Бразилиялық математик және жазушы Жүлио Сезар де Мелло э Соуза

Кіріспе

Бразилиялық математик (1895–1974)

Жулио Сезар де Мелло э Соуза (Рио-де-Жанейро, 6 мамыр 1895 – Ресифе, 18 маусым 1974), бразилиялық жазушы және математика пәнінің мұғалімі. Ол Бразилияда және шетелде ойын-сауық математикасы туралы кітаптарымен кеңінен танымал болды, олардың көпшілігі Малба Тахан және Брено де Аленкар Бьянко аттарымен жарық көрді. Ол 69 роман және 51 математика және басқа да пәндерге арналған кітап жазды, 1995 жылға дейін екі миллионнан астам кітабы сатылды. Оның ең танымал туындысы – «Санды санаған адам» кітабы 2001 жылы 54-інші рет басылып шықты. Жулио Сезардың, соның ішінде «Санды санаған адам» кітабының ең танымал кітаптары математикалық есептер, жұмбақтар, қызықты деректер жинағы және «Мың бір түн» әңгімелерінен шабыттанған әңгімелерге енгізілген. Ол өзінің тақырыптарын, математика ғана емес, сонымен қатар Ислам империясының тарихы, географиясы және мәдениетін мұқият зерттеді, бұл оның кітаптарының тұғыры және байланыстыратын жіп болды. Дегенмен, Жулио Сезардың Бразилиядан тыс сапарлары Буэнос-Айрес, Монтевидео және Лиссабон қалаларына жасаған қысқа сапарлармен шектелді: ол өзінің кітаптарында өте жарқын сипаттаған шөлдер мен қалаларға ешқашан бармады. Жулио Сезар бразилиялық мектептерде, әсіресе математикада қолданылатын оқыту әдістерін қатты сынады. «Математика пәнінің мұғалімі – садист, ол барлық нәрсені мүмкіндігінше қиын етуді жақсы көреді», – деді ол. Білім беру саласында ол өзінің заманынан ондаған жылдар озып кеткен, ал оның ұсыныстары бүгінгі күні іске асырылғаннан гөрі көбірек мақталады. Кітаптары үшін Жулио Сезар беделді Бразилия әдеби академиясының сыйлығын алды және Пернамбуко әдеби академиясының мүшесі болды. 2004 жылы оның мұрасын сақтау мақсатында Келуз қаласында Малба Тахан институты құрылды. Рио-де-Жанейро штатының заң шығару органы оның туған күнін – 6 мамырды – Математиктер күні ретінде атап өтуге шешім қабылдады.

Ерте өмір

Джулио Сезар Рио-де-Жанейрода дүниеге келді, бірақ балалық шағының көп бөлігін Сан-Паулу штатындағы шағын ауылдық қалашық Келуста өткізді. Оның әкесі Жоао де Деус де Мело-э-Суза, шектеулі жалақысы бар және күтіп бағуға сегіз (кейбір мәліметтерде тоғыз) баласы бар мемлекеттік қызметкер болған. 1905 жылы ол үлкен ағасы Жоао Батистамен бірге Рио-де-Жанейроға престижді Colégio Militar do Rio de Janeiro-ға түсуге дайындық сабақтарына жіберілді, онда ол 1906 жылдан 1909 жылға дейін оқыды, кейіннен Педро II колледжінде білім алды. Оқушы кезінде Джулио Сезар академиялық жетістікке жете алмады. 1905 жылы Жоао Батиста ата-анасына жазған хатында кішкентай Джулионың «жазуы нашар, математикадан мүлдем сәтсіз» екенін айтады. Педро II колледжіндегі бағалары көрсеткендей, ол бірде алгебрадан емтиханды тапсыра алмаған, ал арифметикадан тек қана өткен. Кейін ол бұл нәтижелерді сол кездегі «сілекей шығарудың жирендіретін әдісіне» негізделген оқыту тәсілдерімен байланыстырды. Дегенмен, ол өзінің ерекшелігі мен дәстүрлі емес көзқарастарын басқа жолдармен де көрсетті. Келузде бала кезінде ол бақаларды үй жануарлары ретінде ұстаған, бір кезде ауласында 50-ге жуық жануар болған. Олардың бірі, «Монсеньор» деп аталған бақа, қала бойы оның соңынан ілесіп жүрген. Ересек болғаннан кейін де ол осы әуесқойлығын сақтап, бақа мүсіндерінен үлкен коллекция жинады. Оның жазушылық жолы мектепте оқып жүрген кезінде басталды. Бір сыныптасы оған Чилиден келген жаңа қалам мен пошта маркасын «Үміт» тақырыбындағы эссе үшін, ертеңгі үй жұмысы ретінде жазуға ұсынды. Оның естеліктерінде айтылғандай, Джулиоға түнде басқа да алаңдаған оқушылар қоңырау шалып, ертесіне таңертең ол «Үміт» тақырыбында төрт түрлі эссе жазып берді, олардың әрқайсысы 400 реистен сатылды. Ол оқу жылының соңына дейін «Жек көру», «Ностальгия» және мұғалімнің талабы бойынша басқа да тақырыптарда жазуын жалғастырды. Көп жылдар өткен соң ол ұстазы Сильва Рамосты кездестіріп, оған бұл күмәнді істері туралы айтты. Сильва Рамос оны Рауль Педернейрасқа «Үміт пен жек көрудің саудагері» деп әзілмен таныстырғанда, ол кісіден болашақты болжайтын кеңес алды: «Жек көруді ұмыт және Үмітті сатуды жалғастыр. Осы поэзиялық кәсіппен айналыс, Үміт саудагері: өйткені бұл бизнес сатып алушы үшін пайдалы, ал сатушы үшін одан да пайдалы».

