Кіріспе
Сібірдегі этникалық топ – буряттар, басқа моңғолдармен көптеген дәстүр-салтын бөліседі, оның ішінде көшпелі мал өсіру және тұру үшін киіз үйлер (гэрлер) тігу. Бүгінде буряттардың көп бөлігі Бурят Республикасының астанасы Улан-Удэ және оның төңірегінде тұрады, алайда көптегендері ауылда дәстүрлі өмір салтын сақтап келеді. Олар орталық моңғол тіліне жататын бурят тілінде сөйлейді. ЮНЕСКО-ның 2010 жылғы «Қауіп астындағы әлем тілдерінің атласы» бурят тілін «өте қауіпті» деп санайды.
Buryats share many customs with other Mongols, including nomadic herding, and erecting gers for shelter. Today the majority of Buryats live in and around Ulan Ude, the capital of the Buryat Republic, although many still follow a more traditional lifestyle in the countryside. They speak a central Mongolic language called Buryat. UNESCO's 2010 edition of the Atlas of the World's Languages in Danger classifies the Buryat language as "severely endangered".
Тарих
Қазіргі буряттардың ата-бабалары – байыркулар мен тіле тайпалары құрамына кірген қуриқандар. Тилелер өз кезегінде динлингтерден шыққан. Динлингтер туралы алғашқы мәліметтер б.з.д. II ғасырындағы көздерде кездеседі. "Бүрияд" атауы алғаш рет "Моңғолдардың құпия тарихында" (шамамен 1240 жыл) орман халықтарының бірі ретінде айтылған. Онда Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошы 1207 жылы буряттарды бағындыру үшін солтүстікке аттанғаны жазылған. Буряттар сол кезде Аңғара өзені мен оның салалары бойында өмір сүрген. Олардың құрамындағы барга тайпасы Байкалдың батысында және Бурятияның солтүстігіндегі Баргузин аңғарында пайда болды. Барга тайпасымен бірге шығыс Хөвсгел аймағындағы Ариг өзені бойындағы хори түмедтер мен Аңғара да байланысты болды. 1217 жылы Шыңғыс ханның вице-короліне 30 қызды тұтқындауға рұқсат бергенде түмедтер көтерілісі басталды. Шыңғыс ханның қолбасшысы Дорбей Дорбедтердің қатал әскері оларды талқандады. Буряттар оираттарға қосылып, 14 ғасырдың соңында Солтүстік Юань кезеңінде Шығыс моңғолдардың билігіне қарсы күресті. Тарихи тұрғыдан Байкал көлі маңындағы аймақтар Моңғолияға қарасты болған, буряттар Халха Моңғолиясының Тюшет хан мен Сетсен ханға бағынышты болған. 1609 жылы орыстар Трансбайкалияға (Шығыс Сібір) енгенде казактар бурят тілінде сөйлейтін және халхаларға салық төлейтін тайпалардың кішкентай тобын тапты. Бірақ олар Кет және самоид халықтарын Канда, ал Эвенктерді төменгі Аңғарада салық төлеуге мәжбүрлеуге жете білді. Көптеген қазіргі буряттардың ата-бабалары сол кезде түркі-тунгус тілдерінің әртүрлі диалектілерінде сөйлеген. Буряттармен біріккен түпкі бурят моңғол тайпаларынан (Булагад, Хори, Эхирид, Хонгодор) басқа, буряттар басқа топтарды да сіңірді, оның ішінде оираттардың, халхалардың, тунгустардың (эвенктердің) және басқаларының өкілдері болды. Хори барга тайпасы Баргузиннен шығысқа қарай Ұлы Хинган мен Аргун арасындағы жерлерге көшіп кетті. 1594 жылы олардың көпшілігі даурлардың билігінен қашу үшін Аға және Нерчинскке қашып кетті. 1643 жылы орыстар Байкал көліне жетті, бірақ буряттар оларға қарсылық көрсетті. Буряттар жеңілді, бірақ бірнеше рет көтеріліс жасауға тырысты. Бұл көтерілістер басылды. (27 700–60 000) -ден 300 000-ға дейін. Өздерін бурят деп атайтындардың санының тез өсуіне қатысты тағы бір бағалау сабыль терісінен алынатын салық түрінде сыйлық төлейтін рулық тізімдерге негізделген. Бұл 1640 жылы шамамен 77 000 адамды көрсетсе, 1823 жылы 157 000-ға дейін өсті, ал 1950 жылы миллионнан асты. Бурят мәдениетінің тарихи тамыры моңғол халықтарымен байланысты. Бурятия Ресейге қосылғаннан кейін ол екі дәстүрге – буддизм мен православие христиандығына ұшырады. Байкал көлінің батысындағы буряттар мен Ольхон (Иркут буряттары) көбірек "орысшаданған", олар көп ұзамай көшпелі өмір салтын қызылшаруашылыққа алмастырды, ал шығыстағы (Трансбайкал) буряттар халхаларға жақын, киіз үйлерде тұруы мүмкін және көбінесе буддистер. 