Кіріспе

Дәстүр, рухани ұрпақ немесе діни жүйе. Сампрадая (; ), үнді діндерінде, атап айтқанда индуизм, буддизм, джайнизм және сикхизмде, «дәстүр», «рухани ұрпақ», «бағыт» немесе «діни жүйе» деп аударылуы мүмкін. Дхарманың сабақтастығы мен таралуын қамтамасыз ету үшін әртүрлі сампрадаяларда гуру-шишья парампарасы бар, онда парампара, яғни бірінен соң бірі келетін гурулар (ұстаздар) мен шишьялар (оқушылар) рухани байланыс ретінде қызмет етеді және діни үлгіге тұрақтылық беретін сенімді қарым-қатынастар желісін ұсынады. Шрама – бұл ізденуші немесе шишья деген ведалық термин. Сампрадаямен сәйкестік пен оның ізінде жүру өзгермелі, себебі сампрадаялар икемділікке мүмкіндік береді, сол арқылы адам бір сампрадаядан шығып, екіншісіне кіре алады немесе бірнеше сампрадаяны бір уақытта ұстанып, діни синкретизмді жүзеге асыра алады. Сампарда – панджаби тіліндегі термин, сикхизмде сампрадаяны білдіреді.

Гуру-шишья парампара

Сампрадая – белгілі бір діни-рухани дәстүрдегі оқыту мен тәжірибенің жасампаз, тірі дәстүрлері. Олар көбінесе нақты гуру шежіресіндегі монахтар орденінен тұрады, мұндағы идеялар дамытылып, беріліп, әрбір ізбасарлар буынымен қайта қарастырылып, жаңаша түсіндіріледі. Гуру шежіресі парампара деп аталады. Тірі гурудың парампарасына дикша (бастау) алып, сол сампрадаяға жатасың. Дхарманың үзіліссіз жалғасуын қамтамасыз ету үшін түрлі сампрадаялар гуру-шишья парампарасы арқылы оны сақтайды, онда гуру гурукула, матха, аххара және вихараларда шишьяларын оқытады. Буддизмде де гурулар шежіресі бар. Тибет буддизмінде гомпалар мен ступаларда сабақ беретін ламалардың шежіресі кездеседі.

Сампрадаяның жалғастығы

Сампрадая – бұл ізбасарлардың әрбір келесі буыны таратып, қайта қарастырып, жаңаша түсіндіретін тәжірибелер, көзқарастар және ұстанымдар жиынтығы. Сампрадаяға қатысу өткенмен байланыстылықты, яғни дәстүрді сақтауға мүмкіндік береді, бірақ сонымен бірге осы дәстүрлі топтың өкілдерінің қауымдастығы ішінде өзгерістер жасауға жағдай жасайды.

Дикша: Сампрадаяға кірігу

Гуру-шишья дәстүріндегі нақты бір гуру ұрпағы парампара деп аталады, және оның өз ахаралары мен гурукулалары болуы мүмкін. Тірі гурудың парампарасына дикша (кіріспе рәсімі) арқылы қабылдану арқылы, адам тиісті сампрадаяға жатады. Готра сияқты, туа біткен тектік немесе мұрагерлік әулеттегідей, туғаннан бастап мүшелікке ие болып туылмайды.

Астика және настика сэмпрадаялары

Ежелгі заманнан бері Үнді философиясы āstika және nāstika ойлау мектептеріне бөлінеді. Индуизм, буддизм және джайнизм кітаптарындағы āstika және nāstika ұғымдары бойынша, Астика – Атманның (Өзіндік) бар екендігіне сенетін және Ведалардың жоғарылығын мойындайтын діни ағымдар, ал Настика – адамда "Өзіндік" жоқ деп санайтын немесе Ведаларды ең жоғары дәрежедегі деп есептемейтіндер. Қазіргі кезде Астика – теист, ал Настика – атеист деп түсіндіріледі. Үндістандық діндерде тіпті атеизм де қабылданады, әсіресе "Сарва Дхарма Сама Бхава" принципіне сәйкес. Қабылданатын немесе дұрыс Дхарма ұғымына яма және нияма деп аталатын этика мен мінез-құлық ережелерінің тазалығы жоқ деп есептелетін Млечка (ластанған) кірмейді. Үнді діндерінің ағымдарының әрқайсысының өзіндік Дәршанасы немесе философиясы бар, ол дүниетанымын және үйретімдерін қамтиды. Веданың жоғарылығын мойындайтын алты Астика немесе ортодоксальдық ағымдар шад даршана (яғни, алты жүйе) деп аталады: Санкхья, Йога, Ньяя, Вайшешика, Мимамса және Веданта.

