Кіріспе

Оромо халқының кіші тобы, Шығыс Африка этносы.

Бураналар (кейде Борана деп те аталады) – оромо халқының екі негізгі кіші тобының бірі. Кушит этностық тобына жатады және негізінен Эфиопияның Оромия аймағындағы Борена аймағында және Кенияның солтүстігіндегі бұрынғы Шығыс провинциясында, әсіресе Марсабит округінде қоныстанған. Олар бурана тілі деп аталатын оромо тілінің ерекше диалектісінде сөйлейді.

Демография және тіл

Гадха жүйесі арқылы Бораналар өз аумақтарын екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жаулап алып, қорғаған деп саналады, бірақ отаршылдық саясаттың күшіне бағынды. Олардың жартылай көшпелі өмір салтының салдарынан, халық санының өсуі Кения мен Эфиопиядағы көршілеріне қарағанда баяу болды, бұл оларды аумақтарының көп бөлігінен айырылу қаупіне ұшыратты. Бүгінде олар Мояль және айналасындағы өңірдегі халықтың көп бөлігін құрайды. Борана ерлері ұрпақтан-ұрпаққа Эфиопияның оңтүстігінде орналасқан, "Чью Бет" деп аталатын сөнген жанартаудың кратерінен тұз өндірумен айналысып келеді. Тұз алу өте қиын болғамен, бұл өңірде оған жоғары баға беріледі және жақсы сатылады. Кения мен Эфиопиядағы Бораналар орамо тіліне жақын борана тілінде сөйлейді, ол үлкен афроазиялық тілдер отбасының кушит тармағына жатады. Эфиопия, Кения және Сомалидің оңтүстік-батыс аймақтарының шекаралық бөліктерінде Борана халқының саны шамамен 1 094 000 адамға жетеді деп есептеледі. 2019 жылғы мәліметтер бойынша, Эфиопияда 874 000, Кенияда 210 000 және Сомалиде 10 000 Борана тұрады.

Борана Гадаа жүйесі

Борананың соңғы 568 жылдан бері өздерінің үкімет жүйесі бар, оны ЮНЕСКО қорғауға қажет мұра ретінде мойындады. Бұл жүйе саяси, әлеуметтік, экономикалық және рухани өмір салтын қамтиды. Саяси тұрғысынан алғанда, оларда жалпы басшы – Құдайдың өзі және көптеген белгісіз нәрселер «Вака Бех» деп аталады, бұл сөйлемді «Жоғарғы Күш біледі» деп түсіндіруге болады. Бүкіл Борана қауымының ең жоғары басшысы Абагадха деп аталады. Абагадха – Борана қауымының барлық істеріне жауапты тұлға және Гуми Гайо (парламент) алдында есеп береді. Абагадха 18 жасында тағайындалады. Абагадха және оның құрбылары 40 жылдық білім беру жүйесінен өтеді, одан кейін ол Абагадха ретінде басшылыққа келеді. Ол және оның командасы Борананың 17 кіші руынан бір-бір депутаттан сайлайды. Гуми Гайо деп аталатын парламент қазіргі заманғы сенат сияқты қызмет етеді және осыған ұқсас рөлдерді атқарады.

