Кіріспе
Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (шамамен 655680) шөбересі, он бірінші шиит имамы Хасан әл Аскаридің (тоғызыншы ғасырдың аяғы / оныншы ғасырдың басында) ұлы деп саналатын Әли әл-Акбар ибн әл-Хұсайн (عَلِيّ ٱلْأَكْبَر بن ٱلْحُسَيْن), әдетте жай ғана Әли әл-Акбар деп аталады, Лейла бинт Әби Мурра мен Хусейн ибн Әлидің ұлы, үшінші шиит имамы және ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі. 18-25 жастағы Али 680 жылы Кербела шайқасында әкесімен және 72 туысы мен жақтастарымен бірге Умайя халифасы Язид ибн Муавияның әскеріне қарсы соғысқан. Шииттер исламда Али әл-Акбарды үйленер алдында шейіт болған батыл жігіт ретінде еске алады. Ол өзінің үлкен бабасы Мұхаммед пайғамбарға сыртқы келбеті мен мінез-құлқы жағынан өте ұқсас болған.
the purported son of the eleventh Shia imam Hasan al Askari (late ninth/early tenth century)
Ali al Akbar ibn al Husayn (عَلِيّ ٱلْأَكْبَر بن ٱلْحُسَيْن), commonly known as simply Ali al Akbar, was the son of Layla bint Abi Murra and Husayn ibn Ali, the third Shia imam and the grandson of the Islamic prophet Muhammad. Aged between eighteen and twenty five, Ali was killed at the Battle of Karbala in 680 CE, alongside his father and some seventy two relatives and supporters, who fought against the army of the Umayyad caliph Yazid ibn Mu'awiya In Shia Islam, Ali al Akbar is commemorated as a brave youth martyred before he could marry, and celebrated for his striking resemblance, in appearance and manners, to his great grandfather, the Islamic prophet Muhammad.
Туу
Әли әл-Акбар үшінші шиит имамы Хусейн ибн Әлидің ұлы болып дүниеге келді. Хусейн Мұхаммед пайғамбардың немересі және алғашқы шиит имамы, Мұхаммедтің ағайындысы Әли ибн Әби Талибтің ұлы болды. Үшеуі де Бану Хашим руына жататын. Әли әл-Акбардың анасы Ләйла, Абу Мурраның қызы, ол Мұхаммедтің бану-тақиф тайпасынан шыққан серігі Урва ибн Масудтың ұлы. Әли әл-Акбардың анасының әжесі Маймуна Бану Умайя руының басшысы Әбу Суфянның қызы болған. Осы себепті Омейяд халифасы Муавия Әли әл-Акбарды халифатқа ең лайық деп мақтаған көрінеді, өйткені ол "Бану Хашимнің батылын, Бану Умайяның жомарттығын және Бану Такифтің мақтанышын" біріктірді. Әли әл-Акбарды көбінесе оның Мұхаммедке ұқсастығы үшін, сыртқы келбеті мен мінезі бойынша, басқалар Мұхаммедті сағынған кезде Әли әл-Акбарға қарағандай құрметтейді. Бұл ұқсастық, сондай-ақ, Али әл-Акбардың парсы епитегін түсіндіреді, Шабих е Пайгамбар Али әл-Акбар - Хусейннің үлкен ұлы, ертедегі беделділердің көпшілігі, соның ішінде сунниттік ғалымдар Ибн Сад және әл-Баладури және шиитшіл тарихшы әл-Якуби. Сондықтан Али әл-Акбар Кербела шайқасынан аман қалған Хусейннің жалғыз ұлы Али Зайн әл-Абидиннен үлкен еді. Алайда исламшы В. Маделунг Зейін әл-Абидинді Хусейннің үлкен ұлы деп ойлады. Әли әл-Акбардың туған күні де дау туды. Оның 680 жылы Кербела шайқасындағы жасы 18, 19, 23 немесе 25 деп хабарланды. Осы мәліметтер бойынша, 25 жасқа дейін өмір сүруі мүмкін, себебі оның інісі Әли Зейін әл-Әбидин Кербела кезінде 23 жаста болған.
Ali al Akbar was the eldest son of Husayn, per majority of the early authorities, including the Sunni scholars Ibn Sa'd and al Baladhuri and the pro Shia historian al Ya'qubi Ali al Akbar was therefore older than Ali Zayn al Abidin, the only son of Husayn who survived the Battle of Karbala. The Islamicist W. Madelung , however, thought that Zayn al Abidin was the eldest son of Husayn. The birthdate of Ali al Akbar is also disputed and his age at the Battle of Karbala in 680 CE is variously reported as 18, 19, 23, or 25. Among all these reports, 25 might be the most likely age because his younger brother, Ali Zayn al Abidin, was probably 23 years old at the time of Karbala.
