Чивара – Малидегі Бамбара тайпасының киізден жасалған антилопа бейнесі. Ауыл шаруашылығы ритуалдарында, жас жігіттерді тәрбиелеуде маңызды рөл атқарады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Малидегі бамбара этносы қолданатын антилопаны бейнелейтін ырымдық нысан Чивара (сондай-ақ Чивара, Ци Вара немесе Тьи Вара; ) - Малидегі бамбара этносы қолданатын антилопаны бейнелейтін ырымдық нысан. Чивара бастауыш қоғамы Чивара маскаларын, сондай-ақ негізінен егіншілікпен байланысты билер мен рәсімдерді жас бамана еркектеріне әлеуметтік құндылықтарды және егіншілік техникасын үйрету үшін пайдаланады.
Ritual object representing an antelope, used by the Bambara ethnic group in Mali
A Chiwara (also Chi wara, Ci Wara, or Tyi Wara; ; ) is a ritual object representing an antelope, used by the Bambara ethnic group in Mali. The Chiwara initiation society uses Chiwara masks, as well as dances and rituals associated primarily with agriculture, to teach young Bamana men social values as well as agricultural techniques.
Стильдік өзгерістер
Чивара маскалары үш түрге бөлінеді: көлденең, тік немесе абстрактілі. Сонымен қатар, Чивара ер немесе әйел болуы мүмкін. Әйел Чивара маскаларын бала антилопаның және түзу мүйіздердің болуымен тануға болады. Ал ер Чивара маскаларында иілген мүйіздер мен фаллус болады. Чивара маскасының жынысы көлденең және тік маскаларда анық байқалады, ал абстрактілі маскаларды жіктеу қиын. Чивараның сыртқы түрі аймаққа және жасалған уақытқа қарай өте көп өзгеріп тұрады. Ағаш кескін шеберлері жергілікті формаларды (немесе тіпті діни талаптарды) сәл өзгертіп, Чивара фигураларының ерекше "қолы" немесе "мектебін" қалыптастырды. Осы аймақтық ерекшеліктер шамамен жоғарыда аталған стильдік категорияларға жіктеледі. Мысалы, Бугуни / Оңтүстік аймақтың стилі – бірнеше жануар мотивтерінің абстрактілі стильде үйлесімді біріктірілуі; Бамако / Солтүстік аймақтың стилі көбінесе көлденең стильде болады; Сегу / Солтүстік аймақтың стилі (Бамбара империясының орталығы) тік стильге сай келеді және еркек маскаларындағы ерекше "қиылып жасалған" үшбұрышты дене мотивімен ерекшеленеді. Сикассо аймағының стилі сияқты басқа да аймақтық стильдер ұсынылған, ол жұқа, нәзік тік пішінге және адамға ұқсас, мұрынсыз бетке ие.
Chiwara masks are categorized in three ways: horizontal, vertical, or abstract. In addition, Chiwara can be either male or female. Female Chiwara masks are denoted by the presence of a baby antelope and straight horns. Male Chiwara masks have bent horns and a phallus. The sex of a Chiwara mask is much clearer on horizontal and vertical masks while abstract masks tend to be difficult to classify. The appearance of the Chiwara form varies greatly both by region and time produced. Specific master wood carvers also subtly modified the accepted (or even religiously mandated) local forms, forming a distinct "signature" or "school" of Chiwara figures. These regional variations have been roughly assigned the stylistic categories above. Thus the Bougouni / Southern region style are an amalgam of several animal motifs combined in the same work, in an abstract style; the Bamako / Northern region style is usually of the horizontal style; the Segu/ Northern region style (the heartland of the Bambara Empire) matches the vertical style with the unique "cut out" triangular body motif of the males. Other regional styles have been proposed, including the Sikasso region style, with a thin, delicate, vertical form within almost human, snoutless face.
Салтанатты пайдалану
Бамбара тілінде "чи вара" еңбек ететін жабайы жануар деген мағынаны білдіреді және ол бамбара мифологиясындағы егіншіліктің пайда болуы туралы әңгімелердің бейнелеуі болып табылады.
In Bambara, chi wara means laboring wild animal, and is a representation of Bambara mythos about the creation of farming.
Моусо Корони
Әңгіменің бірнеше нұсқасы бар, бірақ егіншіліктің ашылуы Чи-Вара батырға байланысты, ол – жер анасы Муссо Корони мен түкіретін кобра Н'горогоның одағынан туған, жартылай антилопа, жартылай адам бейнесі. Чи-Вара адамдарға егін салуды үйрету үшін жер бетіне келді, сондықтан оны егін салу және егін жинау мерекелерінде құрметтейді.