Júlio César was born in Rio de Janeiro but spent most of his childhood in Queluz, a small rural town in the State of São Paulo. His father, João de Deus de Mello e Souza, was a civil servant with limited salary and eight (some reports say nine) children to support. In 1905 he was sent with his older brother, João Batista, to Rio de Janeiro to attend preparatory classes for admission to the prestigious Colégio Militar do Rio de Janeiro, where he studied from 1906 to 1909, and later at Colégio Pedro II. As a student, Júlio César was not academically successful. In a 1905 letter to their parents, João Batista tells that little Júlio "is bad at writing, and a failure in mathematics". His grade reports at Colégio Pedro II show that he once failed an Algebra exam, and barely passed one on Arithmetic. He later attributed these results to the teaching practices of the time, based on "the detestable method of salivation". However, he did show signs of his originality and non conventional approaches in other ways. As a child in Queluz, he used to keep frogs as pets, and at one point he had some 50 animals in his yard. One of them, nicknamed "Monsignor", would follow him through the town. As an adult, he kept up with this hobby by assembling a large collection of frog statuettes. His career as a writer began while he was still in high school, when one of his classmates offered him a brand new pen and a postage stamp from Chile in exchange for an essay on the theme of "Hope", the homework for the next day. According to his memoirs, Júlio was called late at night by other anxious students, and by the next morning he had provided four different essays on "Hope", at 400 réis a piece. He kept on this activity for the rest of the year, writing on "Hate", "Nostalgia", and whatever else the teacher demanded. Many years later he met his teacher, Silva Ramos, and told him of those dubious activities. When Silva Ramos introduced him jokingly to Raul Pederneiras as a "merchant of Hope and Hate", he got from the man prophetic advice: "Forget Hate and go on selling Hope. Take up this poetic profession, Merchant of Hope: since that business is profitable for the buyer, and even more so for the seller."

