Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Матагалпа (mataˈɣalpa) – Никарагуадағы қала, Матагалпа департаментінің орталығы. Қаланың халқы 112 697 (2022 жылғы бағалау бойынша), ал департаменттің халқы 606 643 адамды құрайды. Матагалпа – Никарагуаның жетінші ірі қаласы, елдің ішкі аймағындағы ең ірі қала және Манагуадан басқа коммерциялық белсенділігі жоғары қалалардың бірі. Матагалпаны «Солтүстік маржаны» және «Мәңгілік көктем мекені» деп атайды.
Matagalpa (mataˈɣalpa) is a city in Nicaragua which is the capital of the department of Matagalpa. The city has a population of 112,697 (2022 estimate), while the population of the department is 606,643. Matagalpa is Nicaragua's seventh largest city, the largest in the country's interior, and one of the most commercially active outside of Managua. Matagalpa is known as the "Pearl of the North" and "Land of Eternal Spring."
Колонияға дейінгі тарих
Маталупа бастапқыда үнді тайпаларының ауылы болған. Какаопера немесе Матагальпа халқының өз тілі болды, ол 1875 жылдан бері жойылды. 1855 жылғы Матагальпа тіліндегі 97 сөз бен тіркестен тұратын құжат Филадельфиядағы Америка философиялық кітапханасының Даниэль Г. Бринтон бөлімінде сақтаулы. Матагальпа "Ceramica Negra" және "Naranja Segovia" деп аталатын стильдегі керамика жасады, сондай-ақ өздерінің басшылары мен жауынгерлерін бейнелейтін тас мүсіндер салды. Олар испандықтардың қорқынышын тудырды, себебі садақ және басқа да қару-жарақтармен өте батыл және тиімді болды. Испандықтардың оларды бағындыруына 300 жыл кетті, тіпті Никарагуаның 1821 жылы тәуелсіздік алған кезде де, Никарагуаның орталық тауларында көптеген Какаопера еркіндікте болды. 1856 жылы 14 қыркүйекте Сан-Хасинто шайқасында Уильям Уокердің филибустерлерін жеңуде олар шешуші рөл атқарды, онда 60 какаопералық адам садақ-жебемен Никарагуалық патриоттармен бірге шайқасып, жеңіске жетті, бұл Уокердің Никарагуадағы әрекеттерінің аяқталуын білдірді. Бұл ерлік тарихшылар мен археологтар тарапынан мойындалды, және Республика Конгресінің 2011 жылдың қыркүйек айында Какаопераны Ұлттық Батырлар деп жариялау үшін халықтық қозғалыс қолдау тауып отыр.
Matagalpa was originally an indigenous village. The Cacaopera people, or Matagalpa had their own language, which has been extinct since 1875. A document from the year 1855 with 97 words and phrases from the Matagalpa language can be found in the Daniel G. Brinton section of the American Philosophical Library in Philadelphia. The Matagalpa made ceramics of a style known as "Ceramica Negra" and "Naranja Segovia", they also built stone statues representing their chieftain and warriors. They were feared by the Spanish because they were very brave and effective with their bows and other arms. It took 300 years for the Spanish to submit them, even at the time of Nicaragua Independence in 1821, there were many Cacaopera free in the central mountains of Nicaragua. In 1856 they were decisive to defeat William Walker's filibusters in the Battle of San Jacinto on 14 September 1856, where a column of 60 Cacaopera people with bow and arrows fought at the side of Nicaraguan Patriots winning that battle, which marked the end of Walker adventure in Nicaragua. That quest has been recognized by historians and archaeologists, and there is a popular movement to declare the Cacaopera as National Heroes by the Congress of the Republic next month of September 2011.
