Кіріспе
Неміс баспагері, өнеркәсіпті дамытушы және саясаткер Иоганн Фридрих, Котта фон Коттендорф бароны (27 сәуір 1764 – 29 желтоқсан 1832) – неміс баспагері, өнеркәсіпті дамытушы және саясаткер.
Johann Friedrich, Freiherr Cotta von Cottendorf (27 April 1764 – 29 December 1832) was a German publisher, industrial pioneer and politician.
Ата-бабалары
Котта – неміс әдебиеті тарихымен тығыз байланысты неміс баспагерлер отбасының аты. Котталар итальяндық ақсүйек тегінен шыққан, ал Реформация дәуірінде отбасы Тюрингиядағы Айзенах қаласына қоныстанды. J. G. Cotta баспасының негізін қалаушы Иоганн Георг Котта (1631–1692) 1659 жылы Тюбингендегі университет кітапханасының сатушысы Филипп Браунның жесіріне үйленді және оның бизнесін басқаруды өз міндетіне алды, осылайша кейін Котта есімімен байланыстырылған фирма құрылды. 1692 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, кәсіп оның жалғыз ұлы, сондай-ақ Иоганн Георгқа көшті; ал 1712 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы, сондай-ақ Иоганн Георгқа, ал екінші ұлы Иоганн Фридрих белгілі теолог атанды. Үшінші Иоганн Георгтың үлкен ұлы Кристоф Фридрих Котта (1730–1807) Штутгартта сарай баспаханасын құрғанмен, бизнес дамымады.
Өмір
Кристоф Фридрихтің кіші ұлы Иоганн Фридрихке фирманың бағын қайта жаңғырту бұйрылды. Штутгартта туған Иоганн Фридрих Котта туған жерінің гимназиясына оқуға түсті. Бірақ ол Тюбинген университетінің математика және құқық факультетіне қабылданды, бітірген соң Парижде француз және табиғаттану ғылымдарын оқып, көрнекті әдебиетшілермен араласты. Жоғары соттардың бірінде адвокат болып жұмыс істегеннен кейін, Котта әкесінің қалауынша, Тюбингендегі баспа бизнесін қабылдады. Ол 1787 жылдың желтоқсанында бастады және барлық егжей-тегжейлі мәліметтермен танысу үшін тынымсыз еңбек етті. 1793-1794 жылдары Цюрихтегі Орелл Фюссли Марианна Эрманның «Альп тауларындағы усақ» журналын жариялады – Швейцарияда әйел жариялаған алғашқы журнал. Оның ерте қайтысы келесі нөмірлерді тоқтатып қойды. Марианна және оның күйеуі бұрынғы журналының табысына төтеп бере алмағандықтан, Коттамен сатып алу туралы келісімге келді, бірақ 1793 жылы келіспеушіліктер туды. Котта жазылушылар базасымен «Флора» журналын құрды, ал Марианна Эрманн «Einsiedlerinn aus den Alpen» журналын жалғастырды. Фирманың байланыстары тез кеңейді және 1794 жылы Шилер редакторы болатын «Allgemeine Zeitung» жоспарланды. Шилер денсаулығына байланысты бас тартуға мәжбүр болды, бірақ Коттамен достығы жыл сайын күшейді және ақын мен оның отбасы үшін үлкен пайда болды. Котта Шилерде осындай жылы сезімдер оятты, Генрих Дёрингтің «Шиллердің өмірі» (1824) еңбегінде айтылғандай, кітап сатушы Валленштейннің авторлық құқығы үшін Коттадан жоғары баға ұсынғанда, ақын одан қатты бас тартты: «Котта менен адал, мен де оған адалмын». 1795 жылы Шилер мен Котта неміс әдебиетін зерттеушілер үшін өте маңызды «Horen» журналын құрды. Ақын бұл туынды арқылы адамдардың қарапайым өміріне жоғары идеяларды сіңіріп, оларға асыл адамгершілік мәдениетті сыйлап, «бөлінген саяси әлемді шындық пен сұлулықтың туы астында біріктіруді» көздеді. «Horen» Гете мен Шиллерді Коттамен және бір-бірімен тығыз қарым-қатынасқа әкелді. Гете «Вильгельм Майстерді» басқа баспагерге уәде еткеніне өкініп, «Unterhaltung deutscher Ausgewanderten», «Римдік элегиялар» және «Әдеби санскултизм» туралы мақала жазды. Фихте алғашқыдан-ақ эсселер жіберді, сонымен қатар сол кездегі басқа да талантты неміс авторлары да қатысты. 1798 жылы «Allgemeine Zeitung» Тюбингенде жарық көрді, алдымен Поссельт, содан кейін Губер редакциялады. Біраз уақыттан кейін газеттің редакциясы Штутгартқа, 1803 жылы Ульмге, 1810 жылы Аугсбургке көшірілді, қазір Мюнхенде. 1799 жылы Котта саяси мансабына қадам басты, Вюртемберг есемдіктері оны өкіл ретінде Парижге жіберді. Ол мұнда «Allgemeine Zeitung» үшін өте пайдалы болған достық байланыстар жасады. 