Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Азияның этникалық тобы
Ethnic group of North Asia
Эвенктер (өз атауларында Эвенки немесе Эвенки деп те жазылады) – Солтүстік Азияның тунгус халқы. Ресейде эвенктер Ресей Солтүстігінің корен тұрғындарының бірі ретінде танылады, олардың саны 38 396 адамды құрайды (2010 жылғы халық санағы). Қытайда эвенктер Қытай Халық Республикасының ресми түрде таныған 56 этникалық тобының бірі болып табылады, олардың саны 30 875 адамды құрайды (2010 жылғы халық санағы).
The Evenks (also spelled Ewenki or Evenki based on their endonym Ewenkī(l)) are a Tungusic people of North Asia. In Russia, the Evenks are recognised as one of the Indigenous peoples of the Russian North, with a population of 38,396 (2010 census). In China, the Evenki form one of the 56 ethnic groups officially recognised by the People's Republic of China, with a population of 30,875 (2010 census).
Ресейліктермен байланыс
XVII ғасырда Ресей империясы эвенктермен байланыс орнатты. Патша үкіметі үшін "шекара күзетшісі" болған казактар Сібір тайпаларынан тері салығы жинады. Казақтар эвенк руларының иерархиясын пайдаланып, салық төлеуді қамтамасыз ету үшін жоғары тұрған мүшелерін кепілге алды. Жергілікті билікке қарсы наразылықтар болғанымен, эвенктер орыстармен бейбіт мәдени қарым-қатынас орнату қажеттігін түсінді. Орыстардың үнемі тері салығы талап етуі эвенктерді шығысқа қарай, Сахалин аралына дейін ығыстырды, онда олардың кейбір бөлігі бүгінге дейін тұрып келеді. XIX ғасырдағы көші-қондардың нәтижесінде, кейбір топтар Монголия мен Маньчжурияға оңтүстікке және шығысқа жылжыды. Бүгінде эвенк халқы Сахалин, Монголия және Маньчжурияда, сондай-ақ дәстүрлі Байкал аймағында қоныстанған. Ресейдің эвенктерге жасаған шабуылы олардың (және басқа да жергілікті халықтардың) тілінің жойылуына, дәстүрлерінің құлдырауына және ұлттық сананың жоғалуына әкелді. Бұл мәселе Кеңес кезеңінде одан да өршіді. Кеңес үкіметінің ұжымдастыру саясаты, мәжбүрлі отырықшылық (кейде тұрақтандыру деп те аталады), "перспективсіз ауылдар" және білім беру жүйесінің орысшалауы эвенктердің әлеуметтік, мәдени және рухани жағдайын нашарлатты. Қазіргі таңда эвенк тілінде сөйлейтін адамдардың саны азайып барады, бұғы шаруашылығы күрт төмендеді, өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіші жоғары, ал алкоголизм – өзекті мәселе болып қалып отыр.
In the 17th century, the Russian empire made contact with the Evenks. Cossacks, who served as a kind of "border guard" for the tsarist government, imposed a fur tax on the Siberian tribes. The Cossacks exploited the Evenk clan hierarchy, taking hostages from the highest members to ensure payment of the tax. Although there was some rebellion against local officials, the Evenks generally recognized the need for peaceful cultural relations with the Russians. The Russians and their constant demands for fur taxes pushed the Evenks east all the way to Sakhalin island, where some still live today. In the 19th century some groups migrated south and east into Mongolia and Manchuria. Today there are still Evenk populations in Sakhalin, Mongolia, and Manchuria, and to a lesser extent, their traditional Baikal region. Russian invasion of the Evenks caused them (and other indigenous peoples) language erosion, a decline in traditions, and identity loss, among others. This was especially true during the Soviet regime. Soviet policies of collectivization, forced sedentarization (sometimes referred to as sedentism), "unpromising villages", and Russification of the education system compromised social, cultural, and mental well being of the Evenks. Today, few people can speak the Evenki language, reindeer herding is in significant decline, the suicide rate is extremely high, and alcoholism is a serious issue.
