Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екі рет артикуляцияланған дауыссыз дыбыстар – бір уақытта екі негізгі артикуляция орынында (екі жабық, немесе екі мұрындық және т.б.) жасалатын дауыссыз дыбыстар. Олар – коартикуляцияланған дауыссыз дыбыстардың бір түрі. Оларды екіншілік артикуляциясы бар коартикуляцияланған дауыссыз дыбыстардан ажырату керек, яғни екінші артикуляциясы бірдей емес. Екі рет артикуляцияланған дауыссыз дыбысқа мысал – дауыссыз ерін-тіл артық жабық дыбысы, ол «p» және «k» бірдей уақытта айтылады. Ал дауыссыз ерін дөңгелектілген тіл артық жабық дыбысы тек бір жабық артикуляцияны, тіл артық жабық дыбысын, еріннің дөңгеленуі сияқты жақындауымен бірге қамтиды. Араб тілінің кейбір диалектілерінде дауыссыз тіл артық фрикативтің бір уақытта көмей тілімен дірілдеуі болады, бірақ бұл да екі рет артикуляция саналмайды.
Doubly articulated consonants are consonants with two simultaneous primary places of articulation of the same manner (both plosive, or both nasal, etc.). They are a subset of co articulated consonants. They are to be distinguished from co articulated consonants with secondary articulation; that is, a second articulation not of the same manner. An example of a doubly articulated consonant is the voiceless labial–velar plosive , which is a and a pronounced simultaneously. On the other hand, the voiceless labialized velar plosive has only a single stop articulation, velar , with a simultaneous approximant like rounding of the lips. In some dialects of Arabic, the voiceless velar fricative has a simultaneous uvular trill, but this is not considered double articulation either.
Екі буыны бар құрылғылар
Бірдей артикуляциялық жолмен екі еселене алатын төрт тәуелсіз басқарылатын артикуляция бар: еріндік, тілдік, артқы тілдік және көмейлік. (Жұтқыншақ үнің пайда болуын бақылайды және көптеген дауыстармен бір мезгілде жұмыс істейді. Ол әдетте артикулятор саналмайды, және жұтқыншақ пен тілше жабылып айтылатын эжективті екі артикуляциялық дауыс деп санамайды.) Жақын дауыстар, мысалы, және , екі рет немесе қосымша артикуляцияланған болуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тілінде деп жазылуы мүмкін, бірақ жапон тіліндегісі нағыз еріндік-артқы тілдік дауысқа жақын. Дегенмен, және символдары еріндік жақын дауыстар үшін қолданылуы қалыпты, және кейбір тіл білімі мамандары осы қолданысқа ғана шектейді. Бір мезгілде тілшелік-көмейлік дірілдеме сияқты екі артикуляциялық жапсырмалар немесе дірілдемелерге қатысты ешқандай талаптар қойылған жоқ, және олардың табылуы күтілмейді. Екі артикуляциялық үскірме дауыстар немесе қосымша дауыстарға бірнеше талаптар қойылды, ең белгілісі – швед фонемасы, оның өзіндік IPA символы бар. Алайда, зертханалық өлшемдер екі нүктеде бір мезгілде үскірме пайда болуын көрсетуге ешқашан қол жеткізбеді, және мұндай дауыстар қосымша артикуляция немесе екі бір мезгілде емес үскірме дауыстардың тізбегі болып шықты. (Атауына қарамастан, "соңғысыз еріндік-артқы тілдік үскірме" – шын мәнінде соңғысыз жақын дауыс; атауы – бұл айырмашылық жасалмас бұрынғы тарихи қалдық.) Мұндай дауыстар күш-жігер жұмсап жасалуы мүмкін, бірақ оларды естіп ажырату өте қиын, сондықтан оларды кез келген тілде ерекше дауыстар ретінде табуға болмайды. Кликтік дауыстар кейде екі артикуляциялық болып айтылады, себебі олар тілдік (сирек жағдайларда еріндік) алдыңғы артикуляцияны қамтиды, ол кликтік дауыстардың түрлерін және оларға тағайындалған IPA әріптерін анықтайды, сонымен қатар артқы тілдік жабылуды да қамтиды. Алайда, бұл екінші, артқы тілдік жабылу орны кликтік дауыстың пайда болуын қамтамасыз ететін тілдік кіретін ауа ағынын басқару механизмі ретінде жұмыс істейді. Осылайша, эжективтің жұтқыншақтық жабылуы (осындай дауыстардың ауа ағынын тудыратын механизм) екінші артикуляциялық орын деп саналмайды, сондықтан кликтік дауыстар да осылай сипатталмайды. Шындығында, екі жақты екі артикуляциялық кликтік дауыс болуы мүмкін, мысалы, Таа тіліндегі екі еріндік кликтік дауыстың тістік аллофоны.
