Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұхаралық саясаткер (1896–1938)
Bukharan politician (1896–1938)
Файзулла Убайдуллаевич Ходжаев ( ; Файзулла Убайдуллаевич Ходжаев) – Бұхаралық Халық Кеңес Республикасының тұңғыш басшысы, кейіннен Өзбек Совет Социалистік Республикасының құрамына кірген саясаткер.
Fayzulla Ubaydullayevich Xoʻjayev (, ; Файзулла Убайдуллаевич Ходжаев) was a Bukharan politician that served as the first head of the Bukharan People's Soviet Republic, which would later form part of the Uzbek Soviet Socialist Republic.
Алғашқы жылдар
Қожаев 1896 жылы Бұхара әмірлігіндегі Бұхара қаласында бай саудагерлер отбасында дүниеге келді. Оны 1907 жылы әкесі Мәскеуге жіберді. Сол жерде ол заманауи Еуропа қоғамы мен технологиясының және өз Отанындағы ежелгі, дәстүрге бағынған әдет-ғұрыптардың арасындағы зор айырмашылықты түсінді. Әкесі 1912 жылы қайтыс болды. 1916 жылы ол ойдағы бірдей реформаторлардың құрамына кірген пантүркілік жадид қозғалысына қосылып, әкесінің мүлігімен "Жас Бұхара" партиясын құрды. 1918 жылдың наурыз айында большевиктер Кокандта Кеңес билігін орнатып алғаннан кейін, Қожаев Бұхара әмірін формалды басшы етіп, "Жас Бұхара" үкіметін құруға тырысты. Бірнеше күн бойы олар сәттілікке жеткендей көрінді, тіпті әмірді дерлік тұтқынға алды, бірақ кейін жазған естелігінде Қожаев өзінің және өзге революционерлерінің "алданып" қалғанын, дін қызметкерлерінің ықпалын және ескі режимге адал күштердің күшін дұрыс бағаламағанын мойындады. Соның салдарынан "Жас Бұхараны" қолдаған мыңдаған адам қаза болды. Қожаев Ташкентке қашып кетіп, ол болмағанда өлім жазасына кесілді. 1920 жылдың 2 қыркүйегінде Қызыл Армия оның әкімшілігін құлатып, Бухара қаласын бомбалап, басып алғаннан кейін, 1920 жылдың қыркүйегінде Бұхара әмірі қашқаннан кейін ғана ол қайта оралды.
Xoʻjayev was born into a family of wealthy traders in the City of Bukhara, Emirate of Bukhara in 1896. He was sent to Moscow by his father in 1907. There he realized the tremendous gap between contemporary European society and technology, and the ancient, tradition bound ways of his homeland. His father died in 1912. He joined the Pan Turkist Jadid movement of like minded reformers in 1916, and, with his father's fortune, established the Young Bukharan Party. In March 1918, after the Bolsheviks had successfully established Soviet rule in Kokand, Xoʻjayev led an attempt to form a Young Bukharan government, with the Emir of Bukhara as a figurehead. For a few days, it appeared that they had succeeded, and had the Emir as a virtual prisoner, but in his account, written later, Xoʻjayev admitted that he and his fellow revolutionaries had been "gullible" and had underestimated the influence of the clergy and the strength of forces loyal to the old regime. In the resulting reaction, thousands of supporters of the Young Bukharans were killed. Xoʻjayev escaped to Tashkent and was sentenced to death in his absence. He was able to return only after the Emir of Bukhara fled in September 1920 after the Red Army had overthrown his administration on 2 September 1920, bombed the city of Bukhara and occupied it.
