Нигерияның Жигава штаты: географиясы, халқы және экономикасы

Кіріспе

Нигерия штаты Джигава штаты (; 𞤤𞤫𞤴𞤮𞤤 𞤶𞤭𞤺𞤢𞤱𞤢) – Нигерияның 36 штатының бірі, елдің солтүстік аймағында орналасқан. 1991 жылғы 27 тамызда генерал Ибрагим Бабангида басқаруымен құрылды, ол елде тоғыз қосымша штат құрылғанын жариялады, осылайша штаттардың жалпы саны отызға жетті. Бұл жариялауға 1991 жылғы №37 «Штат құру және өтпелі ережелер» Декреті заңдық негіз берді. Джигава штаты Кано штатының бір бөлігі болды және Кано штатының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан, сондай-ақ Нигер Республикасымен Нигерияның мемлекеттік шекарасының бөлігін құрайды. Штаттың астанасы және ең ірі қаласы – Дутсе. Джигава штатында 27 жергілікті әкімшілік бар.

Халық саны бойынша сегізінші ірі штаттың тұрғындары негізінен хауса және фулани тайпаларынан шыққан. Джигава штатының басым көпшілігі мұсылман және елде шариғат заңдарымен басқарылатын он екі штаттың бірі. Джигава штаты Бирнин-Куду қаласындағы Дутсен-Хабуде үңгір суреттерімен әйгілі, олар неолит дәуіріне дейін сақталған. Хадеджия қаласы (бұрынғы Бирам'') дәстүрлі «жеті нағыз хауса мемлекетінің» бірі ретінде танымал. Джигава штатының экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығына тәуелді. Штаттың жартылай шөлейтті климатына байланысты, жұмысшылардың Кано штаты сияқты көршілес штаттарға маусымдық жұмыс іздеу үшін көшіп кетуі кең таралған. Соңғы жылдары штаттың ішіндегі өңделетін жерлердің тапшылығы күшейді, ал өңделетін жерлер су тасқыны сияқты ұлттық апаттарға ұшырау қаупі артып, климаттың өзгеруіне байланысты бұл құбылыс жиілеуде. Нәтижесінде, шаруалар мен көшпелі фулани малшылары арасындағы өңделетін жерлер үшін туындаған шиеленістер соңғы жылдары зорлыққа ұласты.

Орналасқан жері

Джигава штаты – Нигерия Федеративтік Республикасын құрайтын отыз алты штаттың бірі. Ол елдің солтүстік-батыс бөлігінде, 11.00° солтүстік ендіктен 13.00° солтүстік ендікке және 8.00° шығыс бойламынан 10.15° шығыс бойламына дейін орналасқан. Батысында Кано штатымен 355 км (221 миль), Кацина штатымен 164 км (102 миль) шекаралас, шығысында Баучи штатымен және солтүстік-шығысында Йобе штатымен 193 км (120 миль) шекарасы бар. Солтүстікке қарай Джигава Нигер Республикасының Зиндер аймағымен 70 км халықаралық шекараны бөліседі, бұл көлденең сауда-саттық үшін ерекше мүмкіндік. Үкімет осы мүмкіндікті пайдаланып, Нигердегі Маигатари шекаралық қаласында еркін сауда аймағын құруға бастама жасады.

Климат

Джигава штатының жылдық орташа температурасы 31,23 °C (88,21 °F) құрайды, бұл Нигерияның орташа температурасынан 1,77% жоғары.

Топография

Штаттың жалпы аумағы шамамен 22,410 шаршы шақырымды құрайды. Оның топографиясы көлбеу жазықтармен сипатталады, ал штаттың кейбір бөліктерінде бірнеше шақырымға созылатын түрлі өлшемдегі құмды төбелер кездеседі. Джигава штатының оңтүстік бөлігі негізді құрылымдардан, ал солтүстік-шығыс бөлігі Чад формациясының шөгінді тау жыныстарынан тұрады. Штаттың маңызды өзендері – Хадеджия, Кафин Хауса және Игги өзендері. Олардың көптеген салалары штаттың солтүстік-шығыс бөлігіндегі кең сазды жерлерді сумен қамтамасыз етеді. Хадеджия – Кафин Хауса өзені штатты батыстан шығысқа қарай Хадеджия-Нгуру батпақтары арқылы ағып өтеді және Чад көлі алабына құяды.

