Кіріспе

Нигерия штаты Кадуна штаты (, جىِهَر كَدُنا; مدينة كدونا; , 𞤤𞤫𞤴𞤣𞤭 𞤳𞤢𞤣𞤵𞤲𞤢; ) – Нигерияның солтүстік-батыс геосаяси аймағында орналасқан штат. Штаттың орталығы – Кадуна қаласы, ол 2006 жылғы мәліметтер бойынша елдегі ең ірі 8-ші қала болды. 1967 жылы қазіргі Кацина штатын да қамтитын Солтүстік Орталық штаты ретінде құрылған Кадуна штаты 1987 жылы қазіргі шекараларын алды. Кадуна штаты елдің ауданы бойынша төртінші, халық саны бойынша үшінші ірі штаты. Штат Ахмаду Белло университеті сияқты көптеген маңызды білім беру ошақтарының болуына байланысты «Білім орталығы» деп аталады. 9 ғасырда географ және тарихшы Якуби Хауса патшалықтарының бар екенін жазған, олар 1800 жылдардың басында аймақ Сокото халифатының құрамына енгенше өмір сүрді. Колониалдық кезеңде Кадуна қаласы британдық басшылықпен Солтүстік Нигерия протекторатының астанасы болды. Штаттың экономикасы ауыл шаруашылығына, әсіресе мақта және жер жаңғағы өндірісіне тәуелді. 2002 жылы штат орталығында болған «Дүниежүзілік сұлу» байқауына қатысты наразылықтар нәтижесінде шамамен 250 адам қаза тауып, 30 мыңға жуық адам үйсіз қалды.

Этимология

Кадуна сөзінің ең көп таралған этимологиясы, ол – Кадуна өзенінде көптеген қолтыраулар болғандықтан, хауса тіліндегі «көлбеу» мағынасындағы «каддуна» сөзінің бұрмалануы. Аталған атаудың этимологиясының тағы бір түсінігі – Кадуна өзеніне байланысты Гбагйи тіліндегі «Одна» деген сөз немесе есім.

Тарих

Зазау, провинцияның астанасында орналасқан дәстүрлі мемлекет, 1536 жылы құрылған деп айтылады. Кейіннен ол патшайым Аминаның кіші әпкесі Зарияның құрметіне Зария деп аталды. Зарияның хауса халқы осы аймақтың ежелгі ата-бабалары саналады. 1916 жылы сол кездегі Солтүстік аймақтың астанасын Зунгеруден Кадуна қаласына көшірген кезде Фредерик Лугард пен оның отаршыл әріптестері осы атауды қабылдады. Кадуна қаласына отарлық кеңсе көшірілуі 1912–1918/20 жылдары басталды, алғашқы әрекеттер 1902 жылы Джеббадан Зунгеруға жасалған еді. Британдық отарлық үкімділігінің бастапқы кезеңінде солтүстік Нигерияда тұратын халықтар «Солтүстік Нигериялықтар» деп аталды, бұл құрылым бүгінге дейін сақталуда. 1967 жылы бұл халықтар тобы қайтадан «Солтүстік Орталық штаты» болып бөлінді. 1975 жылға дейін генерал Муртала Мохаммед басшылығымен «Кадуна штаты» құрылды, барлық ерекшеліктері референдумсыз бір штатқа біріктірілді. Осылайша, штат Нигерияның ескі Солтүстік аймағының мұрагері болып табылады, астанасы Кадуна қаласы, онда қазір шамамен 6,3 миллион адам тұрады (Нигерияның халық санағы, 2006 жыл). 1967 жылы ескі Солтүстік аймақ солтүстіктегі алты штатқа бөлінді, Кадуна Солтүстік Орталық штатының астанасы болды, ал 1976 жылы оның атауы Кадуна штаты болып өзгертілді. Кейіннен 1987 жылы Кадуна штаты Кацина штатын құру үшін тағы да бөлінді. Кадунаның басқаруында Зария, Кафанчан және Нок сияқты ежелгі қалалар бар. Бұл аймақтың ең қызықты жағы – отарлық құрылымдар мен оның отарлықтан кейінгі «Нигерия» деп аталатын мұрагері Кадуна штатының халықтарының осы құрылымдарға қалай енгенін, олардың өзін қалай анықтайтынын және тану әдісін толыққанды құжаттамаған. Сондықтан, бұл аймақты мекендейтін халықтар көбінесе хауса халқы деп есептелетін болғандықтан, ұмытылып немесе белгісіздікке тонып өмір сүрді. 2019 жылы Кадуна штаты 100 жылдық мерейтойын атап өтті, бұл оны Нигериядағы ең көне штаттардың біріне айналдырды. 2021 жылы Кадуна штатында Нигериядағы қарақшылар қақтығысына қатысы бар қарақшылар бірнеше ірі шабуылдар жасады. 24 ақпанда Кадуна мен көршілес Кацина штаттарындағы шабуылдарда кем дегенде 34 адам қаза тапты. 11 наурызда қарулы адамдар Федералды орман шаруашылығын механикаландыру колледжіне шабуыл жасағанда 39 студент ұрланды. 20 сәуірде Гринфилд университетінің студенттері мен қызметкерлеріне қарақшылар тағы бір рейд жасады, 22 адам ұрланып, 6 адам қаза тапты. 5 шілдеде Бетел баптистік орта мектебінен тағы 140 оқушы ұрланды. Шабуылдар 2022, 2023 және 2024 жылдары да жалғасты.