1741 жылы буддизмнің тибеттік тармағы Ресейдегі ресми діндердің бірі ретінде танылды және алғашқы бурят дацаны (буддистік монастыры) салынды. 19 ғасырдың екінші жартысы мен 20 ғасырдың басы Бурят буддистік дінінің өркендеу кезеңі болды (1914 жылы Бурятияда 48 дацан болды). Буддизм Бурятияның мәдени дамуының маңызды факторына айналды. Атқа міну және ат үстінде соғысу шеберлігіне байланысты көптеген буряттар Амур казактарының қатарына қосылды. Ресей азамат соғысы кезінде көптеген буряттар барон Унгерн Стернберг пен атаман Семеновтің ақ әскерінің жағына шықты. Олар Унгерн әскерінің маңызды бөлігін құрады және барон әскеріндегі басқа этникалық топтармен салыстырғанда көбінесе жақсы қарым-қатынас алды. Революциядан кейін көптеген ламалар Кеңес үкіметіне адал болды. 1925 жылы Бурятияда дін мен дінбасыларға қарсы күрес басталды. Дацандар біртіндеп жабылды және діни қызметкерлердің қызметі шектелді. Нәтижесінде 1930 жылдардың аяғында буддистік дінбасылар жойылды және мыңдаған мәдени құндылықтар жойылды. Буддизмді қайта жаңғыртуға тырысу Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде басталды және ол 1946 жылы ресми түрде қайта құрылды. 1980 жылдардың соңынан бері буддизмнің қайта жаңғыруы ұлттық бірігудің маңызды факторы болып табылады. 1930 жылдары Бурят Моңғолиясы нацистік нәсіл теориясын жоққа шығаруға бағытталған кеңестік зерттеулердің бірі болды. Басқа нәрселермен қатар, кеңес дәрігерлері орыс, бурят-моңғол және орыс бурят-...
Табиғатпен қарым-қатынас
Буриат халқының ұлттық дәстүрі табиғатқа негізделген экологиялық сипатқа ие, себебі буриаттардың діни және мифологиялық көзқарастары табиғатты құдайлық деңгейде қастерлеуге байланысты қалыптасқан. Көшпелі тіршілік салты мен діни мәдениетінің әсерімен буриаттар қоршаған ортаны әрқашан терең құрметпен қараған. Аймақтың қатал климат жағдайлары адам, қоғам және табиғат арасында нәзік тепе-теңдік орнатуға ықпал етті. Осының нәтижесінде табиғатқа билік етуге емес, онымен үйлесімді қарым-қатынас орнатуға және теңдік принципін сақтауға бағытталған сақ көзқарас қалыптасты. Буддизм мен дәстүрлі сенімдердің бірігуі экологиялық дәстүрлер жүйесін жасады, осылайша буриат экомәдениетінің маңызды ерекшелігін құрады.
Туғандық пен неке
Орыстар келгенге дейін буряттар далаға шашырап, жартылай көшпелі топтарда өмір сүрген. Бурят қоғамында туыстық байланыс рухани және әлеуметтік тұрғыдан ерекше маңызды болған. Барлық буряттар өз тегін бір мифтік тұлғаға дейін жегізеді, ал нақты ата-бабасы географиялық аймаққа қарай өзгеріп отырады. Туыстық байланыс жақындық орнатуға да әсер еткен, себебі көршілер көбінесе туыс болып келген. Буряттардың дәстүрлі некесінің ерекшелігі – қалым, ол қалыңмал мен құдайылықтың біріктірілген түрі еді. Жағдай нашарлаған сайын, көптеген ер адамдар бай мал өсірушілермен бірнеше жылдық жұмыс шарты жасасып, жұмыс берушілері оларға әйел алуға көмектеседі деген үмітте болды. Кеңес заманындағы репрессиядан кейін шаманизм ауылдық жерлерде қайта жанданып келеді, бірақ ол әлі де аз қамтылған. Осы бағытта сары шаманизм, қара шаманизм немесе олардың қосымша түрлері таралған. Бұриаттар арасында буддизм де қайта өркендеуде. Монастырлар салынуда, монахтар білім алып жатыр және буряттардың дінге деген құлшынысы артып, дамуда.
