Кіріспе
Түрік тілінің грамматикасы Түрік тілінің грамматикасы (Türkçe dil bilgisi) – Түркия Республикасының көпшілігі қолданатын және жазатын стандартты түрік тілінің грамматикасы. Түрік тілі – жоғары агглютинативті тіл, яғни грамматиканың көп бөлігі есімдер мен етістіктерге қосылатын жұрнақтар арқылы білдіріледі. Ол көптеген еуропалық тілдерге қарағанда өте тұрақты. Мысалы, evlerden ("үйлерден") – ev ("үй"), ler (көптік жұрнағы), den (аблатив жалғауы, "ден" мағынасын білдіреді); gidiyorum ("Мен бара жатырмын") – git ("бару"), iyor (қазіргі уақыт), um (бірінші жақ жекеше – "Мен") деп талдауға болады. Түрік тілінің тағы бір ерекшелігі – дауыстылар үйлесімділігі. Көптеген жұрнақтар екі немесе төрт түрлі формада болады, олардың арасындағы таңдау сөздің түбіріндегі дауыстыға немесе алдыңғы жұрнаққа байланысты: мысалы, evler сөзінің аблатив түрі evlerden ("үйлерден"), ал başlar ("бастар") сөзінің аблатив түрі başlardan ("бастардан"). Етістіктердің алты грамматикалық түрі бар (үш жекеше және үш көпше), түрлі дауыстар (белсенді және пассивті, өздік, өзара және себептік), және көптеген грамматикалық уақыттар бар. "Жоқ", "істеуге шамасы бар", "қажет", "егер" сияқты мағыналар, еуропалық тілдердің көпшілігінде жеке сөздермен білдірілетін болса, түрік тілінде әдетте етістік жұрнақтарымен білдіріледі. Түрік тілінің көршілес болгар және парсы тілдерімен ортақ ерекшелігі – толық уақыт жұрнағы (түрік тілінде miş, müş, mış немесе muş) көбінесе болжамдық мағынаға ие, мысалы, geliyormuşum ("дегендей, олар айтады, мен келе жатырмын"). Етістіктердің түркі тілінде жиі қолданылатын бірнеше қатыспалы түрлері де бар. Ағылшын тілінде "кім" немесе "себебі" сөздерімен басталатын сөйлемдер түрік тілінде көбінесе қатыспалы фразалар арқылы аударылады. Түрік тілінде етістіктер әдетте сөйлемнің немесе сөйлем бөлігінің соңында келеді; сын есімдер мен иелік есімдер сипаттайтын есімнің алдында келеді; ал "артында", "үшін", "сияқты" және т.б. сияқты мағыналар есімнен кейін келетін сөздер арқылы білдіріледі, есімнен бұрынғы сөздердің орнына.
Turkish grammar (Türkçe dil bilgisi), as described in this article, is the grammar of standard Turkish as spoken and written by the majority of people in the Republic of Turkey. Turkish is a highly agglutinative language, in that much of the grammar is expressed by means of suffixes added to nouns and verbs. It is very regular compared with many European languages. For example, evlerden "from the houses" can be analysed as ev "house", ler (plural suffix), den (ablative case, meaning "from"); gidiyorum "I am going" as git "go", iyor (present continuous tense), um (1st person singular = "I"). Another characteristic of Turkish is vowel harmony. Most suffixes have two or four different forms, the choice between which depends on the vowel of the word's root or the preceding suffix: for example, the ablative case of evler is evlerden "from the houses" but, the ablative case of başlar "heads" is başlardan "from the heads". Verbs have six grammatical persons (three singular and three plural), various voices (active and passive, reflexive, reciprocal, and causative), and a large number of grammatical tenses. Meanings such as "not", "be able", "should" and "if", which are expressed as separate words in most European languages, are usually expressed with verbal suffixes in Turkish. A characteristic of Turkish which is shared by neighboring languages such as Bulgarian and Persian is that the perfect tense suffix (in Turkish miş , müş , mış , or muş ) often has an inferential meaning, e. g. geliyormuşum "it would seem (they say) that I am coming". Verbs also have a number of participial forms, which Turkish makes much use of. Clauses which begin with "who" or "because" in English are generally translated by means of participial phrases in Turkish. In Turkish, verbs generally come at the end of the sentence or clause; adjectives and possessive nouns come before the noun they describe; and meanings such as "behind", "for", "like/similar to" etc. are expressed as postpositions following the noun rather than prepositions before it.