География

Штат Нигерияның жоталы жазықтарының солтүстік бөлігінде орналасқан. Өсімдік жабыны Судан саваннасы түрінде, сирек кездесетін аласа ағаштармен, бұталармен және шөптермен ерекшеленеді. Топырағы көбінесе құмды-сазды келеді. Маңызды мөлшерде саз да кездеседі. Штаттың солтүстік жартысы 1987 жылы Кацина штаты болып бөлінді. Штат жеті штатпен шектеседі: Замфара – 117 км (73 миль) және Кацина – 161 км (100 миль) солтүстікке қарай, Кано – 255 км солтүстік-шығысқа қарай, Баучи және Плато – шығысқа қарай, Насарава және Абужа Федералды астаналық аумағы (45 км) оңтүстікке қарай, ал Нигер – батысқа қарай. Кадуна штаты 10°38'58" солтүстік және 10°25'36" солтүстік ендігі, сондай-ақ 7°22'14" шығыс және 7°32'00" шығыс бойында орналасқан. Кадуна өзені – Нигер өзенінің саласы. Зария және Когоро төбелерінде тасты таулар бар. Көптеген елді мекендерде жаңбыр маусымында су тасқыны болуы мүмкін.

Климат

Кадунадағы жаңбырлы маусым ыстық, ылғалды және бұлтты, ал құрғақ маусым ыстық және көбінесе бұлтты. Жыл бойы температура сирек 10°C-тан төмен түседі немесе 39°C-тан жоғары көтеріледі, көбінесе 13°C мен 35°C аралығында болады.

Үкімет

Кадуна штатының қазіргі губернаторы Кадуна штатының атқарушы органдары, Кадуна штатының Әлемдік Ассамблеясы және Кадуна штатының сот жүйесінің заңдық бақылауында. Штаттың сайланған қазіргі губернаторы – сенатор Уба Сани, ал оның орынбасары – Хадиза Сабуа Баларабе. Штатта мемлекеттік басқаруды жақсарту үшін үкіметпен бірге жұмыс істейтін 14 министрлік бар: Кадуна штатының министрліктері. Әр министрлікте реттеуші құқықтарға ие бірнеше агенттік бар, мысалы, Кадуна штатының қоршаған ортаны қорғау агенттігі, ол қалдықтар, су және басқа да экологиялық сапа мәселелерін қадағалайды. Штат губернаторы штатты барлық нигериялықтар үшін бұрынғыдай қонақжайлы ету үшін штат ішіндегі бірлікті қайта жаңғыртуға тырысып жатқанын айтты. Оның сөзіне göre, соңғы екі онжылдықта жиі болатын қауымдық қақтығыстардың салдарынан қала екіге бөлінген.