Жазу

Джулио жасөспірім кезінде өздігінен әңгімелер жаза бастады, бірақ отбасындағы сыншыларға ұнамады. Оның інісі Жоао Батиста Джулионың әңгімелері "Мардукбарий" немесе "Протохолоски" сияқты есімдері ерекше кейіпкерлерге толы екенін еске алады. 1918 жылы, 23 жасында, Джулио Сезар өзінің бес әңгімесін ол жұмыс істейтін O Imparcial газетінің редакторына ұсынды, бірақ бастығы тіпті оларға көз салған жоқ. Көңілі құламаған Джулио қолжазбаларды алып, бірнеше күннен кейін қайтадан әкелді, бұл жолы олар Нью-Йоркте үлкен даңққа ие болған "Р. Слейдтің" еңбектерінің аудармасы екенін айтты. Осы әңгімелердің біріншісі, "Жұдейдің кек алуы", газеттің келесі санында бірінші бетке жарияланды, сосын қалғандары да жарық көрді. Осы тәжірибе Джулиоға "шетелдік" псевдоним қабылдауға ықпал етті. Ол арабтық есімді таңдады, себебі, ол сұхбатында айтқандай, арабтар әңгіме айту өнерінде теңдесі жоқ. Келесі жеті жыл бойы ол араб тілін оқып, ислам мәдениеті туралы барлық нәрсені зерттеді. 1925 жылы ол "A Noite" газетінің редакторы Иринеу Мариньоға (кейіннен Бразилияның ірі медиа-холдингіне айналған Organizações Globo) шығыс тақырыбындағы әңгімелер сериясын сатты. Оның "Contos de Malba Tahan" ("Малба Тахан әңгімелері") рубрикасында жарияланған әңгімелері сол аттас, ойдан шығарылған араб ғалымының еңбегі деп көрсетілді және көрінеу, сондай-ақ ойдан шығарылған "Профессор Брено Аленкар Бьянко" аударған. Оның тартымды псевдониміне немесе (көбінесе) авторының көркем стильі мен қиялына байланысты, кітаптары үлкен сәттілікке жетті және ол ұлттық деңгейде танымал болды. Оның кім екені көп ұзамай баршаға белгілі болғанымен, ол қоғамдық өмірінде Малба Тахан есімін пайдалануын жалғастырды. Ол араб әрпімен жазылған осы есімді резеңке мөр жасап, оны студенттерінің үй жұмысын тексергенде қолданды; ал 1952 жылы Бразилия президенті Гетулио Варгастың арнайы рұқсатымен ол өзінің заңды атына "Малба Тахан" деп қосты.

Júlio began to write tales on his own while still in his teens but did not impress the critics in his family. His brother João Batista recalls that Júlio's tales were full of superfluous characters with bizarre names like "Mardukbarian" or "Protocholóski". In 1918, at the age of 23, Júlio César presented five of his tales to the editor of the newspaper O Imparcial, where he worked, but his boss did not even look at them. Undaunted, Júlio picked up the manuscripts and brought them back a few days later, this time pretending that they were translations of the work of a certain "R. S. Slade," supposedly the rage in New York City. The first of those tales, The Jew's Revenge, was published in the front page of the next issue of the newspaper; and the rest followed suit. This experience convinced Júlio to assume a "foreign" pen name. He chose an Arabian identity — because, as he declared in an interview, the Arabs were unsurpassed in the art of storytelling. For the next seven years he prepared himself by studying Arabic and reading all he could on Islamic culture. In 1925, he sold the idea of a series of tales on Oriental themes to Irineu Marinho, editor of the newspaper A Noite (which would later become a huge Brazilian media conglomerate, the Organizações Globo). His stories, published in the column Contos de Malba Tahan ("Tales of Malba Tahan"), were attributed to a fictitious Arabian scholar of that name, and ostensibly translated by an equally fictitious "Professor Breno Alencar Bianco". Whether for the catchy pseudonym, or (more likely) for the author's lively style and imagination, his books were a resounding success, and he became a national celebrity. Even though his identity soon was known to everybody, he continued to use the name of Malba Tahan in his public life. He had a rubber stamp made with that name in Arabic script, which he used when grading his student's homework; and, in 1952 — by special permission of Brazilian President Getúlio Vargas — he added "Malba Tahan" to his own legal name.

