Кіріспе

Матагалпа (mataˈɣalpa) – Никарагуадағы қала, Матагалпа департаментінің орталығы. Қаланың халқы 112 697 (2022 жылғы бағалау бойынша), ал департаменттің халқы 606 643 адамды құрайды. Матагалпа – Никарагуаның жетінші ірі қаласы, елдің ішкі аймағындағы ең ірі қала және Манагуадан басқа коммерциялық белсенділігі жоғары қалалардың бірі. Матагалпаны «Солтүстік маржаны» және «Мәңгілік көктем мекені» деп атайды.

Колонияға дейінгі тарих

Маталупа бастапқыда үнді тайпаларының ауылы болған. Какаопера немесе Матагальпа халқының өз тілі болды, ол 1875 жылдан бері жойылды. 1855 жылғы Матагальпа тіліндегі 97 сөз бен тіркестен тұратын құжат Филадельфиядағы Америка философиялық кітапханасының Даниэль Г. Бринтон бөлімінде сақтаулы. Матагальпа "Ceramica Negra" және "Naranja Segovia" деп аталатын стильдегі керамика жасады, сондай-ақ өздерінің басшылары мен жауынгерлерін бейнелейтін тас мүсіндер салды. Олар испандықтардың қорқынышын тудырды, себебі садақ және басқа да қару-жарақтармен өте батыл және тиімді болды. Испандықтардың оларды бағындыруына 300 жыл кетті, тіпті Никарагуаның 1821 жылы тәуелсіздік алған кезде де, Никарагуаның орталық тауларында көптеген Какаопера еркіндікте болды. 1856 жылы 14 қыркүйекте Сан-Хасинто шайқасында Уильям Уокердің филибустерлерін жеңуде олар шешуші рөл атқарды, онда 60 какаопералық адам садақ-жебемен Никарагуалық патриоттармен бірге шайқасып, жеңіске жетті, бұл Уокердің Никарагуадағы әрекеттерінің аяқталуын білдірді. Бұл ерлік тарихшылар мен археологтар тарапынан мойындалды, және Республика Конгресінің 2011 жылдың қыркүйек айында Какаопераны Ұлттық Батырлар деп жариялау үшін халықтық қозғалыс қолдау тауып отыр.