There are four independently controllable articulations that may double up in the same manner of articulation: labial, coronal, dorsal, and pharyngeal. (The glottis controls phonation, and works simultaneously with many consonants. It is not normally considered an articulator, and an ejective , with simultaneous closure of the velum and glottis, is not considered a doubly articulated consonant.) Approximant consonants, such as and , may be either doubly or secondarily articulated. For example, in English, is a labialized velar that could be transcribed as , but the Japanese is closer to a true labial–velar However, it is normal practice to use the symbols and for the labialized approximants, and some linguists restrict the symbols to that usage. No claims have ever been made for doubly articulated flaps or trills, such as a simultaneous alveolar–uvular trill, , and these are not expected to be found. Several claims have been made for doubly articulated fricatives or affricates, most notoriously a Swedish phoneme which has its own IPA symbol, However, laboratory measurements have never succeeded in demonstrating simultaneous frication at two points of articulation, and such sounds turn out to be either secondary articulation, or a sequence of two non simultaneous fricatives. (Despite its name, the "voiceless labial–velar fricative" is actually a voiceless approximant; the name is a historical remnant from before the distinction was made.) Such sounds can be made, with effort, but it is very difficult for a listener to discern them, and therefore they are not expected to be found as distinctive sounds in any language. Clicks are sometimes said to be doubly articulated, as they involve a coronal (more rarely labial) forward articulation, which defines the various 'types' of clicks and the IPA letter assigned to them, plus a dorsal closure. However, this second, dorsal place of closure functions as part of the controlling mechanism of the lingual ingressive airstream used to generate the click. Thus, much as the glottal closure of ejectives (the airstream generating mechanism of such consonants) is not considered to be a second place of articulation, clicks are not generally described as such either. Indeed, it is possible to have a true doubly articulated click, such as the labial–dental allophone, , of the bilabial click in Taa.