Өсімдіктер

Джигаваның көп бөлігі Судан саваннасында орналасқан, ал оңтүстік бөлігінде Гвинея саваннасының элементтері кездеседі. Штаттағы жалпы орман жамылғысы 14,8% ең төменгі көрсеткіштен аспайды. Табиғи және адам әрекеті салдарынан орман жамылғысы азайып, штаттың солтүстік бөлігі шөлге айналу қаупіне тап болып отыр. Штат кең құнарлы егістік жерлерге ие, оларға тропикалық егістердің көбі бейімделе алады, осылайша бұл оның ең бағалы табиғи ресурстарының біріне айналады. Судан саваннасының өсімдік аймағы мал өсіруге қолайлы кең жайылымдардан да құралған.

Су тасқыны

Жігава штатындағы аумақты қамқын су басып, кең ауқымды зиян келтіріп, ауыл шаруашылығы өнімдеріне зор нұқсан тигізді.

Халық саны

Джигава штатының әлеуметтік-мәдени жағдайын біртекті деп сипаттауға болады: штаттың көп бөлігін хауса және фулани тайпалары құрайды, оларды штатының барлық аймақтарында кездестіруге болады. Канури тайпасы көбінесе Хадеджия әмірлігінде шоғырланған, ал Бадауа тайпасының іздері негізінен солтүстік-шығыс бөліктерінде сақталған. Үш үлкен тайпаның әрқайсысы өз этникалық ерекшеліктерін сақтап келсе де, ислам діні мен ұзақ жылдар бойы аралас некелер оларды біріктіріп тұр. Джигава штатында шамамен 3,6 миллион адам тұрады. 2001 жылғы мәліметтер бойынша, орташа өмір сүру ұзақтығы 52 жасқа жуық, ал бала туу көрсеткіші бала тудыру жасындағы әйелдерге шаққанда 6,2 бала (ұлттық орташа көрсеткіштен сәл жоғары). Штат халқының басым бөлігі ауылдық жерлерде (90%) тұрады, бірақ жыныс арақатынасы шамамен тең: ерлер 50,8%, әйелдер 49,2%. Халықтың таралу үлгісі округтерде де, қалалық және ауылдық аймақтарда да бірдей. 2002 жылғы CWIQ сарптамасы көрсеткендей, халықтың 45,2%-ын 15 жасқа дейінгі балалар құрайды, 49,0%-ы 15-59 жас аралығындағы адамдар, ал 5,8%-ы 60 және одан асып түскен жастағы адамдар. Бұл сарптамаға сәйкес, әрбір еңбекке қабілетті адамға шамамен бір тәуелді адам келеді. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 6,7 адамды құрайды, олардың көп бөлігін ер адамдар басқарады. Үй шаруашылықтарының 60%-ының басшылары ауыл шаруашылығымен айналысатын жеке кәсіпкерлер, ал олардың 67%-ы моногамдық отбасылар. 2002 жылы жалпы сауаттылық деңгейі 37% болды (әйелдердің арасында 22%, ал ерлердің арасында 51%). Мектепке қабылдану көрсеткіші жоғары, соңғы жылдары айтарлықтай жақсарған, бірақ ұлдар мен қыздар арасындағы айырмашылық әлі де байқалады. Сумен жабдықтау саласының негізгі көрсеткіштеріне сәйкес, ауыз суға қолжетімділік 90%-дан асып, елдегі ең жоғары көрсеткіштердің біріне ие. Алайда, 2002 жылғы CWIQ сарптамасы көрсеткендей, сапалы және қауіпсіз ауыз суға (құбыр, қолмен сорғымен бұрғыланған және қорғалған құдықтар) қолжетімділік 63%-ды құрайды, ал үй шаруашылықтарының 67%-ы жақсы санитарлық жағдайға ие. Денсаулық сақтау саласында халықтың шамамен 40%-ы медициналық қызметтерге қол жеткізеді, бұл көрсеткіш қалалық аймақтарда 55%-ға жуық. CWIQ сарптамасы көрсеткендей, денсаулық сақтау мекемесіне жүгінгендердің орташа есеппен 70%-ы көрсетілген қызметтерге қанағаттанды.

