Кіріспе

Малидегі бамбара этносы қолданатын антилопаны бейнелейтін ырымдық нысан Чивара (сондай-ақ Чивара, Ци Вара немесе Тьи Вара; ) - Малидегі бамбара этносы қолданатын антилопаны бейнелейтін ырымдық нысан. Чивара бастауыш қоғамы Чивара маскаларын, сондай-ақ негізінен егіншілікпен байланысты билер мен рәсімдерді жас бамана еркектеріне әлеуметтік құндылықтарды және егіншілік техникасын үйрету үшін пайдаланады.

Стильдік өзгерістер

Чивара маскалары үш түрге бөлінеді: көлденең, тік немесе абстрактілі. Сонымен қатар, Чивара ер немесе әйел болуы мүмкін. Әйел Чивара маскаларын бала антилопаның және түзу мүйіздердің болуымен тануға болады. Ал ер Чивара маскаларында иілген мүйіздер мен фаллус болады. Чивара маскасының жынысы көлденең және тік маскаларда анық байқалады, ал абстрактілі маскаларды жіктеу қиын. Чивараның сыртқы түрі аймаққа және жасалған уақытқа қарай өте көп өзгеріп тұрады. Ағаш кескін шеберлері жергілікті формаларды (немесе тіпті діни талаптарды) сәл өзгертіп, Чивара фигураларының ерекше "қолы" немесе "мектебін" қалыптастырды. Осы аймақтық ерекшеліктер шамамен жоғарыда аталған стильдік категорияларға жіктеледі. Мысалы, Бугуни / Оңтүстік аймақтың стилі – бірнеше жануар мотивтерінің абстрактілі стильде үйлесімді біріктірілуі; Бамако / Солтүстік аймақтың стилі көбінесе көлденең стильде болады; Сегу / Солтүстік аймақтың стилі (Бамбара империясының орталығы) тік стильге сай келеді және еркек маскаларындағы ерекше "қиылып жасалған" үшбұрышты дене мотивімен ерекшеленеді. Сикассо аймағының стилі сияқты басқа да аймақтық стильдер ұсынылған, ол жұқа, нәзік тік пішінге және адамға ұқсас, мұрынсыз бетке ие.

Салтанатты пайдалану

Бамбара тілінде "чи вара" еңбек ететін жабайы жануар деген мағынаны білдіреді және ол бамбара мифологиясындағы егіншіліктің пайда болуы туралы әңгімелердің бейнелеуі болып табылады.

Моусо Корони

Әңгіменің бірнеше нұсқасы бар, бірақ егіншіліктің ашылуы Чи-Вара батырға байланысты, ол – жер анасы Муссо Корони мен түкіретін кобра Н'горогоның одағынан туған, жартылай антилопа, жартылай адам бейнесі. Чи-Вара адамдарға егін салуды үйрету үшін жер бетіне келді, сондықтан оны егін салу және егін жинау мерекелерінде құрметтейді.

Чи-Вара бейнесі

Чи-Вара әдетте адам беті бар Роан антилопасы түрінде бейнеленеді, бірақ басқа жануарлар мен егіншілік символының түрлерін де қабылдайды. Батыр аспан құдайынан тараған, сондықтан ол күнді символдайды. Оның денесі көбінесе ұзын, аяқтары қысқа болып келеді, бұл егінші сияқты жерге кіретін ертеңгі аңға ұқсатады. Оның биік мүйіздері бидай сабақтарын еске түсіреді, ал ол су ағыны мен мол өнімді бейнелейтін қарақұмықтан жасалған киім киген бишінің үстінде тұрады. Зигзаг өрнектері аспандағы күннің қозғалысын көрсетеді, ал еркек тұлғаның мүшесі жерге жақын орналасқан, жерді тыңайды. Чи-Вара мүсіндері әрқашан еркек және әйел жұп ретінде келеді, адамның және жердің құнарлылығын біріктіреді. Әйел мүсіні әдетте арқасында жас антилопаны көтереді, ол Чи-Вара батыры көтеріп алып жүрген адамдарды, сондай-ақ анасының арқасындағы нәрестелерді бейнелейді.