While there are several versions of the story, the discovery of agriculture is credited to the hero Chi Wara, a half antelope, half human figure born from the union of the earth goddess Mousso Koroni and the spitting cobra N'gorogo. The Chi Wara came to earth to teach humans to sow crops, and thus is honored at both sowing and harvest festivals.
Чи-Вара бейнесі
Чи-Вара әдетте адам беті бар Роан антилопасы түрінде бейнеленеді, бірақ басқа жануарлар мен егіншілік символының түрлерін де қабылдайды. Батыр аспан құдайынан тараған, сондықтан ол күнді символдайды. Оның денесі көбінесе ұзын, аяқтары қысқа болып келеді, бұл егінші сияқты жерге кіретін ертеңгі аңға ұқсатады. Оның биік мүйіздері бидай сабақтарын еске түсіреді, ал ол су ағыны мен мол өнімді бейнелейтін қарақұмықтан жасалған киім киген бишінің үстінде тұрады. Зигзаг өрнектері аспандағы күннің қозғалысын көрсетеді, ал еркек тұлғаның мүшесі жерге жақын орналасқан, жерді тыңайды. Чи-Вара мүсіндері әрқашан еркек және әйел жұп ретінде келеді, адамның және жердің құнарлылығын біріктіреді. Әйел мүсіні әдетте арқасында жас антилопаны көтереді, ол Чи-Вара батыры көтеріп алып жүрген адамдарды, сондай-ақ анасының арқасындағы нәрестелерді бейнелейді.
The Chi Wara itself is usually represented as a Roan Antelope with an almost human face, but also takes shapes of other creatures and emblems of farming. The hero descends from the sky goddess, and thus represents the sun, its body is often elongated and short legged to represent the aardvark who burrows into the earth like a farmer. Its high horns echo the stalks of millet, and it stands on a dancer clad in a mass of raffia stalks to represent both flowing water and a bountiful harvest. The zig zag patterns echo the movement of the sun across the sky, and the penis of the male figure stands low to the ground, fertilizing the earth. The Chi Wara figures always appear as a male/female pair, combining the elements of fertility of humans with fertility of the earth. The female figure usually carries a young antelope on her back, and is said to represent human beings carried by the Chi Wara hero, as well as a newborn human carried on a mother's back.
қы қы
Жоғарғы Нигер өзені саваннасындағы шаруалар ретінде, ауыл шаруашылығының нығметі бамбара қоғамы үшін өте маңызды. Бұл дәстүрлердің сақталуының бір себебі – бамбаралар 19-ғасырдың соңында Бамбара империясы құлағаннан кейін ислам дінін қабылдаған соңғы мәдениеттердің бірі болды. Бамбара мәдениеті дәстүрлі түрде қатаң жас және касталық бірлестіктерге (тон/жо/жоу) ие, ал чи вара тон қоғамы олардың ең маңыздыларының бірі. Ол Соли жасындағы барлық жас жігіттерді егістік далаларын тазалау, егу және жинау кезінде біріктіреді, осы шараларға ең көп еңбек күші қажет. Чи вара тонның құпия білімдері осы жұмыс үшін қажетті дағдыларды жеткізеді, ал осы жұмысқа қауымның өмір сүруі тікелей байланысты. Чи вара тон – екі жынысты да қабылдайтын жалғыз ірі бамбара қоғамы. Ауыл шаруашылығы үшін әйелдердің еңбегі қажет, адам баласының көбеюі үшін екі жыныс та қажет.
As farmers of the upper Niger river savanna, the blessing of agriculture is of central importance to Bambara society. These traditions survive in part because the Bambara were one of the last cultures in the area to embrace Islam, after the fall of the Bambara Empire in the late 19th century. Bambara culture has traditionally had a strict set of age and caste fraternities (ton/jo/jow), and the chi wara ton society is one of the more important. It gathers all young adult males of the Soli age group to work the fields at clearing, sowing and harvest, when the greatest number of laborers is needed. Secret teachings of the chi wara ton pass the needed skills for this work, upon which the very survival of the community depends. The chi wara ton is also the only major Bambara society which includes both sexes. Women's labor is needed for agriculture, just as both sexes are needed for human reproduction.