Жергілікті мемлекеттік басқару аймақтары

Кадуна штаты 23 жергілікті билік аймағынан тұрады. Олар:

+s/n Жергілікті билік аймағы Аймақ Жалпы ауданы Саяси төраға Халық тығыздығы
1 Бирнин Гвари C 6,257 км² Хон Гарба Гамбо Рандаги
2 Чикун C 1,724 шаршы миль (4,466 км²) Хон Самаила Лиман
3 Гива C Dr. Әбубакар Шеху Гива
4 Игаби C Хон Джабир Хамис
5 Икара N Хон Садик Ибрагим Салиху
6 Жаба S Хон. Бенджамин Джок
7 Жема’а S Жолдас Юнана Маркус Барде
8 Качиа S Хон. Арон Бако
9 Кадуна Солтүстік C Хон. Мұхтар Балони
10 Кадуна Оңтүстік C Хон. Якубу Джарими
11 Кагарко S 910 шаршы миль (2,356 км²) Хон. Мұстафа Ғидадо
12 Қажуру C Хон. Ибрагим Гаджере
13 Каура S Хон Симан Матиас (импичмент)
14 Каура S
15 Кубау N Хон. Башир Сулейман Зунту
16 Қодан N Хон. Шуаибу Бава Джаджа
17 Лере N Хон. Матью Гамбо Каку. Лере, Нигерия
18 Макарфи N Хон Кәбир Майаре
19 Сабон Гари N Хон. Инг. Мұхаммед Усман
20 Санга S Хон Бислах Малам
21 Соба N Хон. Инженер Сүлеймен Яхья Ричифа
22 Zangon Kataf S Хон. Доктор Элиас Манза.
23 Зария N Алхажи Алию Идрис Ибрагим

Экономика

Кадуна штатының экономикасы 2002 жылдан 2008 жылға дейін Нигерия экономикасы бойынша 15-ші орынды иеленді және Нигерияның ЖІӨ-сінің 3,3%-ын құрады. Кадуна штатындағы жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 30%-ын ауыл шаруашылығы құрады. Кадуна штаты экспортқа және жержаңғақ майының ішкі өндірісіне мақта мен жержаңғақ (жер жаңғағы) өсіреді. Штатта заманауи технологияны және дәстүрлі әдістерді жақсарту мақсатында Ұлттық тері және технология институты бар.

Медиа

Кадуна штатында бұқаралық ақпарат құралдары, телерадио хабарларын тарату, интернет байланысы және банк операциялары арқылы көптеген коммуникация құралдары бар. Кадуна штатында 21 радиостанция және 4-тен астам телеарна бар. Олардың көпшілігі штаттық немесе федералдық үкіметке тиесілі, ал қалғаны жекеменшік. Кадунадағы радиостанциялар тізімі:

+s/n Аты (AM) Жиілік Слоган1 Brila FM 88.92 Kada 2 FM, Кадуна (KSMC) 89.93 Rockside FM, Кафанчан (KSMC) 89.94 Capital Sounds FM, Кадуна (KSMC) 90.95 Liberty Radio (Ағылшын тілінде) Кадуна 91.76 Karama FM, Кадуна (FRCN) 92.1 Timbun giwa7 Freedom Radio FM, Кадуна 92.98 Vision FM Кадуна 92.59 FCE Зариа FM 93.710 Queen FM, Зариа (KSMC) 94.111 Supreme FM, Кадуна (FRCN) 96.112 Alheri Radio FM, Кадуна 97.713 ASU FM (Кадуна штаты университеті радиосы) 98.514 Invicta FM, Кадуна 98.915 Human Right Radio Кадуна 99.916 BU Samaru FM, Зариа 101.117 Teachers Radio (Нигерия мұғалімдер институты, NTI) 102.518 Spider FM (Кадуна политехникалық институты радиосы) 102.719 Liberty Radio (Хауса тілінде) Кадуна 103.1 Tashar Yanci20 Ray Power FM Кадуна 106.521 Demographics 106.5

Дін

Кадуна штатындағы басты діндер – ислам мен христиандық. Ал кейбір азшылық этностық топтар дәстүрлі құдайға табынуды, көбінесе штаттың оңтүстік аймағында ұстанады. Кадуна халқының дінге берілгендігі 2001 және 2002 жылдары екі діни қақтығысқа, сондай-ақ «Мисс Әлем» төңкерісіне әкеп соқты.