Колониядан кейінгі тарих

Магалупа 1528 жылы Кариб теңізіне су жолы табуға тырысқан алғашқы испандықтар осы аймаққа келген кезде болған ежелгі қала еді. (Никарагуаның испан отарлауы испандықтар «Оңтүстік теңіз» деп атаған Тынық мұхитынан басталды. Маталупа Тынық мұхиты мен Кариб теңізі арасындағы суайдымалы бөлікте орналасқан. Отаршылдық дәуірден британдықтар бақылауындағы Москит жағалауы және испандықтардың билігіндегі Тынық мұхит аймағы туралы көптеген әңгімелер сақталған. 1840 жылы Магалупа маңында алтын табылды. Көптеген испандықтар мен метистермен бірге, неміс, американдық және британдық иммигранттарды қызықтырды. Осы кезеңдегі ең белгілі иммигранттардың екеуі – Людвиг Эльстер (Ганноверден) және оның әйелі Катарина Браун (Германияның Қара Орманынан, Шварцвальдтан) болды. Олар аймақта алғашқы кофе ағаштарын отырғызды, олардың дәндері Германияда тез арада сатылымға шықты. Кофе өсіру 120-дан астам еуропалық иммигранттарды тартты, көптегендері Маталупа әйелдеріне үйленді, ал олардың көптеген ұрпақтары әлі де осы аймақта тұрады. 1923 жылы Маталупаға даниялық иммигранттар келіп, таулы аймаққа қоныстанды. Даниялық отбасылардың көпшілігі Данияға оралды. Үш отбасы қалды: Грён, Мёллер және Петерсендер. Маталупа сонымен қатар 1856 жылы ел мен үкіметтің көп бөлігін басып алған Теннессилік филибүстер Уильям Уокердің басқындығынан қашқан көптеген никарагуалықтар үшін пана болды. Маталупада патриоттар «Солтүстік армиясы» (Ejército del Septentrión) деп аталатын әскер ұйымдастырды, ол 14 қыркүйекте 1856 жылы Сан-Хасинто шайқасында 60 Маталупалықтың көмегімен жеңіске жетті, бұл Уокердің үкімді аяқтауға көмектесті. Маталупа департаменті Рубен Дарионың (1867-1916), кафедральды салған губернатор Назарио Вега, Никарагуа президенті Бартоломе Мартинес (1923-1924), Матиас Балдисон Моралес (1820-1886) және 1961 жылы Сандинисттік майданды құрған Карлос Фонсека Амадордың туған жері болды. Қазіргі уақытта Маталупа департаменті Никарагуадағы халық саны бойынша ұлттық астанадан (Манагуадан) кейін екінші орында және өндіріс бойынша ең әртүрлі. Соңғы жылдары Маталупаға басқа департаменттерден (негізінен шаруалар) көптеген көшіп келушілер келді, бұл инфрақұрылым мен қоршаған ортаға үлкен жүк салды. Маталупада қаладан басталып, Джинотега қаласына дейін созылатын панорамалық тас жол бар. Көрікті жерлер Тынық мұхиты жағалауындағы жанартау тізбегіне дейін көрінеді. Соңғы жылдары көптеген тарихшылар, археологтар, ботаниктер және этнологтар осы аймақта зерттеу жұмыстарын жүргізу үшін келді. Америка және Еуропаның алғашқы қоныстанушыларының ұрпақтары да ата-бабаларының тарихи үйлерін аралауға оралуда. Маталупа, этимологиялық мағынасы: Маталупа атауы жергілікті Ulúa тілінде «Maika Calpul» немесе «Ұлы Ауыл» дегенді білдіреді, себебі Maika – Бас, Calpul – Ауыл. Бұл 1600-шы, 1700-ші және 1800-шы жылдардағы шіркеулік жазбаларда Pueblo Grande деген атпен көрсетілген. Бұл маңызды жергілікті ауыл испандықтар келгенге дейін де болған, алайда 14 ақпанда қала статусын алғанына 159 жыл толды.

Экономика

Матагальпа сиыр еті, ірімшік, кофе, какао, пияз, қызанақ және аралас жемістер мен көкөністерді өндіріп, экспорттайды. Жергілікті тұтыну үшін гүлдер, ағаш, жүгері, бұршақ, жемістер (апельсин, грейпфрут, банан, платан) және брокколи, гүлдік капуста сияқты көптеген көкөніс түрлерін өндіреді. Матагальпа кофесімен, мал шаруашылығымен, сүт өнімдерімен, көкөністерімен, гүлдерімен және экотүристерге танымал тауларымен мәшһүр. Аранхуез, Санта-Мария-де-Остума және Селва-Негра тау курорты сияқты танымал тау туристік курорттары осы жерде орналасқан. Матагальпа экономикасының үлкен бөлігі экотүризмге байланысты. Табиғатта серуендеу, жаяу жүру және экскурсиялар Матагальпа мен Никарагуаның солтүстік аймағында кең таралған. Selva Negra қорығы – экотүризмнің ең танымал орындарының бірі, ол аймақтың әртүрлі флорасы мен фаунасын сақтауға арналған кең аумаққа ие.

Климат

Магалупа және жақын орналасқан Джинотега "мәңгілік көктем" немесе жыл бойы көктемге ұқсас ауа-райынан ләззат алады. Магалупа теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, орташа температурасы ... градусқа дейін жетеді, ал салыстырмалы ылғалдылығы 75%-тан 85%-ға дейін құрайды. Жауын-шашынның орташа мөлшері ... .