Тоқтағанда қос буыны
Бұл екі есе артикуляцияланған тоқталыстарды қалдырады, соның ішінде ауыз және мұрын арқылы жасалатын екі есе артикуляцияланған тоқталыстар кездеседі. Дегенмен, олардың артикуляциялық орындарында үлкен асимметрия бар. Лабиалды, короналды, дорсалды және фарингеалды тілдердің алты мүмкін комбинациясының біреуі жиі кездеседі, ал қалғандары өте сирек. Көбінесе кездесетін артикуляция – лабиалды-дорсалды, оған жоғарыда айтылған лабиалды-велярлық тоқталыстар, сондай-ақ [q͡p] сияқты лабиалды-увулярлық тоқталыстар кіреді. Лабиалды-велярлық тоқталыстар Батыс және Орталық Африканың барлық аймақтарында, сондай-ақ Шығыс Жаңа Гвинеяда таралған. Лабиалды-увулярлық тоқталыстар әлдеқайда сирек, бірақ Конго Демократиялық Республикасы мен Угандада сөйленетін мангбуту-эфэ тілінде (Лесе тілінде) және Индонезия тарапындағы Папуада сөйленетін Иха тілінде кездеседі. Лесе тілінде акустикалық және аэродинамикалық өлшеулер арқылы расталған ерекше екі есе артикуляцияланған тоқталыстар бар, оларға дыбыссыз увулярлық бөлігі және дыбыссыз имплозивті екі ерін бөлігі бар фонемиялық лабиалды-увулярлық тоқталыс [q͡ɓ], дыбысты велярлық бөлігі және дыбыссыз екі ерін бөлігі бар фонемиялық емес лабиалды-велярлық тоқталыс [ɡ͡p] (бұл дыбыссыз лабиалды-велярлық имплозивтің [ɠɓ] аллофоны ретінде кездеседі), сондай-ақ тек Efe тілінде ғана кездесетін, трилдік шығарылысы бар фонемиялық емес дыбыссыз лабиалды-велярлық тоқталыс [k͡pʙ̥] кіреді. Мұндай дыбыстардың қаншалықты таралуы белгісіз, сондай-ақ тіл ұшы арқылы жасалатын немесе лабиалды тілдердің эпиглоттальды дауыссыздармен бірігу мүмкіндігі де белгісіз. Банту тілдерінің Іла, Кафюе Тва және Лундве тілдерінде лабиоглотальды және палатоглотальды үскірлердің бар екені айтылған. Толық сипаттама үшін Іла тіліне қараңыз.
This leaves stops, and both oral and nasal doubly articulated stops are found. However, there is a great asymmetry in the places of their articulation. Of the six possible combinations of labial, coronal, dorsal, and pharyngeal, one is common, and the others vanishingly rare. The common articulation is labial–dorsal, which includes labial–velar stops such as the mentioned above, and labial–uvular stops such as [q͡p]. Labial–velar stops are found throughout West and Central Africa, as well as eastern New Guinea. Labial uvular stops are much rarer, but have been found in a Mangbutu Efe language spoken in the Democratic Republic of the Congo and Uganda: Lese, and a labial–uvular stop has been found in Iha, a language spoken on the Indonesian side of Papua. Lese contains some highly unusual doubly articulated stops that have been confirmed by acoustic and aerodynamic measurements, including a phonemic labial–uvular stop with a voiceless uvular part and a voiced implosive bilabial part, [q͡ɓ], a non phonemic labial–velar stop with a voiced velar part and a voiceless bilabial part, [ɡ͡p] (which occurs as an allophone of a voiced labial–velar implosive, [ɠɓ]), and a non phonemic voiceless labial–velar stop with a trilled release, [k͡pʙ̥] (only present in Efe). It is not known how widespread such sounds might be, or if epiglottal consonants might combine with coronal or labial consonants. The Bantu languages Ila, Kafue Twa and Lundwe have been described as having labio glottal and palato glottal fricatives. See Ila language for a description.
Үш буыны бар
Үш рет байланысқан дауыстар тек екі рет байланысқан дауыстар мен қақпақ дауыстар ретінде ғана кездеседі, және мұны үшінші байланыс емес, дауыс пайда болуы немесе ауа ағыны механизмінің әсері деп қарастыруға болады, дәл сол сияқты басқа да көмекейлік дауыстар екі рет байланысқан деп есептелмейді. Ең айқын мысал – жоғарыда айтылған көмекейлік қақпақ дауыстардың түрлері. Тағы бір мысал – вьетнам тіліндегі «ашылмаған» соңғы дауыс, ол немесе кейін жиі ерін-тілдеме дауысына айналады.
Triply articulated consonants are only attested as glottalized doubly articulated consonants and clicks, and this can be argued to be an effect of phonation or airstream mechanism rather than as a third articulation, just as other glottalized consonants are not considered to be doubly articulated. The most obvious case are the various types of glottalized clicks mentioned above. Another example is 'unreleased' final in Vietnamese, which after or is often labial–velar .