Шаманизм (тенгризм)
Буряттар дәстүрлі түрде табиғатқа табынуға негізделген шаманизмді, сондай-ақ теңгризмді ұстанған. Бурят шаманизмінің негізгі ұғымы – физикалық және рухани әлемнің "үштік бөлінісі". Бурят шаманизмі міндетті түрде туыстық емес, бірақ туысқандық топтың басқа мүшелері де шақыру ала алады (дегенмен, шамандар өз тегінің тізімін сақтайды және ұрпақтарға басымдық беріледі). Саян және Алтай тауларының беткейлерінде ресейлік бұғы өсірумен айналысатын қауымдастар бар. Алайда, Бурятияда тұратын буряттар мал өсіруден гөрі егін шаруашылығына көбірек назар аударады.
Дәстүрлі медицина
Буриат емдік тәжірибелері халықтық шамандық дәстүрлер мен Тибет-моңғол медицинасын қамтиды. Буддизмді қабылдамас бұрын, буряттар жаман рухтардың салдарынан туған ауру мен сырқатты тоқтату немесе емдеу үшін шамандық рәсімдерге жүгінген. Тибет буддизміне өткеннен кейін, буряттар емдеу тәжірибелеріне тибет медицинасын енгізді. Осыдан кейін медициналық мектептер ашылды, онда оқыған буряттар медициналық және рецептура техникаларын үйренді. Бұл мектептерде емдеу және диагностика бойынша да оқыту жүргізілді. Буряттар Тибет-моңғол медициналық әдебиетін кеңейтуге үлес қосты. Дәстүрлі бурят медицинасы емдеу үшін минералды және жылу суларын пайдалануға баса назар береді. Дұрыс тамақтану (ет, ішек-қарғы, өсімдіктер мен шөптер) және теңдестірілген диета ауруды емдеу үшін ұсынылды. Жартылай шөл және құрғақ далаларда өсімдіктердің аз болуына байланысты, шөптерді емдік мақсатта пайдалану шектеулі болды. Дегенмен, бурят емшілері жараларды емдеу, бас жарақаттарын емдеу, босандыру және сүйектерді қоюда шебер деп есептелді. Қазіргі заманда, бурят халық медицинасынан алынған кейбір тәжірибелер заманауи емдеуге енгізілді. Буряттардың мтДНҚ зерттеуі олардың 24% (6/25) батыс Еуразиялық аналық тегіне ие екенін көрсетті.
Y-хромосомалық ДНК гаплогруппалары
Лелл және басқалар (2002) Іркутск облысы, Нижнеудинск ауданы, Кушун ауылында жиналған он үш бурят еркегінен алынған сынаманы зерттеді. Бұл адамдардың Y хромосомалары келесі гаплогруппаларға жатты: 6/13 = 46,2% O M119, 3/13 = 23,1% N Tat, 2/13 = 15,4% N DYS7Cdel (xTat), 1/13 = 7,7% C M48, 1/13 = 7,7% F M89 (xK M9). Бұл үлгіде C M407 мүлдем жоқ, ал O M119 үлесі жоғары; сондықтан ол Байкал көлінің шығысындағы буряттардан алынған Y ДНК үлгілерінен ерекшеленеді. Derenko және басқалар (2006) 238 бурят еркегінен алынған сынаманы зерттеді, нәтижесінде Y ДНК гаплогруппасының таралуы мынадай болды: 4/238 = 1,7% P* 92R7 (xQ DYS199/M3, R1 M173), 2/238 = 0,8% R1* M173 (xR1a SRY1532b), 5/238 = 2,1% R1a1 M17, 3/238 = 1,3% N* LLY22g (xTat), 45/238 = 18,9% N3 Tat, 152/238 = 63,9% C RPS4Y/M130, 4/238 = 1,7% F* M89 (xG M201, H M52, I M170, J 12f2, K M9), 1/238 = 0,4% G M201, 1/238 = 0,4% I M170, 21/238 = 8,8% K* M9 (xL M20, N LLY22g, P 92R7). Борис Малярчук, Мирослава Деренко, Галина Денисова және басқалар (2010) осы 238 буриаттың 217-сін қайта зерттеді, нәтижесінде 148/217 (68,2%) гаплогруппа C RPS4Y711/M130 екені анықталды, оның ішінде 117/217 (53,9%) C3d M407, 18/217 (8,3%) C3* M217 (xC3a M93, C3b P39, C3c M77, C3d M407, C3e P53.1, C3f P62) және 13/217 (6,0%) C3c M77. 