The socio cultural situation in Jigawa State could be described as homogeneous: it is mostly populated by Hausa/Fulani, who can be found in all parts of the state. Kanuri are largely found in Hadejia Emirate, with some traces of Badawa mainly in its Northeastern parts. Even though each of the three dominant tribes have continued to maintain their ethnic identity, Islam and a long history of inter marriages have continued to bind them together. About 3.6 million people inhabit Jigawa State. Life expectancy as at 2001 was about 52 years with a total fertility rate of about 6.2 children per woman of childbearing age (a little above the national average). Although population of the state is predominantly rural (90%), the distribution in terms of sex is almost equal between male (50.8%) and female (49.2%). This pattern of population distribution is same across various constituencies and between urban and rural areas. The 2002 CWIQ Survey indicated that 45.2% of the population was made up of young people below the age of 15; 49.0% between the ages of 15 and 59 while 5.8% were people aged 60 and above. This survey reveals a dependency ratio of almost 1; meaning that there is almost one dependent to every economically active person in the population. Average household size was about 6.7 almost all of which were headed by males. About 60% of household heads were self employed with agriculture as their main occupation, and nearly 67% of these households were monogamous families. The overall literacy rate was about 37% in 2002 (22 percent for women and 51 percent for men). School enrolment ratio is fairly high with very good improvements in the last few years, even though there is still clear disparity between boys and girls. Basic indicators for water supply sector show that access to potable water is over 90%, which is among the highest in the country. The 2002 CWIQ Survey however, indicated that access to high quality safe drinking water (pipe born, hand pump boreholes and protected wells) is low at about 63%, while nearly 67% of households have good means of sanitation. In terms of health services, about 40% of the population have access to medical services which is, however, higher in urban areas where access was found to be about 55%. The CWIQ Survey found that an average of 70% of those who consulted a health facility expressed satisfaction with the services provided.

Орманның жойылуы

Джигава штаты шөлдеумен күресіп жатыр, ал ағаш кесу жабдықтары ағаштардың қырылуына себеп болып табылады. Төмен ағаш өндірісі әлеуметтік-экономикалық мәселелерге алып келеді және құнды әрі пайдалы ағаштардың өмір сүруіне қауіп төндіреді.

Тілдер

Баде тілі Гури ауданында, Манга тілі Бирниуа, Кири Касама, Малам Мадори, Каугама және Гури аудандарының бір бөлігінде қолданылады. Уарджи тілі Бирнин-Куду ауданында, ал Дувай тілі Хадеджия ауданында сөйленеді. Басты тілдер – Хауса, Канури және Фула (Фулани тайпасы сөйлейді).

Саясат

Мемлекеттік үкіметке демократиялық жолмен сайланған әкім жетекшілік етеді, ол штаттың заң шығарушы жиналысының мүшелерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Штаттың астанасы – Дуце қаласы.

Сайлау жүйесі

Әрбір штаттің сайлау жүйесі өзгертілген екі турлы жүйе арқылы таңдалады. Бірінші турда жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауыс алып, сондай-ақ штаттың кемінде екі үшін бір бөлігіндегі жергілікті әкімшілік аймақтарында 25%-дан астам дауыс жинауы керек. Егер ешбір кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, екінші турда ең көп дауыс жинаған кандидат пен жергілікті әкімшілік аймақтарының ең көп санында көпшілік дауыс жинаған кандидат арасында сайлау өтеді.

Дін

Джигава штатында екі басты дін бар: ислам және христиандық. Бірақ, ең көп таралған дін – ислам. Джигава штатының халқының шамамен 99 пайызы ислам дінін ұстанады. Кано Рим-католик діоцезі (1991) 36 приходтан тұрады, олардың ішінде Джигава да бар. Кадуна провинциясындағы Дуце Англикан діоцезін (1996) епископ Маркус Йоханна Данбинта (2016) басқарады.

Үкімет

Джигава штаты — 1991 жылдың тамызында бұрынғы Кано штатынан бөлініп құрылған, Нигерия Федеративтік Республикасының 36 штатының бірі. Штатты құру жөніндегі күреске бұрынғы Кано штатының губернаторы (қазіргі Кано және Джигава штаттарын қамтитын) Аду Баконың кезінде Ауыл шаруашылығы және табиғи ресурстар министрлігінде комиссар болған Малам Инуа Дутсе жетекшілік етті. Нигерия Федеративтік Республикасының 1999 жылғы Конституциясына сәйкес, штат 27 жергілікті өкімет кеңесінен тұрады, олар 30 мемлекеттік сайлау округіне, 11 федералды сайлау округіне және 3 сенаторлық округке бөлінген. Осы 27 жергілікті өкімет кеңесі Мемлекеттік Жиналыстың 2004 жылғы №5 заңымен тағы 77 даму аймағына бөлінді. Елдегі демократиялық ортаға сәйкес, штат және жергілікті деңгейдегі үкіметтер сайланады және бірпалаталы заң шығарушы органы бар атқарушы биліктен тұрады. Штаттың заң шығарушы органында 30 сайланған депутат бар, олардың әрқайсысы бір мемлекеттік сайлау округін өкілдік етеді. Штатты басқару құрылымын толықтыру үшін мемлекеттік биліктің үшінші тармағы ретінде тәуелсіз сот жүйесі бар. Штат үкіметінің әкімшілік аппараты министрліктерге, министрліктерге бағынбайтын департаменттерге және мемлекеттік кәсіпорындарға бөлінген. Бұл әкімшілік құрылымды орталықтандырылмаған етіп ұйымдастыру 1999 жылдан бері штаттың үш сенаторлық округінде экономикалық белсенділікті ынталандыруға, әлеуметтік-экономикалық дамуға және кең аумақта халықты күштендіруге бағытталған қадам ретінде қарастырылды. Үкімет – ең ірі жұмыс беруші, мүмкін, ауыл шаруашылығынан кейін екінші орында тұр. Бұған қоса, бұл ірі қалалық орталықтар арасында теңдемелі дамуды қамтамасыз ету және бұрынғы Кано штатында болған «қала-мемлекет синдромынан» бас тарту жолы ретінде де қарастырылды.