Сәулет

Архитектураға 1975 жылы археологиялық және этнографиялық көрмелермен салынған Ұлттық музей, Каджуру қамалы, Лугард залы, Зария қабырғалары мен қақпалары және Нок елді мекендері кіреді. Штатта Ахмаду Белло стадионы, Муртала алаңы, Инвестициялық үй, Кадуна орталық базары және Сұлтан Белло мешіті сияқты көптеген архитектуралық ғимараттар бар. Зазау империясының сарайы Кадуна штатындағы ең көне дәстүрлі ғимараттардың бірі болып табылады.

Дәстүрлі сәулет

Кадуна штатында көптеген этникалық топтар бар, осының нәтижесінде мәдениет пен сәулет стилінің алуан түрлілігі байқалады, соның ішінде Зария қаласының қабырғалары да бар. Заззау патшайымы Әминаның билік кезінде салынған қабырғалар қаланы қорғап, 14-16 шақырымға дейін созылады және сегіз қақпамен жабылады. Сонымен қатар, Зария әмірінің сарайы маңызды дәстүрлі мұра болып табылады. Сарайдың ішкі жабдығы жоғары деңгейде әсемделген. 1929 жылы Шіркеу Миссионерлік Қоғамы салған Зарьядағы Әулие Варфоломей шіркеуі бүгінге дейін сақталған, шіркеу хаусалық дәстүрлі сәулет үлгісінде салынған.

Қазіргі заманғы сәулет

Қазіргі заманғы сәулет өнері мемлекетте өркениет пен дамудың нәтижесінде пайда болды. Осы сәулеттік ғимараттардың көпшілігі федералдық немесе мемлекеттік үкімет тарапынан салынған, ал тұрғын үйлер көбінесе жеке тұлғалармен салынады; оларға Ахмаду Белло стадионы, он қабатты ғимарат, Инвестициялық үй, федералдық хатшылық, Ранчерс Бис стадионы және Муртала алаңы кіреді.

Денсаулық

Кадуна штатында әрбір тұрғын, тіпті ең шалқар ауылдар мен бөлімшелерде де қамтамасыз етілетін 1000-нан астам негізгі медициналық көмек көрсететін мекеме бар. Денсаулық сақтау көрсетуді одан да жақсарту мақсатында 2016 жылы Кадуна штатының үкіметі Ұлыбританияның Халықаралық даму департаментімен (DFID) серіктестік құрып, штат бойынша негізгі медициналық көмек мекемелеріне 1,3 мегаватттан астам күн энергиясын орнатты.

Спорт

Кадуна штатында футбол, гольф, жүзу, дәстүрлі күрес және гандбол сияқты көптеген спорт түрлері ойналады. Кадуна штатының үкіметі "Кадуна Юнайтед ФК" деп аталатын футбол клубын ұстап тұрады. Бұл клуб Нигерияның кәсіби футбол лигасына қатысты, бірақ қазіргі уақытта лигадан төмендеп бара жатыр. Штат сонымен қатар "Кадуна марафонына" да төңкерілді.

Саясат

Мемлекеттік үкіметті демократиялық сайлау арқылы таңдалған губернатор басқарады, ол штаттың әкімшілік жиналысының мүшелерімен тығыз байланыста жұмыс істейді. Штаттың астанасы Кадуна қаласы.

Сайлау жүйесі

Әр штаттың губернаторы өңделген екі кезеңді жүйе арқылы сайланады. Бірінші кезеңде жеңіске жету үшін кандидат көпшілік дауыс алып, сондай-ақ штаттың жергілікті әкімшілік аумақтарының кемінде екі үшін бір бөлігінде 25%-дан астам дауыс алуы тиіс. Егер ешқандай кандидат белгілі бір шекті өте алмаса, ең көп дауыс жинаған кандидат пен ең көп жергілікті әкімшілік аумақтарында көпшілік дауыс жинаған кандидат арасында екінші кезең өтеді.