Язидтің қосылуы
676 жылы Умейяд халифасы Муавия өзінің ұлы Язиді өзінің мұрагері етіп тағайындады. Язидті мұсылман тарихшылары ислам нормаларын ашық бұзған азғын адам ретінде жиі көрсетеді. Оның тағайындалуы сол кезде Мұхаммедтің кейбір танымал серіктерінің ұлдарынан, соның ішінде Хусейн ибн Әлиден қарсылық көрген. Муавияның өліміне және 680 жылы Язидтің таққа отырғанына байланысты, соңғысы Мединаның губернаторына Хусейннің адалдық антын күшпен қамтамасыз етуді тапсырды. Осылайша Хусейн Язидті халифа деп танудан бас тарту үшін түнде Меккеге барады. Оған кейбір туыстары, соның ішінде Әли әл-Акбар да еріп жүрді.
Кербелаға сапар
Куфа тұрғындарының шақыруын алғаннан кейін, оның қолдауын оның туысы Мұслим ибн Ақил растады, Хусейн 8 немесе 10 Дхуль-Хиджада (680 жылдың 10 немесе 12 қыркүйегінде) Мекеден Куфаға бірнеше туыстары мен қолдаушыларымен бірге кетті. Хусейнге қатысты бір дәстүрде ол Язидтің зұлымдығымен күресу үшін кеткенін түсіндіреді, тіпті бұл оның өміріне құн төлеуге түсетін болса да, белгілі шиит ғалымы әл-Муфидтің Хусейннің өмірбаяндық еңбегінде айтылғандай, ол ағасы Мұхаммед ибн әл-Ханафийаға арналған өсиетінде "бұзылыс немесе зұлымдық" іздеуді емес, "жақсылыққа үндеу және жамандықтан тыю" үшін кеткенін жазған. Құфаға бара жатқанда Хусейн қысқа уақытқа ат үстінде ұйықтап қалғанда, жолдастарының қасіретті өлімі туралы арман көрген. Ол оянғанда Құранның 2:156 аятын оқыды: "Біз Аллаға жатамыз және Оған қайтамыз", содан кейін Аллаға бірнеше рет мақтау айтты. Әли әл-Акбар оған келді және арман туралы естіп, тағдырына разы болды. Бұл оқиға Кербела шайқасынан аман қалған Уқба ибн Саманның баяндауында келтірілген. Біраз уақыттан кейін Хусейннің шағын керуені Язид әскерімен тоқтатылды және 2 Мухаррам 61 (680 жылдың 2 қазаны) күні су мен бекіністерден алыс, Кербела шөліне орналасуға мәжбүр болды. Куфаның жаңа әкімі Убайд Алла ибн Зияд Хусейннің елшісі Мұслим ибн Ақилды тұтқындап, өлтірді және Куфа тайпаларының басшыларын қорқытқандықтан, уәделенген куфалық қолдау орындалмады.
Су тапшылығы
7 Мухаррамда Ибн Зыядтың бұйрығымен Омейяд әскерінің қолбасшысы Умар ибн Сад Хусейннің Евфрат өзеніне кіруін тоқтатты. Хусейннің туған ағасы Аббас ибн Әли мен оның елудей серігі түнгі сапармен Хусейннің қосына су әкелуге мүмкіндік алды. Осы әрекетіне қарамастан, исламист Л. Вечча Валььери лагерь келесі үш күн бойы шөлден зардап шеккенін айтады. Басқа сарапшылар арасында Д. Пино да лагерь қоршау кезінде, әсіресе лагерьдегі көптеген жас балалар аш және шөлдеген деп жазады, ал А. Хамдар да осыған ұқсас пікір айтады. Кербала ыстық шөлді климатқа ие.
Келіссөздер
Ибн Садқа Ибн Зыяд Хусейнге Язидке адалдықты ант етпесе, оны тастап кетпеуді бұйырған. Хусейн Язидке мойынсұнбады, бірақ Ибн Зыядпен Ибн Сад арқылы келіссөздер жүргізді. Алайда, губернатор бұған көнбей, ақыр соңында Ибн Садқа Хусейн мен оның жақтастарын соғысуға, өлтіруге және қиратуға бұйырды, егер олар Язидке адалдықпен ант етпесе, бұл жағдайда олардың тағдыры кейін шешілетін болады.
Тасуа
Ибн Сад Тасуа күні (Мұхаррам айының 9-ы) бекеш намасынан кейін шабуыл жасауға шешім қабылдады. Бірақ, Омейя әскері жақындағанда, Хусейн Аббас пен басқа да серіктерін жіберді, олар Ибн Садты келесі күнге дейін қақтығысты кейінге жылдыруға көндірді. Хусейн өз ізбасарларына оның үшін өмірін қауіпке тікпеу үшін кетіп қалуға үндеді, содан кейін Аббас өзінің қолдауын жаңартты, өмірде де, өлімде де ағасын іздейтінін айтты. Қатысушылардың көбі Хусейнмен соңына дейін бірге қалды. Хусейн мен оның серіктері сол түнді дұға мен Құран оқып өткізді, бұл туралы шиит ғалымы Ибн Таус және көптеген мақатил еңбектерінде айтылған.
