Кіріспе
Еуропалық жеуге жарамды шошқа немесе еуропалық майлы шошқа (Glis glis) – ірі шошқа және Glis туысына жататын екі ғана тірі түрдің бірі. Ол Еуропаның көп бөлігінде және Батыс Азияның кейбір аймақтарында таралған. Бұл атау римдіктерден келген, олар оны деликатес ретінде жеген.
The European edible dormouse or European fat dormouse (Glis glis) is a large dormouse and one of only two living species in the genus Glis, found in most of Europe and parts of western Asia. The common name comes from the Romans, who ate them as a delicacy.
Этимология
Дормус сөзі орта ағылшын тілінен "dormous" деп аударылған, шығу тегі белгісіз, мүмкін диалектілік *dor сөзінен, көне скандинав тілінен "dár" (ұю) + орта ағылшын тілінен "mous" (ешкіш) сөзінен туындаған. Кейде бұл сөзді dormir (ұйықтау) сөзінің ағылшын-нормандық туындысынан шыққан деп болжайды, екінші элементі ешкіш деп жаңылысқан, бірақ мұндай ағылшын-нормандық термин болғандығы белгісіз. Латынша "glis" атауы, ғылыми атаудың бастауы, прото-индоевропалық *gl̥h₁éys ("ешкіш, ешкіш") түбірінен шыққан, санскрит тіліндегі गिरि (girí, "ешкіш") және ежелгі грек тіліндегі γαλέη (galéē, "ешкіш") сөздерімен байланысты.
Сипаттама
Еуропалық жеуге жарамды шошқа – қазіргі кезде тіршілік ететін шошқалардың ішіндегі ең ірісі, оның басы мен денесінің ұзындығы шамамен 11-13 см, ал құйрығы 11-13 см-ге жетеді. Оның салмағы әдетте 140-300 граммды құрайды, бірақ қыстауға дайындалғанда салмағы екі есеге жуық артады. Денесі жалпы алғанда тікұйрыққа ұқсас, кішкентай құлақтары, қысқа аяқтары және үлкен табандары болады. Оның терісі дененің көп бөлігінде сұрдан сұрғылт қоңыр түске дейін, ал ішкі жағы мен аяқтарының ішкі беті ақтан ақшыл сары түске дейін болады; түс шекарасы анық байқалады. Жеуге жарамды шошқаның автотомия қабілеті шектеулі; егер басқа жануар құйрығын ұстаса, терісі оңай жыртылып, жақын жердегі сүйектен айырылады, бұл шошқаға қашуға мүмкіндік береді. Содан кейін омыртқаның қалдық бөліктері үзіліп түсіп, жаңа түк өседі. Ол Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропа бойынша кеңінен таралған, бірақ солтүстік-шығыста Жоғарғы Волга өзеніне дейін, яғни Ресейдің батысындағы Жигули тауларында да кездеседі. Бұдан басқа, ол Эгей және Қара теңіздер арасындағы Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы Тракия аймағында да шашыраңқы түрде таралған. Бұл аймақта жеуге жарамды шошқаның екі түрі кездеседі: G. g. glis және G. g. orientalis. Солтүстік Анатолияда G. g. pindicus түрі таралған. Англияның оңтүстік-шығысында Glis glis-тің шағын, оқшауланған популяциясы да бар. 20-шы ғасырдың басында британдық банкир және зоолог Лионель Уолтер Ротшильд Глис глистің жеке коллекциясын Гертфордширдегі Тринг қаласында сақтап, 1902 жылы олардың бір бөлігі қашып, көбейіп, жабайы табиғатта инвазивті түр ретінде орнықты. Бүгінде британдық жеуге жарамды шошқалардың саны шамамен 10 000-ға жетеді деп есептеледі, ал Glis glis Трингтің 32 км радиусы ішінде тіркелген, көбінесе оңтүстік және шығысқа қарай шоғырланған. Таралу аймағы Чилтерн тауларының оңтүстік-шығыс жағында орналасқан Биконсфилд, Айлсбери және Лутон қалалары арасындағы 518 км² ауданына сияды. Каспий теңізінің жағалауындағы, Оңтүстік Азербайжаннан шығысқа қарай Иран және Түркменстанға дейінгі аймақта кездесетін шошқалардың ерекше тобы бұрын G. glis түріне жатқызылған. Алайда, филогенетикалық талдау оның жеке түр екенін көрсетті, ол Иранның жеуге жарамды шошқасы (Glis persicus) деп аталады. G. glis-тің басқа популяциялары арасында да маңызды айырмашылықтар байқалды, бұл Мессиан тұздылығы дағдарысының салдары болуы мүмкін, және болашақта одан да көп түрлер бөлінеді деп күтілуде.
Экология және тіршілік ортасы
Тамаққа жарамды сопақшалар емен мен бук ағаштары басым жапырақты ормандарда, теңіз деңгейінен бастап осындай ормандардың жоғарғы шегіне дейін қоныстанады. Олар жартасты тік беткейлер мен үңгірлерге толы тығыз ормандарды ұнатады, бірақ маки өсімдіктерінде, жеміс бақшаларында және қалалық шеткерлерде де кездеседі. Олар жиі жыртқыштардан қорғану үшін 8 метрге дейін тереңдігі бар үңгірлерде табылады. Әйел сопақшалар өте кішкентай аумақта – шамамен 0,01 гектарда қоныстанады, ал еркектер бірнеше қазбасы бар, әлдеқайда үлкен – 0,5 гектарға дейін аумақты алып жатады. Басқа глиридтерден айырмашылығы, олар көбінесе бәсекесіз тамақтанады, ал тамаққа жарамды сопақшалар тек өсімдіктермен қоректенеді. Тамаққа жарамды сопақшалар бук ағашының тұқымдарын да көп мөлшерде жейді. Сопақшаның қоныс аумағындағы бір ғана ірі тұқым беретін бук ағашы көбею үшін қажетті энергияны қамтамасыз ететін жеткілікті ресурстарды өндіре алады. Бук ағашының орналасқан жері мен жасы сопақшалар популяциясының қайда қоныстанатынын анықтауға көмектеседі, өйткені ескірек ағаштар көбірек тұқым береді.