Дәстүрлі өмір
Дәстүр бойынша олар мал өсірушілер мен аң аулаушы-жинаушылардың қосынан тұратын – сүт және көлік үшін үйретілген бұғыларына сүйеніп, ет үшін басқа ірі аңдарға аң аулап жейтін. Бүгінде «эвенктер экономиканың әртүрлі түрлерімен айналысатын екі үлкен топқа бөлінеді. Бұл – аң аулау және бұғы өсірумен айналысатын эвенктер, жылқы және мал өсірумен айналысатын эвенктер, сондай-ақ шаруашылықпен айналысатын эвенктер». Эвенктер көбінесе тайгада, яғни сорлы орманды аймақта өмір сүрді. Олар қайың қабығынан немесе бұғы терісінен жасалған конус тәрізді шатырларда тұрып, қайың бағаналарына байлап қоятын. Лагерьді көшірген кезде эвенктер осы тіреу құрылымдарын қалдырып, тек көшіруге ыңғайлы жабындыларын ғана алып жүретін. Қыс мезгілінде, аң аулау маусымында, көптеген лагерьлер бір немесе екі шатырдан тұратын, ал көктемгі лагерьлерде 10 үй шаруашылығына дейін болар еді.
Traditionally they were a mixture of pastoralists and hunter gatherers—they relied on their domesticated reindeer for milk and transport and hunted other large game for meat. Today "[t]he Evenks are divided into two large groups engaging in different types of economy. These are the hunting and reindeer breeding Evenks and the horse and cattle pastoral Evenks as well as some farming Evenks". The Evenks lived mostly in taiga, or boreal forest. They lived in conical tents made from birch bark or reindeer skin tied to birch poles. When they moved camp, the Evenks would leave these frameworks and carry only the more portable coverings. During winter, the hunting season, most camps consisted of one or two tents while spring encampments had up to 10 households
Олар үйретілген бұғыларына мінудегі шеберліктері арқасында «бұрын өтпес болып келген шығыс тайганың кең аумақтарын мекендеуге» мүмкіндік алды. Эвенктер өз мәдениетіне тән, бұғының иығына орналастырылатын ерекше жабдықталған қондырғыны пайдаланды, бұл жануарға түсетін жүктемені азайтуға көмектесті, ал тепе-теңдік сақтау үшін қамшыны таяқша ретінде қолданды. Эвенктер бұғыға арналған шананы салыстырмалы түрде соңғы уақыттарда ғана ойлап тапқан. Олар бұғыларын жүк тасу үшін пайдаланып, көбінесе қарға батып жүретін аяқ киімдері немесе шаңғылармен ұзақ қашықтықтарды жаяу жүріп өтетін. Эвенктер жабайы бұғыларды аулап жейтін, бірақ сүт алу үшін өсірілген бұғыларын жемейтін. Ірі бұғы үйірлері сирек кездесетін. Көптеген эвенктер шамамен 25 бас бұғы ұстайтын, өйткені олар көбінесе көлік үшін өсірілетін. Басқа көрші тайпалардан айырмашылығы, эвенктер бұғы өсіруде «иттермен бұғыларды бағу немесе басқа ерекше амалдарды» қолданбады. Көктемнің басында қысқы лагерьтер таратылып, бозалауға қолайлы жерлерге көшірілетін. Бірнеше шаруашылық жазда малдарын бірге жайып, «жаңа туған бұзаулардың үлкен үйірде басылып кетпеуі үшін арнайы қоршалған алаптарды күзетіп» отыратын.