қы қы

Жоғарғы Нигер өзені саваннасындағы шаруалар ретінде, ауыл шаруашылығының нығметі бамбара қоғамы үшін өте маңызды. Бұл дәстүрлердің сақталуының бір себебі – бамбаралар 19-ғасырдың соңында Бамбара империясы құлағаннан кейін ислам дінін қабылдаған соңғы мәдениеттердің бірі болды. Бамбара мәдениеті дәстүрлі түрде қатаң жас және касталық бірлестіктерге (тон/жо/жоу) ие, ал чи вара тон қоғамы олардың ең маңыздыларының бірі. Ол Соли жасындағы барлық жас жігіттерді егістік далаларын тазалау, егу және жинау кезінде біріктіреді, осы шараларға ең көп еңбек күші қажет. Чи вара тонның құпия білімдері осы жұмыс үшін қажетті дағдыларды жеткізеді, ал осы жұмысқа қауымның өмір сүруі тікелей байланысты. Чи вара тон – екі жынысты да қабылдайтын жалғыз ірі бамбара қоғамы. Ауыл шаруашылығы үшін әйелдердің еңбегі қажет, адам баласының көбеюі үшін екі жыныс та қажет.

Билеу

Чи вара әрқашан бишінің басына ілінген себеттегі әрбір ағаш фигурасымен биленеді, ал денесі үлкен рафия үйіндісімен жабылады. Көбінесе беті боялған немесе әшекейленген рафиямен жабылады, ал биші ұзын таяқ ұстайды. Фигуралар әрқашан бір немесе бірнеше еркек-әйел жұптарынан тұрады, әйел әдетте еркектің артында билеп, оны желдейді және жиналған қауымға оның күшін таратуға көмектеседі. Еркек фигуралар антилопаны бейнелеу үшін секіреді, содан кейін таяқтарымен немесе мүйіздерімен жерді қазып, Чи вара адамдарға егіншілік жасауды үйретеді. Кейбір қауымдастықтарда Муссо Корони фигурасы да кездеседі. Жаңадан үйреншік балалар "Согоно Куни" ("Кішкентай антилопа басы") тақиясын киеді, ол мұражайларда сирек кездеседі.

Әлемдік ықпалы

Африка мүсіндік формалары ХХ ғасырдың басында еуропалық суретшілер мен коллекционерлер арасында танымал болды, ал Чивара, әсіресе оның абстрактілі формалары, еуропалықтар "примитивті өнер" деп атаған нәрсенің бір символына айналды. Суретші Гийом Аполлинар мен коллекционер Пол Гийом 1917 жылы "Sculptures nègres" еңбегінде Чивара суреттерін жариялады, ал Пикассо, Брак және "Лес Фаувтар" африкалық мүсіндер мен маскаларға, әсіресе Чивара фигурасына қызығушылық танытты. 1935 жылы Метрополитен өнер мұражайында өткен "Африкалық негр өнері" көрмесінде тік, еркек, жартылай абстракцияланған Чивара фигурасы қойылды, сондай-ақ 1954 жылы Бруклин мұражайындағы "Африка өнерінің шедеврлері" (Лондон мен Париждегі көрмелермен бірге) батыс суретшілері мен коллекционерлеріне зор әсер етті. Оның үшбұрышты кесінді үлгісінің вариациялары ХХ ғасырдың ортасындағы модернистік өнерде көрініс тапты, ал оның сызбасы Африка өнерінің ең танымал формаларының бірі болып қала береді.

Басқа анықтамалық еңбектер

Лилиан Э. Фарр. Бамбараның Чи-Вара бас киімі: таңдалған, түсіндірмелі библиография. Африка өнері мұражайы, Смитсонов институты, Вашингтон (1980). OCLC 8269403 Доминик Захан. Күннің антилопалары: Қара Африканың егіншілік өнері мен обрядтары. А. Шендл басылымы, Париж (1980).