Кіріспе

Түркі этносы оңтүстік-батыс Сібір Шорлар (Шор: шор кижи, шор kizhi, тадар кижи, tadar kizhi, шор, шор, тадар, тадар, шор кижилер, шор kizhiler, тадар кижилер, tadar kizhiler, шорлар, шорлар, тадарлар, tadarlar) - Ресейдің Кемерово облысына жататын түркі этносы. Өздерін Шор (tr. Жағалау). Олар сондай-ақ Кузнецкие татары, Кондомские татары, Мрас Су татары деп аталды. Шорлардың көпшілігі Кондома және Мрас Су өзендерінің бойындағы Том алабында тұрады. Бұл аймақ тарихи түрде Таулы Шорья деп аталады. Шорлар Хакасия мен Алтай республикаларында да тұрады. 2002 жылғы санақ бойынша Ресейде 13 975 шор болды (1926 жылы 12 601, 1939 жылы 16 042, 1959 жылы 14 938, 1970 жылы 15 950, 1979 жылы 15 182 және 1989 жылы 15 745). Шорлар өздерінің Шор тілінде сөйлейді.

Ерте тарих

Шорлар халық ретінде түркі, ұғыр, самойедік және кеттік тайпалардың араласқан ұзақ процесінің нәтижесінде пайда болды. Олардың мәдениеті мен шығу тегі солтүстік алтайлықтар мен хакас этностарының кейбіріне ұқсас. Қытай жылнамасында жазылған көне түркі аңызы (Жоу кітабы 周書, 636 CE) гөктүрктердің ата-бабаларының шыққан жері Суо (索國; MC: *sak kwək) деп аталатын мемлекет екенін айтады, ол "Шиоңну елінің солтүстігінде" орналасқан (бұл жағдайда, бұл Моңғолияны білдіреді). Шорлар қазіргі уақытта тұратын аймақ орта ғасырларда Енисей қырғыздарының ықпалымен түркіленді. Шорлар осы этностық араласудың нәтижесінде пайда болды және нәтижесінде түркі тілін (Шор тілі) қабылдады.

Ерте заманғы тарих

XVII ғасырдың басында Шорс аралы мен оның аумағын ресейліктер жаулап алды. XVIII ғасырда бұл жерге орыс қоныстанушылары қоныс аудара бастады. Шорлардың ораттар, алтайлықтар мен қырғыздарға темір бұйымдарын өндірушілері рәсәйлік саудагерлер көп ұзамай өздерінің орнын тапты. Орыстардың ұсынысы озық өнімдер болды және бұл Шордың теміршілігін тиімді аяқтады.

Қазіргі тарих

1920 жылы большевиктер аймақты басып алғанға дейін Шорлар Ресей революциясы мен оның азаматтық соғысына аз әсер еткен. 1929 жылы Шор ұлттық аймағы құрылды, бірақ 1939 жылы тез таратылды. Округ (аудан) таратылды, өйткені кеңестік билік оның болуы аймақтағы темір және көмір өнеркәсібінің дамуына кедергі келтіреді деп сенді. Бұл минералдар мемлекет үшін 1930 жылдары Кузнецке бассейнінде кен орындары ашылғаннан кейін маңызды болды. Бұл жаңалық Ресей қоныстанушылары мен жұмысшыларының жаңа толқынына әкелді, бұл Шорс-тың жер аударуына әкелді. Билік Шорларды сан жағынан елеусіз деп есептеді және оларды құқығынан айыру мемлекет үшін маңызды емес деп есептеді. Шорлар бұның салдарынан қатты зардап шекті. Оларды фермалары мен ауылдарынан қуып шығып, көмір шахталарында жұмыс істеуге мәжбүрледі. Шорс тұрғындарының саны азайды, ал қалалық Шорс алкоголизммен, есірткіге тәуелділікпен, өз-өзіне қол жұмсаумен және өлім-жітімге ұшыраған жол-көлік оқиғаларының жоғары деңгейімен күресті. Шордың дәстүрлі мәдениеті әлсіре бастады. 1980 жылдары басталған кеңес өкіметінің либерализациясы Шор мәдениетін қайта жаңғыртуға және көптеген мәдени және тілдік институттарды құруға әкелді (мысалы, 1990 жылдары Шор халқының қауымдастығын құру).

Христиандық

Шорлар бастапқыда шаманизм мен анимизмді ұстанатын, бірақ XVII ғасырдың басында Ресей билігі кезінде орыс православие мәсіхшілігіне айналды. Шорлардың көпшілігі орыс православиелік мәсіхшілер.