217 буриаттың 14-інде (6,5%) C3* "жұлдыз шоғырына" жататын STR гаплотипі болды, олардан олар C2a1a3 P369/M504 шоғырына жататындығын болжауға болады. Карефет және басқалар (2006) 81 бурят еркегінен алынған сынаманы зерттеді, нәтижесінде олардың Y ДНК гаплогруппалары келесідей болды: 45/81 = 55,6% C M217 (xM86), 4/81 = 4,9% C M86, 1/81 = 1,2% G M201, 1/81 = 1,2% J 12f2, 2/81 = 2,5% N P43, 23/81 = 28,4% N M178, 2/81 = 2,5% O LINE, 3/81 = 3,7% R M207. Карефет және басқалар (2018) сол бурят еркектерінің үлгісін қайта зерттеді (G M201 жеке жағдайынан басқа), нәтижесінде олардың гаплогруппалары келесідей болды: 4/80 = 5,0% C2a1a2a M86, 5/80 = 6,3% C2a1a3 P369, 40/80 = 50,0% C2b1a1a1a M407, 1/80 = 1,3% J2a1 P354 (xJ2a1a L27), 2/80 = 2,5% N1a2b1 P63 (xP362), 23/80 = 28,8% N1a1a1a1a3a P89, 2/80 = 2,5% O2a1b JST002611, 1/80 = 1,3% R2a M124, 1/80 = 1,3% R1a1a1b1a1 Z282, 1/80 = 1,3% R1b1a1b1a1a2 P312 (xL21). Ким және басқалар (2011) "Монғолдар (Буряттар)" үлгісінде Y ДНК гаплогруппасының таралуын хабарлады: 16/36 = 44,44% C2 M217, 1/36 = 2,78% D1a1a M15, 1/36 = 2,78% F M89 (xK M9), 9/36 = 25,00% N M231, 1/36 = 2,78% O1b2 SRY465 (x47z), 1/36 = 2,78% O2a M324 (xO2a1b JST002611, O2a2 P201), 6/36 = 16,67% O2a2 P201, 1/36 = 2,78% R M207. Харков және басқалар (2014) жалпы саны 297 этникалық буряттан алынған қан үлгілерін зерттеді, оларды үлгілерді жинаған орнына сәйкес сегіз географиялық топқа бөлді: Окинский ауданы (N = 53) (Бурятия Республикасының оңтүстік-батысы, Ока буряттарының этнотерриториалдық тобы); Жида (N = 31) және Кяхта (N = 27) (оңтүстік, Селенга буряттарының этнотерриториалдық тобы); Кизинга (N = 64) және Еравнинский (N = 30) аймақтары (шығыс, Хорин буряттарының этнотерриториалдық тобы); Курумкан ауылы (N = 23) (солтүстік, Баргузин буряттарының этнотерриториалдық тобы); Улан-Удэ және Хурамша (Улан-Удэден 30 км батыста) (N = 26) (Кударинск буряттарының этнотерриториалдық тобы); және Агинское ауылы (N = 44) (Чиита облысының Агин-Бурят автономиялық ауданы, Агин буряттары). Статистикалық өңдеу үшін Улан-Удэ және Хурамша ауылынан алынған үлгілер "Улан-Удэ" деп аталатын бір топқа біріктірілді. Авторлар шығыс буряттар (Бүрятияның Кизинга және Еравнинский аудандарындағы Хорин буряттары және Забайкальский крайының Агин бурят округінің Агин буряттары), оңтүстік және орталық буряттар (Жида мен Кяхтадағы Селенга буряттары және Улан-Удэ мен Хурамшадағы Кударинск буряттары) және оңтүстік-батыс және солтүстік буряттар (Бүрятияның Окинский ауданындағы Ока буряттары және Курумкан ауылындағы Баргузин буряттары) арасында маңызды айырмашылықтарды анықтады. Малярчук және басқалар зерттеген Бурят үлгілеріне ұқсас (2010) және Karafet және басқалар (2018), Харьковтың оңтүстік-батыс және солтүстік Бурят үлгілері C2 M407 