Ашура
Ашураның (10-шы мухаррам) таңертеңінде Хусейн өзінің 72 адамын жинап, оларды ұйымдастырды. Содан кейін ол жау қатарына барып, Мұхаммедтің немересін өлтіруді неліктен заңды деп санайтынын сұрады. Осы сөзден кейін Омейяд әскерінің қолбасшысы әл-Хурр ибн Язид әл-Тәмими Хусейнге қосылған. Омейяд әскері лагерьге жебелерді шашып, таңертеңнен күн батқанға дейін созылатын және кем дегенде таңертеңгі уақытта бір-бірден ұрыстардан, шайқастардан, шабуылдардан және шегінулерден тұратын шайқасты бастады. Алайда, түстен кейін Умайя әскері лагерьді қоршап алды, ал серіктерінің барлығы қаза тапты.
Өлім
Әлидтер арасында, яғни Әли ибн Әби Талибтің ұрпақтары арасында, Әли а-Акбар соғысуға және майданға кіруге рұқсат алған алғашқы адам болды. Алайда әдебиеттерде ол соңғылардың қатарында болған деп айтылады. Мысалы, Әлиді Хұсайын Қашифи, Тимуридтер дәуірінің ақыны және уағыздаушысы, 17 -ші құрбан ретінде ұсынады. Әли әл-Акбар жаудың шекарасына бірнеше рет шабуыл жасаған. Бір рет жауынгерлік шабуылдан кейін ол жарақат алып, шөлдеп қайтып келді. Хусейн оның шөлін көп ұзамай Мұхаммедтің қолымен байытатынын айтып жұбатты. Әли әл-Акбар содан кейін соғысуға оралды және ақырында Мұра ибн Сад оны құлатты, ол Әлиді арт жағынан ұрып тастады. Ол құлап, Омейяд әскерлері қоршап алды, олар оны "бөлшектерге бөлді". Көпшілік деректерде оның өлтірушісінің аты Мурра ибн Мункид әл-Абди деп аталады. Ол кейіннен Алидті қолдайтын революционер Мұхтар әл-Тақафидің өш алу әрекеті кезінде аман қалып, ауыр жарақат алған. Қайғыға батқан Хусейн өлген ұлының денесін жоқтап жылады және "Әлем аяқталды" деп зарланды. "Сенен кейін әлемде тек шаң болады" деп Хусейннің әпкесі Зейнеб те сол жерге асықты. Содан кейін ол басқа жігіттерге Әли әл-Акбардың денесін лагерьге алып кетуге бұйырды. Соғыс Хұсайынның түстен кейін қаза тапқанда аяқталды. Әли әл-Акбардың және басқалардың кесілген бастарын кейін Куфадағы Ибн Зиядқа, содан кейін Дамаскідегі Язидке алып барды, онда оның басы Баб әл-Сагир зиратына жерленген болуы мүмкін. Соғыстан кейін тұтқынға алынған әйелдер мен балаларды Куфаға, содан кейін Дамаскіге бірге алып кетті.
Қасиетті орын
Хусейннің құлаған жақтастарын әл-Гадрийия ауылының Бану Асад тайпасының бірнеше адамы жерледі. Атап айтқанда, Әли әл-Акбар әкесінің қасына жерленді. Бүгінде екеуінің де қабірлері қазіргі Ирактағы Кербала қаласындағы Хусейн мазарының орталық күмбезінің астында орналасқан. Қала мазардың төңірегінде дамып, қажылыққа бару орынына және діни білім орталығына айналды. Қажылардың дұғаларында Әли әл-Акбарға арналған бөлімдер де кездеседі. Оның балалары болған жоқ.
Шиит исламдағы еске алу
Шиит имамдарының Хусейнге аза тұту дәстүріне орай, шиит мұсылмандары Мүхаррам және Сафар айларында, әсіресе Мүхаррамның алғашқы он күнінде Кербала оқиғаларын еске алады, бұл Ашура күні ірі шиит қалаларындағы процессиялармен аяқталады. Осы ритуалдық рәсімдердің негізгі бөлігі – Кербала оқиғаларының баяндалуы, оның мақсаты көрермендердің қайғысын ояту және оларды жасқа толтыру. Осы тұрғыда Әли әл-Акбар есімі Батыс Үндістаннан Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін құрметпен еске алынады. Әсіресе ирандық ритуалдық трагедиялық пьесаларда Әли әл-Акбар үйлене алмай шейіт болған бақытсыз, батыл жас жігіт ретінде көрініс береді. Осылайша, шиит исламында Ыбырайымның ұлы Исмаилды құрбан етуі мен Хусейннің Әли әл-Акбарды құрбан етуі арасында сабақтастық орнатылады.