Their skill at riding their domesticated reindeer allowed the Evenks to "colonize vast areas of the eastern taiga which had previously been impenetrable" The Evenks used a saddle unique to their culture, placed on the shoulders of the reindeer to lessen the strain on the animal, and used a stick rather than stirrups to balance. Evenks did not develop reindeer sledges until comparatively recent times They instead used their reindeer as pack animals and often traversed great distances on foot, using snowshoes or skis. The Evenki people did hunt and eat wild reindeer, but not their domesticated reindeer, which they kept for milk. Large herds of reindeer were very uncommon. Most Evenks had around 25 head of reindeer, because they were generally bred for transportation. Unlike in several other neighboring tribes Evenk reindeer breeding did not include "herding of reindeer by dogs nor any other specific features". Very early in the spring season, winter camps broke up and moved to places suitable for calving. Several households pastured their animals together throughout the summer, being careful to keep "[s]pecial areas fenced off to guard the newborn calves against being trampled on in a large herd"
Киім-кешек
Эвенктер Орталық Сібірдің суық, бірақ құрғақ климатына және көшпенді өмір салтына бейімделген ерекше киім киеді. Олар денелеріне жұмсақ бұғы немесе елік терісінен жасалған қысқа киім, сондай-ақ, аяқ киім мен мокасин немесе тізеге дейін жететін иілгіш етік киетін (49). Олар елік терісінен жасалған, алдынан жабылмаған, оның орнына алжапқыш тәрізді матамен жабылған пальто да киеді. Кейбір эвенктер киімдерін жиектермен немесе кестемен әшекейлейтін (50). Эвенктердің дәстүрлі костюмі әрқашан мынадай элементтерден тұрады: жануар терісінен жасалған шалбар, аяқ киім және әртүрлі ұзындықтағы етік. Бетке татуировка жасау да кең таралған.
The Evenks wore a characteristic garb "adapted to the cold but rather dry climate of the Central Siberia and to a life of mobility they wore brief garments of soft reindeer or elk skin around their hips, along with leggings and moccasins, or else long supple boots reaching to the thigh" (49). They also wore a deerskin coat that did not close in front but was instead covered with an apron like cloth. Some Evenkis decorated their clothing with fringes or embroidery (50). The Evenki traditional costume always consisted of these elements: a loincloth made of animal hide, leggings, and boots of varying lengths Facial tattooing was also very common.
Аң аулау
Эвенктердің дәстүрлі экономикасы мал өсіру (ат немесе бұғы), балық аулау және аң аулаудың үйлесімі болды. Охотск теңізінің жанында тұратын эвенктер теңіз түлкісін аулаған, бірақ тайга тұрғындары үшін ең маңызды аңдар - мопс, жабайы бұғы және құстар болды. Басқа жануарлардың ішінде "кіші бұғы, аю, құндыз, сілеусін, қасқыр, сібірлік суыр, түлкі және сорғыш" болды. Аң терісіне салық салуды патша үкіметі енгізгенге дейін, аң құсау маңызды болған жоқ. 18 ғасырда мылтықтар пайда болғанға дейін эвенктер болат садақ пен жебелерді қолданған. Аңшылар негізгі аң аулау құралдарымен қатар әрқашан "шоқпарды" алып жүретін, ол ұзын сапталған үлкен пышақ болатын, оны қалың тайгада балтаның орнына немесе аю аулау кезінде найза ретінде пайдаланатын. Эвенктер жануарларға және табиғаттың барлық элементтеріне зор құрметпен қарады: "Жануарға, құсқа немесе жәндікке азап беруге тыйым салынады, ал жараланған жануарды дереу өлтіру керек. Соққан малдың қанын төгуге немесе оны ластауға болмайды. Жәбірленушілерден құтылған немесе табиғи апаттан көмек сұраған жануарларды немесе құстарды өлтіруге тыйым салынады".
The traditional Evenk economy was a mix of pastoralism (horses or reindeer), fishing, and hunting. The Evenk who lived near the Okhotsk Sea hunted seal, but for most of the taiga dwellers, elk, wild reindeer, and fowl were the most important game animals. Other animals included "roe deer, bear, wolverine, lynx, wolf, Siberian marmot, fox, and sable" Trapping did not become important until the imposition of the fur tax by the tsarist government. Before they acquired guns in the 18th century, Evenks used steel bows and arrows. Along with their main hunting implements, hunters always carried a "pike"—"which was a large knife on a long handle used instead of an axe when passing through thick taiga, or as a spear when hunting bear". The Evenks have deep respect for animals and all elements of nature: "It is forbidden to torment an animal, bird, or insect, and a wounded animal must be finished off immediately. It is forbidden to spill the blood of a killed animal or defile it. It is forbidden to kill animals or birds that were saved from pursuit by predators or came to a person for help in a natural disaster."