Оқыту

Мұғалім болғанға дейін Ұлттық кітапханада жалпы көмекші болып жұмыс істеген. Джулио Сезар Рио-де-Жанейродағы Escola Normal do Distrito Federal-де бастауыш сынып мұғалімі, ал 1913 жылы Escola Politécnica-да азаматтық инженер болып бітірген. Ол Педро II колледжінде ауыстырушы мұғалім ретінде сабақ беруді бастады, кейіннен Нормальдық мектепте мұғалім болды. Ол тарих, география және физика пәндерін оқытты, бірақ кейін математикаға көшті. Уақыт өте келе ол Педро II колледжінде, Instituto de Educação-да, Бразилия университетінің мұғалімдер мектебінде (кейіннен Рио-де-Жанейро Федералды университеті) және Ұлттық білім беру мектебінде кафедра меңгерді, онда профессор-эмиритус атағын алды. Мұғалімдер мектебіндегі сабақтарынан өзге, ол математиканы оқыту бойынша 2000-нан астам лекция оқыды және осы тақырыпта көптеген кітаптар жазды. Барлық еңбектерінде Джулио оқу құралы ретінде ойынды қолдануды және бор мен тақтадағы дәрістерді «математикалық зертханалармен» алмастыруды жақтады, онда студенттер шығармашылықпен айналысып, өздігінен зерттей алады және заттармен жұмыс істей алады – бұл сол кезде бұлшыттық идея деп есептелді. Бразилиядағы 0-ден 10-ға дейінгі бағалау жүйесінде Джулио ешқашан нөлдік баға қоймады. «Неге нөлді қою керек, әлдеқанда көп нөмірлердің ішінде?» дейтін. Ол ең қабілетті оқушыларға нашар оқушыларға сабақ беруді тапсыратын: «бірінші семестрдің соңына қарай олардың барлығы емтиханнан өтеді» деді. Оның әдістері мен стилі барлық студенттерін қызықтырса да, көптеген әріптестері оның математиканы күнделікті өмірмен байланыстыруын жөнсіз деп санады. Джулио Сезар өз ойларын Рио-де-Жанейродағы бірнеше радиостанциялар арқылы, соның ішінде Rádio Nacional, Radio Clube және Rádio Mayrink Veiga, сондай-ақ Рио-де-Жанейродағы TV Tupi және Сан-Паулудағы TV Cultura телеарналарында жеткізді. Джулио Сезардың соңғы лекциясы 79 жасында Ресифеде болашақ мұғалімдер алдында оқылды. Ол әңгіме айту өнері туралы болды. Қонақ үйге оралғанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол өзінің қосылу рәсімі туралы нұсқаулар қалдырған. Ол адамдардың қара киім киюін қаламады: Ноэль Розаның әнінен цитата келтіріп, «Қара киім – әшекейлі киім кигендердің / бекершілігі; / мен тек сіздің естеліктеріңізді қалаймын / және естеліктер түссіз» деп түсіндірді.

Before becoming a teacher, he worked for a time as general assistant at the National Library. Júlio César graduated as an elementary schoolteacher at the Escola Normal do Distrito Federal in Rio de Janeiro, and as a civil engineer at the Escola Politécnica in 1913. He started lecturing as a substitute teacher at the Colégio Pedro II, and later became a teacher at the Escola Normal. He began teaching history, geography and physics, and only later moved to mathematics. In time he became Chair at the Colégio Pedro II, at the Instituto de Educação, at the teacher's school of the Universidade do Brasil (which would become the Federal University of Rio de Janeiro) and at the National School of Education, where he got the title of Professor Emeritus. Besides his classes at the teacher's school, he delivered over 2000 lectures on the teaching of mathematics and wrote many books on the subject. In all his works Júlio defended the use of games as teaching aids, and the replacement of chalk and blackboard lectures by "mathematics laboratories" where students could engage in creative activities, self study, and object manipulation — a proposal that was seen as heretical at the time. In the Brazilian 0 to 10 grading system, Júlio would never give a zero grade. "Why give a zero, when there are so many numbers to choose from?" he used to say. He would give the brightest students the task of teaching the weaker ones: "by the end of the first semester, they would all be above the pass line." he claimed. While his methods and style charmed all his students, he had the opposition of many of his colleagues, who found his approach of connecting mathematics to everyday life as demeaning. Julio César also spread his message through radio programmes of several stations in Rio de Janeiro, including the Rádio Nacional, Radio Clube, and Rádio Mayrink Veiga, as well as in television, at the TV Tupi of Rio and the TV Cultura of São Paulo. Júlio César's last public lecture was delivered in Recife, at the age of 79, to an audience of future teachers. It was about the art of storytelling. Back to his hotel room he apparently suffered a heart attack and expired. He had left instructions for his funeral. He did not want people to wear black: quoting a song by Noel Rosa, he explained that "Black clothes are vanities/of those who enjoy fancy dress;/I only wish for your memories/and memories are colorless".

Басқа қызмет түрлері

Джулио тарихи түрде тыйым салынған және мәйіттер колонияларына қамауға алынған оқжауы барлар (Хансенияктар) ісі үшін сергекті күрескер болды. Ол 10 жылдан астам "Damião" журналын басқарды, ол бұрынғы тұтқындардың қоғамға қайта интеграциялануын және оларға деген қатыгездіктің тоқтатылуын уағыздады. Өсиетімен ол Хансенияктарға, өзінің қосылу рәсімінде оқылатын хабарлама қалдырды.