Экономика

Джигава штатының экономикасы көбінесе ауыл шаруашылығының басты экономикалық қызмет болып табылатын бейресми сектор қызметімен сипатталады. Халықтың 80%-дан астамы күн көрісін қамтамасыз етуге және мал шаруашылығына қатысады. Сауда-саттық шағын және орта масштабта жүзеге асырылады, әсіресе ауыл шаруашылығы өнімдері, мал және басқа да тұтыну тауарлары саласында. Бейресми сектордың өзге де қызметтеріне: ұсталық, былғары өңдеу, тігіншілік, автокөлік жөндеу, металл өңдеу, ағаш өңдеу, тері илеу, бояу, азық-түлік өңдеу, құрылыс және т.б. кіреді. Қазіргі заманғы өнеркәсіп секторы әлі нығаймаса да, оның дамуының алғы шарты шағын өнеркәсіптерді құру арқылы қаланды, әсіресе азық-түлік өңдеу және Джигава этанол бағдарламасы сияқты агроөнеркәсіптік салаларда. Бұл өнеркәсіптерге бұрынғы штат әкімі Самину Тураки бастаған ақпараттық-коммуникациялық технологиялар бағдарламасы көмектесті. 2001 жылы Федералды статистика басқармасы Джигава штатын елдегі кедейліктің салыстырмалы түрде жоғары деңгейі мен таралу жиілігі бар штаттардың қатарына жатқызды, жан басына шаққандағы жалпы табысы жылына 35 000 найра (290 АҚШ доллары) құрады, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен төмен. Бүгінгі күнге дейін Джигава штаты Нигериядағы ең кедей штаттардың бірі болып саналады. Дегенмен, 2002 жылғы "Негізгі әлеуметтік көрсеткіштер" сауалнамасы (CWIQ) нәтижелері көрсеткендей, халықтың екі бестен бірі өзін кедей деп санамайды. Экономикалық даму үшін маңызды инфрақұрылым, яғни жолдар, электр энергиясы, телекоммуникация және ақпараттық технологиялар соңғы кезде ауқымды жөндеу және кеңейту жұмыстары арқасында айтарлықтай жақсарды. Соңғы бес жылда штат бойынша жүзеге асырылған жолдарды жаңғырту жобалары, тәуелсіз қуат станциялары арқылы электр энергиясын өндіруге жасалған күш-жігер және интернет-жолақты кеңейту жобасы Джигава штатында экономикалық инфрақұрылым тұрғысынан инвестициялық ахуалдың жақсаруына мүмкіндік берді.

Мектептер

Қазіргі уақытта штатта штаттың астанасы Дутсе қаласында орналасқан федералды университет және штаттың Кафин Хауса ауданында орналасқан мемлекеттік университет бар. Сонымен қатар, Қазауреде Федералды политехникалық институт, Хусейни Адуми атындағы Федералды политехникалық институт, екі мемлекеттік политехникалық институт: Бинямину Усман политехникалық институты, Хидеджияда орналасқан Джигава мемлекеттік политехникалық институты және Дутседе орналасқан бірнеше монотехникалық институттар бар. 2011 жылы құрылған.

Көпжақты агенттіктермен қарым-қатынас

Джигава штатының Үкіметі елдегі көпжақты агенттіктермен, әсіресе Дүниежүзілік банкпен, БҰҰ Даму бағдарламасымен, ЮНИСЕФ-пен, DFID-пен және басқа да халықаралық донорлық агенттіктермен және ҮЕҰ-мен тығыз байланыста. Көпжақты агенттіктер штаттық үкімет үшін даму қаржысының және техникалық көмектің маңызды көзі болып табылады. Қазіргі уақытта штат DFID, UNDP, UNICEF, IBRD, IFAD, ADF және басқа да халықаралық даму агенттіктерімен бірлесіп, кедейлерді қолдауға бағытталған өсу, кедейлікті азайту, білім беру, сондай-ақ мемлекеттік шығыстарды басқару, денсаулық сақтау және сот жүйесі реформалары сияқты жағымды реформалар бағдарламаларын қоса алғанда, бірнеше даму жобалары мен бағдарламаларын іске асырып жатыр.