1801 жылы ол тағы бір рет Парижге сапар шекті, сонымен қатар саяси міндеттерді орындады, Наполеонның саясатын мұқият зерттеді және әдеби іс-әрекеттерінде оған пайдалы болған көптеген кеңестерді жинады. Дегенмен, ол көбінесе өзінің бизнесіне назар аударды және көп жыл бойы барлық жазбаларды өзінің қолымен кітапқа енгізді. Ол әдебиетшілермен жағымды қарым-қатынас жасап, тынымсыз еңбектің жалықтыруын жеңілдетті. Шиллер, Губер және Готлиб Конрад Пфефельмен (1736–1809) ол жақын достықта болды, сонымен қатар Гердер, Шеллинг, Фихте, Рихтер, Восс, Хебель, Тиек, Тереза Губер, Маттиссон, Вильгельм және Александр фон Гумбольдт ағайындылары, Иоганн Мюллер, Шпиттлер және басқалармен де жақын қарым-қатынаста болды, олардың туындыларын толық немесе ішінара жариялады. Александр фон Гумбольдт пен Варнхаген фон Энсенің хат алысуында Котта отбасымен біріншісінің таныс қарым-қатынасын көреміз. 1795 жылы ол «Politischen Annalen» және «Jahrbücher der Baukunde» журналдарын, ал 1798 жылы «Damenalmanach» және басқа да маңызды емес еңбектерін жариялады. 1807 жылы ол «Morgenblatt» журналын шығарды, кейіннен Schorn's Kunstblatt және Menzel's Literaturblatt қосылды. 1810 жылы ол Штутгартқа көшіп келді және сол кезден бастап өмірінің соңына дейін құрметке ие болды. Мемлекеттік істер және неміс кітап сатушыларының құрметті комиссиясы оны Вена конгресіне алып барды, ал 1815 жылы ол Вюртемберг диетасында депутат болып сайланды. 1819 жылы ол дворяндықтың өкілі болды, содан кейін комитет мүшесі және (1824) Вюртембергтің екінші палатасының вице-президенті лауазымына ие болды. Ол сондай-ақ Пруссияның Геймрат және Вюртемберг тәжінің орденінің рыцары болып тағайындалды. Вюртембергтің королі Вильгельм I оған Фрайхерр (барон) Котта фон Коттендорф патентін беру арқылы отбасындағы ежелгі дворяндықты қайта жаңғыртты. Осы арада «Polychtechnische Journal», «Hesperus», «Вюртемберг жылнамасы», «Hertha», «Ausland» және «Inland» сияқты басылымдар жарық көрді. 1828–1829 жылдары Шилер мен Гете арасындағы танымал хат алмасу жарияланды. Котта жас және талантты жандарға әрдайым көмектесетін. Баспагер ретіндегі жоғары беделінен өзге, ол өте жақсы ұйымдастырушылық қабілеттеріне ие болған және оны түрлі салаларда пайдаланған адам еді. Ол ғылыми егіншілікпен айналысып, шаруашылықта көптеген реформаларды жүзеге асырды. Ол Вюртембергтегі жер иелерінің біріншісі болып, өз иеліктерінде жеке бастылықты жойды. Саясатта ол өмірі бойы орташа либералды көзқарасты ұстанды. 1824 жылы ол Аугсбургте бумен жұмыс істейтін баспа станциясын құрды және сол кезде Мюнхенде әдеби институт ашты. 1825 жылы ол Констанц көлінде алғаш рет бу кемелерін іске қосты және келесі жылы Рейнде де пайдаланды. 1828 жылы ол маңызды тапсырмамен Бавария және Вюртемберг тарапынан Берлинге жіберілді, онда үш корольдің бұйрықтарымен марапатталды. Ол 29 желтоқсан күні 1832 жылы Штутгартта қайтыс болды, өзінен кейін ұл мен қызын мұрагер етіп қалдырды.
Орынбасарлар
Оның ұлы Иоганн Георг, Фрайхерр Котта фон Коттендорф (1796–1863), әкесі қайтыс болғаннан кейін фирманы басқаруға ие болды, ал оған әпкесінің күйеуі Фрайхерр Герман фон Рейшах көмектесті. Ол 1839 жылы Лейпцигте Г. Дж. Гёшеннің баспасын сатып алып, фирманың байланыстарын кеңейтті, сондай-ақ 1845 жылы Ландшуттегі Вогель баспасын сатып алды. 1845 жылы Штутгарт және Мюнхенде «Библия» бөлімшелері ашылды. Одан кейін кіші ұлы Карл және оның қарындасының ұлы, немере інісі Герман Альберт фон Рейшах фирманы басқарды. Олардың бірлескен басқаруымен Лейпциг пен Ландшуттағы аталған фирмалар, сондай-ақ Мюнхендегі көркемдік мекеме басқа қолға өтті. 1876 жылы Герман Альберт фон Рейшахтың қайтысынан кейін Карл фон Котта 1888 жылы өліміне дейін фирманың жалғыз өкілі болды. 1889 жылы J. G. Cotta фирмасы Адольф пен Пол Кронерге сатылды, олар өздерімен бірге тағы басқа серіктестерді де алды. 1899 жылы компания шектеулі жауапкершілігі бар серіктестікке айналдырылды. Коттаның баспа компаниясы бүгінгі күнге дейін сақталған, бірақ енді ол отбасының меншігінде емес, Клет Котта деген атпен белгілі. Оның қазіргі өнімдеріне «Жүзіктер әлемі» фильмдерімен байланысты неміс-эльф тілдерінің сөздіктері де кіреді.