Қосымшалар
Жалғау (ek) түбірге (gövde) қосылады. Түбір тамыр (kök) немесе одан әрі талдауға болатын болуы мүмкін. Түрік тілінде қолданылатын жұрнақтар шамамен екі топқа бөлінеді: туынды жұрнақтар (yapım ekleri) және көмекші жұрнақтар (çekim ekleri). Туынды жұрнақ ескі сөзден жаңа сөз жасайды, яғни ол туындыта жұрнақ. Көмекші жұрнақ сөздің сөйлемде қалай қолданылатынын көрсетеді. Түрік грамматикасы туралы мақала көбінесе көмекші жұрнақтарға қатысты. Түрік тілінің сөздігі туынды жұрнақтарды қарастырады. Жұрнақтардың дауыстылары дауыстылар үйлесіміне бағынады. Жалғау түбірге қосылғанда, жұрнақтағы дауысты әдетте түбірдегі немесе алдыңғы жұрнақтағы соңғы дауыстымен алдыңғы-артқы және дөңгелектілік бойынша үйлеседі. Кейбір жұрнақтар e мен a арасында екі жақты дауыстылар үйлесімін көрсетеді, мысалы, көптік жұрнақтары ler/lar. Е түрі i, e, ö немесе ü әріптерінен кейін (мысалы, evler "үйлер", günler "күндер"), сондай-ақ араб немесе француз тілдерінен алынған saatler "сағаттар", kalpler "жүректер" сияқты кейбір сөздерден кейін қолданылады. Басқа жұрнақтар i, ı, u, ü арасында төрт жақты дауыстылар үйлесімін көрсетеді, мысалы, меншік жалғауы im/ım/um/üm "менің". Бұл жалғаулар өз дауыстыларын қамтитын буындардан кейін немесе тиісінше e, a, o, ö буындарынан кейін қолданылады (мысалы, evim "менің үйім", gözüm "менің көзім" және т.б.). Егер жұрнақтың дауыстысы дауыстылар үйлесіміне бағынса, онда түрік жұрнағы енклитика деп аталады.
Жынысы
Түрік тілінде грамматикалық жыныс категориясы жоқ. Ағылшын тіліндегі үшінші жақтағы жекеше "she", "he" және "it" есімдіктерінің бәрі бір түрік есімдігі "o"-ға сәйкес келеді. Түрік тілінде көптеген есімдердің жынысы белгісіз, сондықтан түрік тілінде адамды сипаттағанда, оның жынысын грамматикалық контекст бойынша анықтау мүмкін емес.
Жеке тұлға
Түрік тілінде француз және тағы да көптеген тілдердегідей, екінші жақ көпше түрі сыпайы сөйлеу үшін қолданылады. Түрік тілінде сондай-ақ түрлі инабатты сөздер де бар.
ТV айырмашылығы
Отбасы мүшелері мен достары бір-бірімен сөйлескенде екінші жеке тұлғаны, яғни "сен" деген сөзді қолданады, ал ересектер кәмелетке толмағандарға да "сен" деп тілдеседі. Ресми жағдайларда (алғаш рет кездесу, іскерлік қарым-қатынас, қызмет көрсетушілермен, әріптестермен) көбінесе екінші көптік тұлға – "сіз" қолданылады. Өте ресми жағдайларда, ерекше құрмет көрсету үшін екінші көптік тұлғаның екі еселенген түрі – "сіздер" қолданылуы мүмкін. Сирек жағдайларда, ең жоғары құрметті білдіру үшін, етістіктің үшінші тұлғалық көпше түрі (бірақ есімдігі емес) қолданылады. Бұйрық сөйлеуде үш түрлі форма бар: бейресми үшін екінші жеке тұлға, ресми үшін екінші көптік тұлға және өте ресми жағдайлар үшін екінші көптік тұлғаның екі еселенген түрі. Мысалы, "келуге" деген етістіктің бұйрық формалары: "кел" (бірліктегі екінші тұлға, бейресми), "келіңіз" (көптіктегі екінші тұлға, ресми) және "келіңіздер" (көптіктегі екінші тұлғаның екі еселенген түрі, өте ресми). Өте ресми формалар көбіне қолданылмайды.