Үкімет жылдары
1920 жылдың шілде-тамызында Ресей Коммунистік партиясына қосылғаннан кейін Файзулла Ходжаев 24 жасында 1920 жылдың қыркүйегінде Бұхара Халық Кеңесі Республикасының Халық Назирлері Кеңесінің төрағасы (яғни үкімет басшысы) болып тағайындалды. Ол Басмашы көтерілісінің басшысы Энвер-паша жасаған қастандықтан мүжілді. Бұхара республикасын Мәскеудегі Кеңес үкіметі уақытша тәуелсіз мемлекет деп мойындады және Ходжаев үкіметін қолдау үшін елші мен «кеңесшілерді» жіберді. Ресей дипломаты Александр Барминнің естелігінде:
After joining the Russian Communist Party about July–August 1920, at the age of 24, Fayzulla Xoʻjayev was appointed Chairman of the Council of People's Nazirs (i. e. head of government) of the Bukharan People's Soviet Republic in September 1920. During his term, he barely escaped assassination by Basmachi Revolt leader Enver Pasha. The Bukharan Republic was temporarily recognised as an independent state by the Soviet government in Moscow, who sent an ambassador and 'advisers' to support Xoʻjayev's government. One of the Russian diplomats, Alexander Barmine, recalled:
«Жаңа үкімет өз жұмысын жүздеген жылдар бойы Бұхара үкіметтерінің салтымен бірдей атқарып келді. Мен бір назирдің немесе министрдің кілем үстінде отырып, хатшыға жарлықтарды диктанттап жатқанын көрдім, ол оларды ескі парсы әріптерімен тізесіне қойылған тақтаға жазып отырды. «Өзбектердің Ленині» аталған Файзулла Ходжаев кішкентай, денесі келген, бірақ мол қуатқа ие болды, безгекке қарамастан, оның беті көбінесе жасыл түске боялды. Ол өмірді сүйді және жұмыстың ауыр жүгі астында да көңілді күле алатын. Ол халқын жақсы білді, шебер дебатшы болды және көптеген адамдар оны жақсы көрді.»
The new government carried on its work in exactly the same way that governments of Bukhara had for hundreds of years. I would see a Nazir, or minister, squatting on a carpet and dictating decrees to a scribe, who would write them in old Persian characters on a board balanced on his knees. Fayzulla Xoʻjayev, called the "Lenin of the Uzbeks" was small, wiry, and full of consuming energy, in spite of the malaria which often gave his face a greenish tinge, He enjoyed life, and could laugh gaily beneath a crushing load of work. He knew his people, was a great orator, and was much loved.|
1923-1924 жылдары Кеңес Одағының Орталық Азияны жаңа Өзбек Кеңес Социалистік Республикасына қайта ұйымдастыруымен және күдікті өзбек ұлтшылдарынан тазалаудан кейін, 1924 жылдың 5 желтоқсанында Ходжаев Өзбек КСР Революциялық комитетінің төрағасы болды – сол кезде ол үкімет басшысы ретінде танылды, ал 1925 жылдың 17 ақпанында Өзбек Кеңес Социалистік Республикасының Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы болды. Содан кейін, 1925 жылдың 21 мамырында Өзбек КСР ресми түрде КСРО-ға қабылданғаннан кейін, ол КСРО Орталық Атқару Комитетінің төрағаларының бірі болды. Алайда, Ходжаев Иосиф Сталиннің қатаң бақылауына қарсы болды, әсіресе мақта монокультурасы мәселесінде. Ол үкімет басшысы лауазымын сақтап қалғанымен, 1929 жылдан бастап оның ықпалы мен Мәскеуге қолжетімділігі Өзбекстан коммунистік партиясының бірінші хатшысы Акмал Икрамовтың ықпалынан кеміп қалды. Икрамовтан айырмашылығы, Ходжаев ешқашан Кеңес Одағы Коммунистік партиясының Орталық Комитетіне сайланбады.