Астика немесе ортодоксальдық сампрадаялар

Астика немесе ортодоксалдық сампрадаялар немесе үнді философиясы мектептері шаддаршана ("алты жүйе") деп аталады. Бұл схеманы 12-16 ғасырларда ведантистер жасаған. Кейін оны ерте батыс үндітанушылары қабылдады және қазіргі заманғы үнді философиясын түсінуге зор ықпал етті. Философияның астика мектептері:

Самкхья – Сезім мен материяның қатаң дуалистік теориялық тұжырымы. Құдайға немесе құдайларға қатысты білімді жоққа шығарады. Йога – Санкхьядан туындаған монотеистік мектеп, Санкхья теориясының практикалық қолданылуына баса назар аударады: медитация, терең ойлау және құтылу. Ньяя немесе логика – Білім көздерін зерттейтін эпистемология мектебі. Вайшешика – Эмпирикалық атомдар теориясының мектебі. Мимамса – Ортопраксияның аскетизмге қарсы және мистицизмге қарсы мектебі. Бұл мектеп Ведалардағы өлеңдерді дұрыс түсіндірумен айналысады. Веданта – Ведалардағы білімнің соңғы бөлігі немесе жнянаканда (білім бөлімі). Веданта сондай-ақ Уттара Мимамса деп те аталады. Веданта орта ғасырдан кейінгі кезеңде индуизмнің басым ағынына айналды.

Полицентрикалық немесе синкретикалық сэмпрадаялар

Кейбіреулері табиғатында синкретикалық болып табылады, олар индуистік философияның ортодоксалды мектептерінен түсініктердің қоспасын қабылдауы мүмкін, мысалы, Ньяя реализмі, Вайшешика натурализмі, монизм және Өзіндік білім (Атман) Адвайтаның азаттыққа жетуі үшін маңызды, Йоганың өзін-өзі тәртіпке келтіруі, аскетизм және теистік идеялардың элементтері. Кейбір кіші мектептер буддалық дәстүрлерде кездесетін тантрикалық идеяларды бөліседі. Жоғарыда аталған кіші мектептер өз идеяларын енгізгенмен, индуистік философияның ортодоксалды мектептерінен Ньяя реализмі, Вайшешика натурализмі, монизм және Өзіндік білім (Атман) сияқты Адвайтаның азаттыққа жетуі үшін маңызды, Йоганың өзін-өзі тәртіпке келтіруі, аскетизм және теистік идеялардың элементтері сияқты түсініктерді қабылдады. [13] Кейбір кіші мектептер буддалық дәстүрлердегі тантралық идеяларды бөліседі. [16]

Индуистік сампрадаялар

Индустар руханилық және дәстүрлер туралы әртүрлі идеяларды қабылдайды, бірақ оларда шіркеулік тәртіп, сөзсіз діни билік, басқарушы орган, пайғамбарлар немесе міндетті қасиетті кітап жоқ; индустар көпқұдайлы, пантеист, монотеист, монист, агностик, атеист немесе гуманист болуға құқылы. Индуизм бірнеше ірі сампрадаяларға бөлінеді. Тарихи алты дарсанаға (философияларға) жіктеліп, қазіргі уақытта Веданта мен Йога ең басты екі мектеп саналады. Басты құдайлар немесе құдайлар бойынша жіктелетін төрт негізгі индуизмнің қазіргі ағымдары – Вайшнавизм (Вишну), Шайвизм (Шива), Шактизм (Шакти) және Смарттизм (бес құдай тең қарастырылады). Бұл құдайға бағытталған ағымдар Самкхья, Йога және Веданта сияқты түрлі философиялардың синтезін, сондай-ақ мокша, дхарма, карма, самсара сияқты ортақ рухани ұғымдарды, ахимса сияқты этикалық қағидаларды, мәтіндерді (Упанишадтар, Пураналар, Махабхарата, Агамалар), рәсімдік грамматиканы және өмірлік кезеңдермен байланысты рәсімдерді қамтиды.