Колониядан кейінгі тарих
Магалупа 1528 жылы Кариб теңізіне су жолы табуға тырысқан алғашқы испандықтар осы аймаққа келген кезде болған ежелгі қала еді. (Никарагуаның испан отарлауы испандықтар «Оңтүстік теңіз» деп атаған Тынық мұхитынан басталды. Маталупа Тынық мұхиты мен Кариб теңізі арасындағы суайдымалы бөлікте орналасқан. Отаршылдық дәуірден британдықтар бақылауындағы Москит жағалауы және испандықтардың билігіндегі Тынық мұхит аймағы туралы көптеген әңгімелер сақталған. 1840 жылы Магалупа маңында алтын табылды. Көптеген испандықтар мен метистермен бірге, неміс, американдық және британдық иммигранттарды қызықтырды. Осы кезеңдегі ең белгілі иммигранттардың екеуі – Людвиг Эльстер (Ганноверден) және оның әйелі Катарина Браун (Германияның Қара Орманынан, Шварцвальдтан) болды. Олар аймақта алғашқы кофе ағаштарын отырғызды, олардың дәндері Германияда тез арада сатылымға шықты. Кофе өсіру 120-дан астам еуропалық иммигранттарды тартты, көптегендері Маталупа әйелдеріне үйленді, ал олардың көптеген ұрпақтары әлі де осы аймақта тұрады. 1923 жылы Маталупаға даниялық иммигранттар келіп, таулы аймаққа қоныстанды. Даниялық отбасылардың көпшілігі Данияға оралды. Үш отбасы қалды: Грён, Мёллер және Петерсендер. Маталупа сонымен қатар 1856 жылы ел мен үкіметтің көп бөлігін басып алған Теннессилік филибүстер Уильям Уокердің басқындығынан қашқан көптеген никарагуалықтар үшін пана болды. Маталупада патриоттар «Солтүстік армиясы» (Ejército del Septentrión) деп аталатын әскер ұйымдастырды, ол 14 қыркүйекте 1856 жылы Сан-Хасинто шайқасында 60 Маталупалықтың көмегімен жеңіске жетті, бұл Уокердің үкімді аяқтауға көмектесті. Маталупа департаменті Рубен Дарионың (1867-1916), кафедральды салған губернатор Назарио Вега, Никарагуа президенті Бартоломе Мартинес (1923-1924), Матиас Балдисон Моралес (1820-1886) және 1961 жылы Сандинисттік майданды құрған Карлос Фонсека Амадордың туған жері болды. Қазіргі уақытта Маталупа департаменті Никарагуадағы халық саны бойынша ұлттық астанадан (Манагуадан) кейін екінші орында және өндіріс бойынша ең әртүрлі. Соңғы жылдары Маталупаға басқа департаменттерден (негізінен шаруалар) көптеген көшіп келушілер келді, бұл инфрақұрылым мен қоршаған ортаға үлкен жүк салды. Маталупада қаладан басталып, Джинотега қаласына дейін созылатын панорамалық тас жол бар. Көрікті жерлер Тынық мұхиты жағалауындағы жанартау тізбегіне дейін көрінеді. Соңғы жылдары көптеген тарихшылар, археологтар, ботаниктер және этнологтар осы аймақта зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін келді. Америка және Еуропаның алғашқы қоныстанушыларының ұрпақтары да ата-бабаларының тарихи үйлерін аралауға оралуда. Маталупа, этимологиялық мағынасы: Маталупа атауы жергілікті Ulúa тілінде «Maika Calpul» немесе «Ұлы Ауыл» дегенді білдіреді, себебі Maika – Бас, Calpul – Ауыл. Бұл 1600-шы, 1700-ші және 1800-шы жылдардағы шіркеулік жазбаларда Pueblo Grande деген атпен көрсетілген. Бұл маңызды жергілікті ауыл испандықтар келгенге дейін де болған, алайда 14 ақпанда қала статусын алғанына 159 жыл толды.