With the reorganization of Soviet Central Asia into the new Uzbek Soviet Socialist Republic and after the purge of suspected Uzbek nationalists in 1923–1924, on 5 December 1924, Xoʻjayev became Chair of the Revolutionary Committee of the Uzbek SSR – at which time he was recognized as the head of government – and then on 17 February 1925, he became Chair of the Council of People's Commissars of the Uzbek Soviet Socialist Republic. Then on 21 May 1925, he became one of the chairmen of the USSR Central Executive Committee once the Uzbek SSR was officially accepted into the USSR. However, Xoʻjayev opposed Joseph Stalin's heavy handed control, particularly in the matter of cotton monoculture. Although he retained his post as head of government, from 1929 his influence and access to Moscow was eclipsed by Akmal Ikramov, the First Secretary of the Uzbek communist party. Unlike Ikramov, Xoʻjayev was never elected to the Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union
Соңғы жылдары
1937 жылдың маусым айында Қосжаев, Өзбекстан үкіметінің басшысы болса да, Өзбекстан Коммунистік партиясының жетінші съезінде көзге түспей кетті. Ол тіпті делегат болып сайланбады. 27 маусымда, съез аяқталғаннан кейін он күн өткен соң, ол қызметтен алынды. 1937 жылдың 9 шілдесіне дейін қамауға алынды. Қыркүйекте Саяси бюро мүшесі Андрей Андреев Өзбекстанға Ұлы тазалауды әкелу үшін Ташкентке келді, ал 8 қыркүйекте тағы жеті адам "халық жауы" деп жарияланды. Эндрю Форбс былай деп жазады: "Оны өлген інісін исламдық рәсімдер бойынша жерлегені үшін де айыптады". 1938 жылдың наурыз айында Қосжаев пен Икрамов екеуі де Мәскеудегі "Жиырма бірінің ісі" бойынша сотқа тартылды. Бірлесіп әрекет еткені айыпталғанмен, сот залында бір-бірін өтірік айтқандықпен айыптап, араларындағы аділдік байқалды. Қосжаев 1920-ші жылдардың басында Бухара Республикасын Ресей мен Британ империясы арасындағы тәуелсіз буферлік мемлекет ретінде сақтауды көздеген, "Милли Иттихад" (Ұлттық Біріктіру) атты құпия пан-түркілік қоғамның мүшесі болғанын, Түркістанның төрт жеке кеңестік республикаға бөлінуіне қарсы болғанын, соның ішінде Өзбекстанның, сондай-ақ Өзбекстанның Ферғана аңғарында мақта монокультурасын құруға бағытталған Бірінші бесжылдық жоспар аясында Мәскеуде қабылданған шешімге қарсы болғанын және Оң оппозициямен байланысы болғанын мойындады. Оған өлім жазасы беріліп, 1938 жылдың 13 наурызында атылды. Ол Мәскеудегі Коммунарка зиратына жерленді.
In June 1937, Xoʻjayev, though still nominally head of the Uzbek government, was conspicuously absent when the Uzbek Communist Party held its Seventh Congress. He was not even elected a delegate. On 27 June, ten days after the congress ended, he was removed from office. He was arrested by 9 July 1937. In September, a member of the Politburo, Andrey Andreyev arrived in Tashkent to bring the Great Purge to Uzbekistan, and on 8 September and seven others were denounced as "enemies of the people". Andrew D. W. Forbes writes that Xoʻjayev was also "accused of having buried his dead brother according to Islamic rites". In March 1938, Xoʻjayev and Ikramov were both arraigned at the Trial of the Twenty One in Moscow. Though accused of acting together, their hostility was apparent in the courtroom, with each accusing the other of lying. Xoʻjayev "confessed" that in the early 1920s he had been a member of a secret pan Turkic society, Milli Ittikhad (National Unification) that wanted to preserve the Bukharan Republic as an independent buffer state, between Russia and the British Empire, that he had opposed the breakdown of Turkestan into four separate Soviet republics, of which Uzbekistan was one, and opposed the decision made in Moscow as part of the First five year plan to create a cotton monoculture in Uzbekistan's Ferghana Valley, and to being linked to the Right Opposition. He was sentenced to death, and executed on 13 March 1938. He was buried at Kommunarka Cemetery in Moskva.
Мұра
1966 жылы ресми түрде ақталып, ол қазіргі Өзбекстанда әлі де даулы тұлға болып қанағаттандырады. Қазіргі Өзбекстанда оған арналған ескерткіштердің саны аз, ал Бухарадағы әкесінің үйі ескерткіш ретінде сақталған (Файзулла Ходжаевтың үй-мұражайы), бірақ ол "Бай жергілікті саудагердің үйі" деп сипатталады, Ходжаевтың өзіне ерекше назар берілмейді.
Officially rehabilitated in 1966, he remains a controversial figure in modern Uzbekistan. There are few monuments to him in modern Uzbekistan, and although his father's house in Bukhara is preserved as a monument (Fayzulla Xoʻjayev house museum), it is styled as "House of a Wealthy Local Merchant", with very little emphasis on Xoʻjayev himself.