Дашанами сампрадаясы

Дашанами Сампрадая, "Он есім дәстүрі" – индуистік монастырлық дәстүр, әдетте Адвайта Веданта дәстүрімен байланысты болатын экаданди санньясиндер (бір таяқпен саяхаттайтын, дүниеден безгендер). Олар өз тәжірибелерімен Сайва Триданди санньясиндерінен, яғни "үш тісті таяқпен безгендерден" ерекшеленеді. Триданди санньясиндері дүниеден безгеннен кейін де қасиетті жіп тағуды жалғастырады, ал экаданди санньясиндері тағуды тоқтатады. Экаданди Ведантиндері өзінің барлық ерекше қасиеттерін жою арқылы табиғи күйіндегі өзінің болуына, яғни мокшаға жетуді мақсат етеді. Кез келген индус, әлеуметтік тобына, кастасына, жасына немесе жынысына қарамастан, Дасанами дәстүрі бойынша экаданди монах ретінде санньяса іздеуге құқылы. Экадандилер немесе Дасанамилер ежелгі заманда Үндістан мен Непалда монастырлар құрған. Буддизмнің әлсіреуінен кейін, Әди Шанкара VIII ғасырда Үндістанда Экадандилердің бір бөлігін төрт матхамен байланыстырып, индуизмнің дамуына негіз жасады. Дегенмен, Дасанамилердің Шанкара матхаларымен байланысы формалды болып қалды. Профессор Кийокадзу Окита мен индуист зерттеушісі Б. Н. К. Шарма айтады, Әди Шанкараның Адвайта дәстүріндегі санньясилер мен Мадвахарьяның Двайта дәстүріндегі санньясилердің барлығы – экадандилер.

Қаумарам Сампрадая

Каумарам – индуистердің сектасы, негізінен Оңтүстік Үндістан мен Шри-Ланкада таралған. Бұл аймақта Лорд Муруга Картикея – Бас Құдай саналады. Лорд Муруга Тримуртиден артық деп есептеледі. Лорд Муругаға табынушыларды каумаралар дейді.

Индонезиялық индуизм

Хиндуизм Ява және Суматра аралдарында 16 ғасырдың соңына дейін үстемдік құрды, содан кейін халықтың көп бөлігі Ислам дініне көшті. Ғасырлар бойы Бали аралында көпшілікті құраған балиліктер ғана осы индуизм түрін сақтап қалды. Теологиялық тұрғыдан алғанда, Бали немесе Индонезиялық индуизм индуизмнің басқа ірі бағыттарына қарағанда Шивизмге жақын. Жататындары Ачинтьяны жоғарғы құдай деп есептейді, ал қалған құдайларды оның көріністері деп санайды. "Агама Хинду Дхарма" термині, "Индонезиялық индуизм" үшін қолданылатын индонезиялық атау, сондай-ақ Индонезияның Калимантан, Суматра, Сулавеси және басқа аймақтардағы дәстүрлі амалдарды білдіре алады, онда адамдар өз діндерін индуизм деп тануға және қабылдауға бастады немесе индуизмге табыну қайта жандандырылды. Индонезияда индуизмнің қайта жаңғыруы ұлттық ұйым – Парисада Хинду Дхарманың құрылуына әкелді.

Шакта сампрадая

Барлығы 2 Шакта Сампрадаясы бар, олар Ишвараның әйелдік көрінісі – Шактиге табынады. Олар былай:

Каликула: Бенгалия, Ассам, Непал және Одишада кең таралған. Басты құдайы – Кали.
Шрикула: Керала, Тамил Наду, Андхра, Телангана, Карнатака және Шри-Ланкада кең таралған. Басты құдайы – Лалита Деви.