Құрметті атаулар
Түрік тіліндегі құрмет сөздері әдетте есімнен кейін келеді, әсіресе егер олар жынысқа немесе белгілі бір әлеуметтік статуска қатысты болса (мысалы, <есім> Бей (мырза), <есім> Ханым (ханым), <есім> Оқытушы (мұғалім)). Мұндай құрмет сөздер ресми және бейресми жағдайларда қолданылады. Жаңа құрмет сөзі – Сайын, ол тегіне немесе толық атына алдынан қойылады және жынысқа қатысты емес. (мысалы, Сайын Аты Жөні, немесе Сайын Жөні, немесе Сайын Аты Бей/Ханым). Олар көбінесе өте ресми жағдайларда қолданылады. Бұл құрмет сөздер әдетте түрікше есімдердің алдына қойылса, шетелдіктердің есімдерінің алдына Бай (мырза) немесе Баян (ханым) қойылады: Бай [Фокс] Малдер, Баян [Дана] Скалли (сол сияқты, егер бұл есімдер түрікше болғанда, Фокс [Мулдер] Бей, Дана [Скалли] Ханым дейтін едік).
Салыстыру
Оң салыстыруда объект аблятив жағдайында болады; егер объект қалдырылса, "daha" ("көп") деген сөз қолдануы міндетті емес. Теріс салыстыруда "az" ("кем") деген сөз қажет; объект бәрібір аблятив жағдайында болады; "daha" да қолданылуы мүмкін. Ең жоғары дәреже "en" ("ең") деген сөзбен білдіріледі.
Сөздіктердің түбірлері
Сөздіктегі көптеген түбірлер бөлінбейді, ал қалғандары түбірге қосылған жұрнақтардан құралады.
Грамматика
Көптеген университеттерде түрік грамматикасын оқыту үшін әлі де қолданылатын классикалық еңбек. "Шет елдіктерге арналған түрік тілі сабақтары, түрікше-ағылшынша түсіндірмелермен". Көптеген университеттерде түрік грамматикасын оқыту үшін әлі де қолданылатын классикалық еңбек. Ағылшыл тіліндегі ең толық және жаңа грамматика. Екінші басылым. Екінші басылымда екі басылым арасындағы құрылымдық айырмашылықтар көрсетілмеген, бірақ олар келесідей: IV,4 "çe", VI,7 "Арифметикалық терминдер", XI,16 "diğinde" және XII,25 "tâ" жаңадан қосылған, ал XV,1 "Атаулы және етістік сөйлемдер" бірінші басылымнан алынып тасталған. "Сөздердің семантикалық және синтаксистік ерекшеліктері: тақырыптар, мысалдар, сұрақтар, түсіндірмелермен жауаптар (университетке қабылдау емтиханы үшін тілдік дағдылар, 2)". "Түрік тілі, тіл және сөйлеу". Гержан ван Шааик (2020). "Оксфорд түрік грамматикасы". Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы.
Сөздіктер
"Түрік тілінің этимологиялық сөздігі". Кеңейтілген және қайта қараған екінші басылым. Ресухи Акдикмен жаңа басылымды қайта қарап, жаңартып шығарды. Redhouse Yeni Türkçe İngilizce Sözlük. Жаңа Redhouse түрікше-ағылшын сөздігі. Redhouse Yayınevi, Стамбул, 1968 жыл (12-ші басылым, 1991 жыл). Redhouse Büyük Elsözlüğü ағылшын-түрікше, түрікше-ағылшынша. Үлкен Redhouse портативті сөздігі, ағылшын-түрікше, түрікше-ағылшынша. Redhouse Yayınevi, Стамбул 1997 жыл (9-шы қайта басылым, 1998 жыл). Türk Dil Kurumu [Түрік тілі қоры], "Түрікше сөздік", кеңейтілген 7-ші басылым, 1983 жыл.