Matagalpa was an existing indigenous town when the first Spaniards came to this region by 1528 during an attempt to find a water passage to the "Northern Sea", the Caribbean. (Nicaragua's Spanish colonization originated from the direction of the Pacific Ocean, which was called the Southern Sea by the Spaniards. Matagalpa is located in the continental divide between the Pacific Ocean and the Caribbean Sea. Many stories are preserved from colonial times about the British controlled Mosquito Coast, and the Spanish colonized Pacific area. Gold was discovered around Matagalpa by 1840. Along with many Spaniards and Mestizos, it attracted German, American and British immigrants. Two of the better known immigrants of this period were Ludwig Elster (from Hannover) and his wife Katharina Braun (from Schwarzwald, Germany Black Forest) who planted the first coffee trees in the area, the beans from which quickly went to market in Germany. Coffee agriculture attracted more than 120 European immigrants, many of whom married Matagalpan women, and many of their descendants still live in the area. In 1923 some Danish immigrants also came to Matagalpa, and settled in the highlands as well. Most of the Danish families went back to Denmark. Three families stayed: the Gröns, the Möllers, and the Petersens. Matagalpa was also the city of refuge for many Nicaraguans escaping the invasion of Tennessean filibuster William Walker who took over much of the country and government in 1856. In Matagalpa the patriots organized the Ejército del Septentrión ("Army of the North"), which fought in and won the Battle of San Jacinto, assisted by 60 Matagalpa, on 14 September 1856, helping to end Walker's rule. Matagalpa Department was also the birthplace of Ruben Dario, 1867 1916;Nazario Vega, Governor and builder of the Cathedral; Bartolomé Martínez, President of Nicaragua, 1923–24; Matias Baldizon Morales, 1820 1886, and Carlos Fonseca Amador, founder of the Sandinista Front in 1961. Currently the department of Matagalpa is the second most populous in Nicaragua after the national capital (Managua), and the most diversified in production. Over the past few years Matagalpa has experienced a large influx of migrants (mainly peasants) from other departments, causing stress on infrastructure and the environment. Matagalpa has a panoramic highway that starts in the city of Matagalpa and extends to the city of Jinotega. Scenic views extend up to away, to the volcanic range near the Pacific coast. Many historians, archeologists, botanists and ethnologists have arrived in recent years to do research in this region. American and European descendants of the first settlers are also returning to visit the historical homes of their ancestors. MATAGALPA, SIGNIFICADO ETIMOLÓGICO El nombre Matagalpa en lengua indigena Ulúa matagalpa es “Maika Calpul”, o "Pueblo Grande", pues Maika=Cabeza, Calpul=Poblado. Así aparece en los registros eclesiásticos de los años 1600s y 1700s, y 1800s, con el nombre de Pueblo Grande. Ese importante pueblo indígena ya existía antes de la llegada de los españoles, sin embargo este 14 de febrero cumple 159 años de ser elevada a ciudad, al estilo castizo.
Экономика
Матагальпа сиыр еті, ірімшік, кофе, какао, пияз, қызанақ және аралас жемістер мен көкөністерді өндіріп, экспорттайды. Жергілікті тұтыну үшін гүлдер, ағаш, жүгері, бұршақ, жемістер (апельсин, грейпфрут, банан, платан) және брокколи, гүлдік капуста сияқты көптеген көкөніс түрлерін өндіреді. Матагальпа кофесімен, мал шаруашылығымен, сүт өнімдерімен, көкөністерімен, гүлдерімен және экотүристерге танымал тауларымен мәшһүр. Аранхуез, Санта-Мария-де-Остума және Селва-Негра тау курорты сияқты танымал тау туристік курорттары осы жерде орналасқан. Матагальпа экономикасының үлкен бөлігі экотүризмге байланысты. Табиғатта серуендеу, жаяу жүру және экскурсиялар Матагальпа мен Никарагуаның солтүстік аймағында кең таралған. Selva Negra қорығы – экотүризмнің ең танымал орындарының бірі, ол аймақтың әртүрлі флорасы мен фаунасын сақтауға арналған кең аумаққа ие.
Matagalpa produces and exports beef, cheese, coffee, cacao, onions, tomatoes and mixed fruits and vegetables. For local consumption it produces flowers, wood, corn, beans, fruits (oranges, grapefruits, bananas, plantains) and many kinds of vegetables such as broccoli, and cauliflower. Matagalpa is known for its coffee, its cattle, milk products, vegetables, flowers and mountains popular with ecotourists. It is the location of such storied mountain tourist resorts as Aranjuez, Santa Maria de Ostuma, and Selva Negra Mountain Resort. A large part of the economy in Matagalpa depends on eco tourism. Nature hikes, walks, and excursions are very common throughout Matagalpa, and the northern region on Nicaragua. One of the most recognized eco tourism sites is Selva Negra Wildlife Refuge, with over of land dedicated to the conservation of the area's diverse flora and fauna.
Климат
Магалупа және жақын орналасқан Джинотега "мәңгілік көктем" немесе жыл бойы көктемге ұқсас ауа-райынан ләззат алады. Магалупа теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, орташа температурасы ... градусқа дейін жетеді, ал салыстырмалы ылғалдылығы 75%-тан 85%-ға дейін құрайды. Жауын-шашынның орташа мөлшері ... .
Matagalpa, along with nearby Jinotega, enjoy "eternal spring" or all year, spring like weather. Matagalpa lies more than above sea level with the average temperature ranging from ., and relative humidity between 75% and 85%. Average rainfall is .