Смарт Сампрадая

Біздің заманымыздың басында дамыған Смарта Сампрадая (स्मार्त) төрт философиялық бағыттың индуистік синтезін көрсетеді: Мимамса, Адвайта, Йога және теизм. Ол бес құдайға – Шива, Вишну, Сурья, Ганеша және Шактиге – тең қаралатын бес киіз үйдің (ғибадатхананың) үй ішіндегі құдайына табынумен ерекшеленеді. Смарта дәстүрі күрделі рәсімдер мен қағидаларға негізделген ескі Шраута дәстүрінен өзгеше болды. Смарта дәстүрінің идеялары мен практикалары индуизмдегі басқа да маңызды тарихи ағымдармен, атап айтқанда, шиваизм, вайшнавизм және шактизммен үлкен байланысқа ие. Смарта сампрадая Ади Шанкараны өзінің негізін қалаушысы немесе реформаторы деп есептесе де, адвайта сампрадая – шайва сектасы емес, бірақ шайвизммен тарихи байланыстары бар. Адвайтиндер секталық емес және Шива мен Вишнуға, сондай-ақ индуизмнің басқа да құдайларына, мысалы, Шакти, Ганапати және т.б. бірдей құрметпен табынады. Шанкара соңғы шындықтың тұлғасыз және Ниргуна (сипатсыз) екенін, ал кез келген символдық құдайдың бірдей мақсатқа қызмет ететінін жариялады. Осы сенімге сүйене отырып, Смарта дәстүрінің ізбасарлары индуистік бес құдаймен қатар, өз практикаларында алтыншы тұлғасыз құдайды да қосады.

Шраутизм

Шраута қауымдастықтары Үндістанда өте сирек кездеседі, ең танымалдары – Кераланың ультра-ортодоксалды Намбудири брахмандары. Олар Веданың ертерек бөлігі саналатын "Пурва Мимамсаны" басқа брахмандар ұстанатын Ведантадан өзгеше қарастырады. Олар Ведалық құрбандық (Ягня) рәсімдерін өткізуге ерекше мән береді. Нәмбудири брахмандары Үндістанның басқа аймақтарында жоғалып кеткен ежелгі Сомаягам және Агникаяна рәсімдерін сақтап қалғанымен әйгілі.

Сурия / Сауризм

Сурьяиттер немесе Сауралар – Веда дәстүрінен бастау алған индуистік бағыттың жақтастары. Олар Сурьяны Сагуна Браманның көзге көрінетін басты нысаны ретінде құдайға сыйындырады. Саура дәстүрі Оңтүстік Азияда, әсіресе батыс, солтүстік және басқа да аймақтарда 800 мен 1000 жылдары аралығында көптеген Сурья бейнелері мен храмдары салынғандықтан, зор ықпалға ие болды. Конарк Күн храмы 13 ғасырдың ортасында салынған. Андре Винк атап көрсеткендей, исламдық басқыншылықтар мен индуист-мұсылман соғыстары кезінде Күн құдайына арналған храмдар ұстаздары өлтіріліп, бейнелері қиратылды. Хиндуизмнің Сурья дәстүрі 12 және 13 ғасырларда төмендеп, бүгінде Бихар / Жаркханд және Шығыс Уттар-Прадештен басқа жерлерде өте шағын қозғалыс ретінде сақталған. Күнге табыну Бихар / Жаркханд және Шығыс Уттар-Прадеш аймақтарында Чхат Пуджа түрінде күшті дәстүр болып сақталып келеді, ол осы аймақтардағы ең маңызды мереке саналады.

Ганапатизм

Ганапатизм – бұл құдай Ганешаны Сагуна Брахманның басты түрі ретінде құдайға табынушылық ететін индуизмнің бір тармағы. Бұл ағым бұрын кеңінен таралған және беделді болған, сондай-ақ Махараштра штатында маңыздылығын сақтап келеді.

Буддистік сампрадая

Буда сампрадая немесе Будда сампрадая – балилік индуизмнің брахман кастасын голланд этнографтарының байқауына сүйенген екіге бөліну: Сива (Шива) және Буда (Будда). Басқа касталар да осы 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басындағы этнографтар тарапынан, кәсіп, ендогамия, экзогамия, полигамия және тағы да басқа көптеген факторлар сияқты түрлі критерийлер бойынша қосымша жіктеліп, Мексика сияқты испан отарларындағы касталарға және Үндістан сияқты британ отарларындағы касталық жүйелерді зерттеуге ұқсас жағдайға түсті. Бұл Будда Сампрадая тұжырымын барлық буддалық қауымдастықтарға қолдануға болады.

Сикх шампрадасы

Халса Пант, яғни сикхизмде әр түрлі бағыттар бар.

Кейінгі сампардайлар

Сикхизмде пайда болған кейінгі ағымдар – Намдари, Ниранкари және Радха Соами.

Синкретикалық секталар

Равидасия сектасы сикхизм және индуизм амалдарын үйлестіреді.