Мінез-құлық
Тамаққа жарамды ұйқышылдар түнгі жануарлар, күнді құстардың ұяларында немесе қуыс ағаштарда немесе осыған ұқсас қоршауда өткізеді. Олар жақсы өрмелеуге қабілетті, көбінесе уақытын ағаштарда өткізеді, бірақ салыстырмалы түрде нашар секіреді. Ұйқышылдар тегіс беттерге өрмелегенде, құлап кетпеу үшін табан бездерінен шығатын жабысқақ сөлді пайдаланады. Көптеген тамаққа жарамды ұйқышыл аналар бірлескен ұя салу орындарын құрайды, онда олар балаларын бірге күтіп бағады. Олар жұмсақ топыраққа немесе үңгірге жасырынған қоршау дайындайды және қыс айларын өткізу үшін май қорына сенеді. Гибернация кезінде метаболизмнің жылдамдығы мен дене температурасы күрт төмендейді, ал жануар бір сағатқа дейін тыныс алуын тоқтатуы мүмкін. Тамақ аз жылдары тамаққа жарамды ұйқышылдар 11 айдан астам уақыт гибернацияда болады. Табиғатта тамаққа жарамды ұйқышылдар көбінесе үш қыс бойы гибернациялайды, содан кейін төртінші қыста, тістері тамақты дұрыс шайнауға мүмкіндік бермейтіндей тозып, гибернация кезінде өледі. Олардың негізгі жыртқыштарына сұңқарлар, жыландар, түлкілер, қарағайлар, құмырсқалар және жабайы мысықтар жатады. Азық-түлік ресурстарының өзгеруі көбеюге күшті әсер етеді, өйткені көбею энергияға толы тұқымдардың болуымен тығыз байланысты. Сондықтан тамаққа жарамды ұйқышылдар азық-түлік көп болған кезде көбейеді. Аналықтары аминқышқыштарына бай азықтар, мысалы гүлшоғырлар, піспеген тұқымдар және (немесе) личинкалар сияқты, сондай-ақ осы байытылған өсімдік азығымен қоректену арқылы олардың санын арттыратын жәндіктер болса, қосымша бала туа алады. Энергияға толы тұқымдардың көп болуы жаңа туған ұйқышылдарға алғашқы гибернацияға дайындалу үшін дене майларын арттыруға мүмкіндік береді. Әйелдер 351-380 күнде жыныстық жасы жетіледі, ал еркектер жұптасу кезінде дене салмағын айтарлықтай төмендетеді. Еркектер аумақтық емес, жұптасу үшін бірнеше жақын аналықтардың аумағына барады және кездесетін басқа еркектерге агрессивті болады. Еркек ұйқышыл ананы ыңғырлап қызықтырады, содан кейін оған жақындап, дөңгелек би билейді. Жұптасу кезінде еркектердің дене салмағы төмендейді және олардың денедегі май қоры көбеюдің энергиялық шығындарын өтеуге көмектеседі. Тамаққа жарамды ұйқышылдың көбею әдеттері оның жасы ұлғайған сайын теломерлердің ұзаруының ықтимал себебі ретінде айтылды. Адамдар мен басқа жануарларда теломерлер жасы ұлғайған сайын көбінесе қысқарады.
Эволюция
Тамаққа жарамды шошқа – өзінің туысының жалғыз тірі өкілі, бірақ көптеген қазба түрлері де белгілі. Glis туысы алғаш рет орта Олигоценде пайда болған, бірақ Плиоценге дейін кеңінен таралмаған. Плейстоцен дәуірінде тек бір түрі ғана, G. sackdillingensis тірі қалғандығы мәлім, және бұл қазіргі түрлердің атасы болуы мүмкін, ол алғаш рет плейстоценнің басында немесе ортасында пайда болды. Себебі белгісіз, бірақ еуропалық тамаққа жарамды шошқалардың аналықтарындағы сосқалардың саны аймақтар бойынша өзгереді. Мысалы, Италияда 2-ден 7-ге дейін, ал Литвада 3-тен 6-ға дейін болады.
Зиянкес ретінде
[[Файл:Хайфилд жолындағы өрттен зақымданған үй (географиялық 4659111). jpg|thumb|2015 жылы Глис Глис тудырған өрттен зақымданған және 2023 жылдың тамызында Тринг қаласындағы интернет желісінің үш күнге үзілуіне Глис Глис кеңжолақты кабельді шайнауы себеп болған, Англияның Герфордшир округіндегі Тринг қаласындағы үй. Ұлыбританияда зиянкес саналатындықтарына қарамастан, жеке тұзақтарды қолдану стратегиясы басқа алдын алу шараларымен үйлестірілмесе, ұзақ мерзімде тиімді болмайды.