Шамандық

Шорлар арасында христиан дінін қабылдауға қарамастан, шаманизм қазіргі заманғы Шор руханилығына өте маңызды және ықпалды болды және әлі де бар. Шор шаманизмі мен оның кам (шаман) Ресейдің аймақты отарлауынан, әсіресе 17-20 ғасырлардан бері қуғын-сүргінге ұшырады. Алтай Рухани Миссиясының құрылуы шаманизм мен камды қатты қудалауға әкелді. Христиан миссионерлері Шор шаманизмін қараңғы секта деп, ал камды шайтанның қызметшілері деп айыптап жүрді. Кеңес өкіметі кезінде "кам" және басқа да топтар мемлекеттік жау деп танылып, лагерьлерге жабылды, тіпті өлім жазасына кесілді. Бұл кезеңде қабірлер, барабандар, діни киімдер және басқалары өртеліп немесе арамдалды. 1920 жылдары Шорды қолдану және Шордың білім беру стандарттарының өсуі адамдардың, соның ішінде білікті қолөнершілер, мұғалімдер мен медициналық және техникалық біліктіліктері бар адамдардың зияткерлік өсуіне әкелді. Жазушылар, журналистер мен клерктер алғаш рет бұрын әдетте сауатсыз болған қоғамда танымал болды. Шордың зияткерлік мәдениеті 1939 жылы Шор ұлттық аймағының таратылуынан және 1943 жылы мектептердегі оқыту тілі ретінде Шордың алынып тасталуынан кейін төмендей бастады. Мұғалімдер колледжі жабылып, Шор зиялылары басқыншылыққа ұшырап, Ұлы Отан соғысында қаза тапты. Олген мақсатын орындамай қайтып келді де, ит пен адамның жағдайын көрді. Иттің айтқанынан кейін Ульген Ерлік жанды қалай жарату керектігін білетін-білмейтінін білгісі келді. Ол Эрликті шақырды, ол жанды қалай жасау керектігін білетінін айтты. Басқа амал жоқ болғандықтан, Ульген ерлікке, егер ол адамның жандарын алса, оның жандарын жаратуға келісті. Алайда, адамның денесі Ульгенге тиесілі. Эрлик бұтаның қуыс сабағынан жасалған түтікше қолданып, оны адамның аузына салды. Эрлик жанды түтікше арқылы адамның денесіне өртеп жіберді. Ульген ертеде Ерлікті Жер бетінен қуып жібергісі келді, бірақ Эрлик Ульгенге тұруға жердің бір бұрышын беруін өтінді. Ол кезде ол өзінің таяғын көтеріп, таяқ жатқан жерінде тесік ашылды. Жыландар, жәндіктер және басқа да тіршілік иелері жер бетіне шықты, ал Эрлик тесіктен төменге, жер астына түсті. Аспан әлемі (Ульген Шери):Ульген құдайдың әлемі. Бұл әлем тоғыз "аспанға" бөлінген (толық ақпарат үшін төмендегі бетті қараңыз). Орталық Жер (Ортинда немесе Пистин Шери): Біздің физикалық әлем. Оның ортасында Пистаг (немесе Мустаг) тауы жатыр. Жер асты (Айна Шери): Ерлік құдай мен оның қол астындағылардың әлемі. Бұл әлемдердің бәрінде рухтар, адамдар, жануарлар және басқа да жаратылыстар тұрады деп айтылған. Үш әлем әлем ағашы немесе таудың осьтері арқылы байланысқан. Дүниежүзілік ағаштың жоғарғы жағында Көк әлемі орналасқан, ал оның діңі Орта Жерден өтіп, тамырлары Жер асты әлеміне дейін жетеді. Әлемдік тау да осылай бөлінді, оның шыңы Жоғарғы әлеммен, ал тау түбi Жермен байланыста болды.

Көктегі әлемнің бөліністері

Аспан әлемі тоғыз "аспанға" бөлінеді. Жоғары қарай көтерілген тәртіппен мыналар жатады: Сары аспан (кешкан): найзағайлар әлемі. Көк белбеу (kok kur): Көкжиектің көк бөлігінің әлемі. Қызыл белдеу (кизил кур): Көкжиектің қызыл бөлігінің аймағы. Сұр белдеу (kir kur): Көкжиектің Сұр бөлігі. Индиго белдеуі (кектамош кур): Көкжиектің "көк" (индиго) бөлігі. Қызыл аспан (кизил тегри): Құпиялы "қызыл әйелдер" тұратын жер. Ай мен жұлдыздар әлемі. Күннің патшалығы. Ол Ульгеннің жеке әлемі. Бұл әлем әрқашан жарық, жылы және өмірге толы. Өсімдіктер ешқашан өлмейді, мал мен жануарлар әрқашан мол. Бұл жер өлгендердің денелері ешқашан шірімейтін жер деп те сипатталады.