Билеу
Чи вара әрқашан бишінің басына ілінген себеттегі әрбір ағаш фигурасымен биленеді, ал денесі үлкен рафия үйіндісімен жабылады. Көбінесе беті боялған немесе әшекейленген рафиямен жабылады, ал биші ұзын таяқ ұстайды. Фигуралар әрқашан бір немесе бірнеше еркек-әйел жұптарынан тұрады, әйел әдетте еркектің артында билеп, оны желдейді және жиналған қауымға оның күшін таратуға көмектеседі. Еркек фигуралар антилопаны бейнелеу үшін секіреді, содан кейін таяқтарымен немесе мүйіздерімен жерді қазып, Чи вара адамдарға егіншілік жасауды үйретеді. Кейбір қауымдастықтарда Муссо Корони фигурасы да кездеседі. Жаңадан үйреншік балалар "Согоно Куни" ("Кішкентай антилопа басы") тақиясын киеді, ол мұражайларда сирек кездеседі.
The Chi Wara is always danced with each wooden figure attached to a basket on the dancer's head, and the body covered in a huge pile of raffia. Often the face is obscured with raffia that has been colored or decorated, and the dancer carries a long staff. The figures are always in one or more male/female pairs, with the female usually dancing behind the male, fanning him and spreading his powers into the gathered community. The Male figures leap to represent the antelope, and then scratch the earth with their staves or horns as the Chi Wara teaches humans to cultivate crops. In some communities the Mousso Koroni figure also appears. Initiated children wear a "Sogono Kuni" ("Little antelope head"), which is quite rare to find in museums.
Әлемдік ықпалы
Африка мүсіндік формалары ХХ ғасырдың басында еуропалық суретшілер мен коллекционерлер арасында танымал болды, ал Чивара, әсіресе оның абстрактілі формалары, еуропалықтар "примитивті өнер" деп атаған нәрсенің бір символына айналды. Суретші Гийом Аполлинар мен коллекционер Пол Гийом 1917 жылы "Sculptures nègres" еңбегінде Чивара суреттерін жариялады, ал Пикассо, Брак және "Лес Фаувтар" африкалық мүсіндер мен маскаларға, әсіресе Чивара фигурасына қызығушылық танытты. 1935 жылы Метрополитен өнер мұражайында өткен "Африкалық негр өнері" көрмесінде тік, еркек, жартылай абстракцияланған Чивара фигурасы қойылды, сондай-ақ 1954 жылы Бруклин мұражайындағы "Африка өнерінің шедеврлері" (Лондон мен Париждегі көрмелермен бірге) батыс суретшілері мен коллекционерлеріне зор әсер етті. Оның үшбұрышты кесінді үлгісінің вариациялары ХХ ғасырдың ортасындағы модернистік өнерде көрініс тапты, ал оның сызбасы Африка өнерінің ең танымал формаларының бірі болып қала береді.
African sculptural forms became fashionable amongst European artists and collectors at the beginning of the Twentieth century, and the Chiwara, especially in its more abstract forms, became one of the icons of what Europeans called Primitive Art. The artist Guillaume Apollinaire and collector Paul Guillaume published images of the Chiwara in their Sculptures nègres in 1917, while Picasso, Braque, and Les Fauves became fascinated with African sculpture and masks in general, and the Chiwara figure in particular. A vertical, male, semi abstracted Chiwara figure was included in the 1935 Metropolitan Museum of Art exhibit African Negro Art, and the Masterpieces of African Art at the Brooklyn Museum in 1954, (as well as shows in London and Paris) shows which were highly influential to western artists and collectors. Variations of its triangular cut out pattern are echoed in mid 20th century Modernist art, and its outline remains one of the most recognizable of African art forms.
Басқа анықтамалық еңбектер
Лилиан Э. Фарр. Бамбараның Чи-Вара бас киімі: таңдалған, түсіндірмелі библиография. Африка өнері мұражайы, Смитсонов институты, Вашингтон (1980). OCLC 8269403 Доминик Захан. Күннің антилопалары: Қара Африканың егіншілік өнері мен обрядтары. А. Шендл басылымы, Париж (1980).
Lillian E Pharr. Chi Wara headdress of the Bambara: A select, annotated bibliography. Museum of African Art, Smithsonian Institution, Washington DC (1980). OCLC 8269403
Dominique Zahan. Antilopes du soleil: Arts et rites agraires d'Afrique noire. Edition A. Schendl, Paris (1980).