Экономика

Борана халқының экономикалық тұрғысынан ежелгі заманнан бері бүгінгі күнге дейін, Борананың дәстүрлі жерлері мен табиғи ресурстарын қамтитын заңдар Гуми Гайода қабылданып келеді. Бораналар мал өсірумен (ірі қара, түйе, ешкі) және егін шаруашылығымен айналысқандықтан, олар үшін егістік жерлер, жайылымдар, су көздері және дәстүрлі шекаралар ең басты мәселе болып табылады. Көптеген жағдайларда Борана халқының мейірімділігін пайдаланып, көршілері Борана жайылымдарында малдарын күшпен жайып, Борананың су көздерін (дәстүрлі атауы – Тулла Саглан) басып алатын жағдайлар туып отырды. Қазіргі таңда Борананың шекарасына Эфиопия, Кения және Сомали сияқты Борана аумағын қоршап тұрған үш мемлекеттің араласуына байланысты, Борана халқы құрғақшылық кезінде малдарын жайлауға әдеттеген орталық аймақтан алыс, сапалы жайылымдарының көп бөлігін жоғалтты. Бұл олардың экономикалық жағдайына кері әсер етіп, оларды отаршыл үкіметтердің арасында саяси тұрғыдан қиын жағдайға түсірді, олардың арасында көптеген күрестер болып тұрады. Бүгінгі күні Борананың (Тулла Саглан) тоғыз құдығы, дәстүрлі қоныстары мен жайылымдары осы отаршыл шекараларға шашырап кеткен, ал кейбіреулеріне Борана халқының көп бөлігі қол жеткізе алмайды. Әлеуметтік тұрғыдан Борана халқы, әсіресе қонақтарға деген мейірімділігімен танымал болды, осы әлсіздікті үш отаршыл үкімет жер, су көздері, табиғи ресурстар және жақсы жайылымдарды тартып алу үшін пайдаланды. Борана халқы көршілерімен өзара көмектесу және бөлісу арқылы, ұзақ құрғақшылық сияқты қиын жағдайларда тату-тәтті өмір сүрді, отаршыл күштер араласып, отаршылдық соғыстарды бастағанға және Африка аумақтарын отаршыл шекараларға бөліп қайта қарағанға дейін.

Дін

Бораналар әлемдік істерді басқаратын, жоғары билікке ие құдіретті Жаратушы бар деп сенеді. Олар осы Жаратушыны «ВАҚ» деп атайды. Көптеген борана халқы христиан дінінен гөрі ислам дінін ұнатады, себебі ислам діні олардың дәстүрлерімен көптеген жағынан үйлеседі. Ескі заманда бораналар үш рет үш Абагадхаға барып мұсылмандыққа кірді, содан кейін үш Абагадха бойы толыққанды дәстүрлеріне оралды. Осыдан бері олардың жүйесі толығымен дәстүрлі болып қалыптасқан. Бірақ, әлі де мұсылман бораналар да, христиан бораналар да бар, және олардың барлығы өз жүйелерін бағалы мүліктері санайды. Рухани тұрғыдан бораналардың жоғары рухани жетекшісі – Фите Калу. Ол барлық борана жиналыстарында, соның ішінде борана парламентінде дұға жасауды басқарады, сонымен қатар басқа Калуларды тағайындайды, оларды кішігірім әкімшілік бірліктерге орналастырады, бұл қазіргі мемлекет президентіне теңестірілуі мүмкін. Ол өз кезегінде өзінің қарауындағы аймақтардағы кішігірім әкімшілерді – Жалабтарды (губернаторларды) тағайындайды, олар кішігірім әкімшілікпен айналысады, яғни бір Калу өзінің мемлекетінің көптеген Жалабтарын басқарады. Сәйкесінше, Жалаб өзіне бағынышты ауылдарға Қаи (ауыл басшысы) тағайындайды. Қаи Жалабқа, Жалаб Калуға, ал Калу Фите Калуға жауап береді. Барлық жиналыстарда дұға ету құқығы тек Фите Калу мен Калуға ғана берілген, ал Жалаб пен Қаи осы құқықтан айырылған. Фите Калу немесе Калу қатыспаған борана жиналысы мойындалмайды, олар жиналысты дұғамен ашады. Бораналардың сонымен қатар, қауымды кез келген жаудан қорғайтын арнайы жауынгерлері де бар. Олар Гадаа сатысының соңғы сатысында және борана жүйесінің бір бөлігін құрайды. Осы арнайы борана қорғаныс күштеріне тек 32-ден 40 жасқа дейінгі адамдар ғана қабылданады. Олардың барлығы Гадаа сатысына жақын, Дори деп аталатын сатыда. Олар қауымдарына сегіз жыл қызмет етеді және осы жылдар ішінде үш рет жиналады. Алғашқы жиналыс борананың әртүрлі аймақтарына қауымдық қорғау үшін аттанғанға дейін өтеді. Екінші жиналыс төрт жылдан кейін, ал үшінші жиналыс сегіз жылдық қызмет мерзімінің соңында өтеді, онда олар қорғау рөлін және билігін Дори дәуіріндегі келесі буынға, бұрын Рабада болған мүшелерге тапсыру рәсімін өткізеді. Олардың қызмет мерзімі екі жоғары басшының кезеңін қамтиды және олар екеуінен де нұсқау алады.