гаплогруппасының өте жоғары жиілігін көрсетті: 48/76 = 63,2% C3d M407, 14/76 = 18,4% N1c1 Tat, 4/76 = 5,3% O3a3c* M134 (xM117), 3/76 = 3,9% C3* M217 (xM77, M86, M407), 2/76 = 2,6% C3c M77/M86, 2/76 = 2,6% O3a3c1 M117, 2/76 = 2,6% R1a1a M17, 1/76 = 1,3% N1b P43. Керісінше, Харьков және басқалардың (2014) шығыс Бурят үлгілері N гаплогруппасының өте жоғары жиілігін көрсетті: 102/138 = 73,9% N1c1 Tat, 19/138 = 13,8% C3d M407, 5/138 = 3,6% C3c M77/M86, 4/138 = 2,9% E, 3/138 = 2,2% C3* M217 (xM77, M86, M407), 2/138 = 1,4% R1a1a M17, 1/138 = 0,7% O3a* M324 (xM7, M134), 1/138 = 0,7% O3a3c1 M117, 1/138 = 0,7% R2a M124. Харьковтың оңтүстік және орталық Бурят үлгілері C3* M217(xM77, M86, M407) үлесінің жоғары екенін көрсетті, бұл Монголиядағы моңғолдар арасында жиі кездесетін Y ДНК тармақтарымен байланысты болуы мүмкін, сонымен қатар N Tat және C M407 орташа жиілікте кездеседі: 26/84 = 31,0% N1c1 Tat, 19/84 = 22,6% C3d M407, 16/84 = 19,0% C3* M217 (xM77, M86, M407), 8/84 = 9,5% R1a1a M17, 7/84 = 8,3% R2a M124, 4/84 = 4,8% C3c M77/M86, 4/84 = 4,8% O3a* M324 (xM7, M134). ), және ол Буряттар арасында максималды жиілікке жететін бір тармаққа (N F4205) жатады, бірақ ол басқа моңғол халықтарында, сондай-ақ Қазақстан, Өзбекстан, Түркия, Украина және Польшада да табылған. N F4205 шамамен N B202-мен ортақ ата-тегін бөліседі, ол Чукотканың қазіргі тұрғындарының көптеген адамдарында табылған, шамамен 4600 (95% CI 3700 < > 5500) жыл бұрын. C3d (M407) гаплогруппасы негізінен солтүстік және оңтүстік-батыс Буряттар, Баргуты, Хамниган, Сойоты, қазақ Қоңғыраттары және Дөрбет Қалмықтары арасында табылған.
Ядролық ДНК генетикалық тарихы
2021 жылғы кең ауқымды генетикалық зерттеу көрсеткендей, буряттар, сондай-ақ монғолдар сияқты басқа моңғол этностарының генетикалық тегі негізінен Шығыс Еуразияға (Шығыс Азиямен байланысты) (≈95%-дан 98%-ға дейін) жатады. Бұл генетикалық тектің көбі Солтүстік-Шығыс Азияның неолиттік дәуіріндегі тары егіншілеріне, сондай-ақ Палео-Сибирь халықтарына және Солтүстік Қытайдың Сары өзен аймағындағы "Сары өзеннің шаруаларына" дейін жетеді. Генетикалық деректер көрсеткендей, Солтүстік-Шығыс Азиялық тектің кең таралуы қола және темір дәуірлерінде бірнеше толқындарда батысқа қарай жүрді. Буряттар моңғол және тунгус тілдерінде сөйлейтін көршілеріне жақын болғанымен, Шығыс Азияның ірі этностарының арасында FST генетикалық қашықтық өлшемдері бойынша олар генетикалық жағынан корейлерге ең жақын, одан кейін Солтүстік Хань, жапон және Оңтүстік Хань тұр.
Кіші топтар
Буриаттардың жаратылыс мифі бойынша, 11 буриат тайпасы немесе руы болған. Миф бойынша, барлық 11 тайпа бір ер адам мен күндіз аққуға, ал түнінде әйелге айналатын құпиялы, бірақ әдемі жаратылыстың ұрпақтары. Екеуі үйленген соң, ол адам одан қанаттарын беруін өтінді, осылайша ол енді аққуға айналмас еді. Дегенмен, кейбір уақыттан соң әйел қанаттарын қайтаруды сұрап, қайтып оралмай кетіпті. Бүгінде түрлі буриат тайпалары мен рулары бар.