Қытайдың евенкілері
2000 жылғы санақ бойынша Қытайда 30 505 эвенк болды, олардың көп бөлігі солондықтар мен хамнигандықтардан тұрады. Қытай эвенктерінің 88,8% Ішкі Моңғолия провинциясының солтүстігіндегі Хулунбуир аймағында, Хайлар қаласына жақын жерде тұрады. Эвенк автономиялық байрағы да Хулунбуирдің жанында орналасқан. Сонымен қатар, көршілес Хейлунцзян провинциясында шамамен 3000 эвенк тұрады. Маньчжур императоры Хун Тайцзи 1640 жылы эвенктерді жаулап алып, олардың басшысы Бомбогорды өлімге кесті. Маньчжурлардың жаулап алуынан кейін эвенктер Сегіз байрақ құрамына енді. 1763 жылы Цин үкіметі империяның батыс шекарасын нығайту мақсатымен 500 солон эвенкі мен 500 даур отбасын Синьцзянның Таченг және Гулжа аймақтарына көшірді. Келесі жылы тағы 1020 шибе отбасы (шамамен 4000 адам) келді. Бірақ содан бері Синьцзяндағы солондықтар басқа этностарға сіңіп кетті және енді олар осылай танылмайды. Жапондық оккупация эвенктердің көптеген өліміне әкелді, ал 1942 жылы эвенк еркектері жапон құпия қызметіне барлаушылар мен күзетшілер ретінде алынды. Жазадан қашу үшін бір топ эвенк жапон офицерін өлтіргеннен кейін Амур өзені арқылы Кеңес Сібіріне қашып кетті. Бүгінде Қытайдағы эвенктер көбінесе мал өсіруші және егіншілікпен айналысады.
At the 2000 census, there were 30,505 Evenks in China, mainly made up of the Solons and the Khamnigans. 88.8% of China's Evenks live in the Hulunbuir region in the north of the Inner Mongolia Province, near the city of Hailar. The Evenk Autonomous Banner is also located near Hulunbuir. There are also around 3,000 Evenks in neighbouring Heilongjiang Province. The Manchu Emperor Hong Taiji conquered the Evenks in 1640, and executed their leader Bombogor. After the Manchu conquest, the Evenks were incorporated into the Eight Banners. In 1763, the Qing government moved 500 Solon Evenk and 500 Daur families to the Tacheng and Ghulja areas of Xinjiang, in order to strengthen the empire's western border. Another 1020 Xibe families (some 4000 persons) also came the following year. Since then, however, the Solons of Xinjiang have assimilated into other ethnic groups, and are not identified as such anymore. The Japanese occupation led to many murders of Evenkis, and Evenki men were conscripted as scouts and rangers by the Japanese secret service in 1942. Some Evenkis fled to Soviet Siberia across the Amur river after murdering a Japanese officer to avoid punishment from the Japanese. The Evenks of China today tend to be settled pastoralists and farmers.
Генетика
Эвенкилердің 40 пайызы C М217 гаплогруппасын тасымалдайды. Олардың екінші ең көп кездесетін Y ДНК гаплогруппасы N (34%) құрайды. 18 пайызы N1b P43 кіші тобына, ал 16 пайызы N1c кіші тобына жатады. Олардың арасында R1a (14%), R1b (6%), F (4%) және I (2%) сияқты басқа аталық гаплогруппалар да табылды.
40 percent of Evenki men carry haplogroup C M217. Their second most common Y DNA haplogroup is N (34 %). 18 percent belong to its subgroup N1b P43 and 16 percent belong to subgroup N1c. Other paternal haplogroups found among them are R1a (14 %), R1b (6 %), F (4 %) and I (2 %).
Әдебиеттегі Эвенки
. Эвенкидің лосы 《鄂温克的驼鹿》, Геральхимег Блэккрен (格日勒其木格·黑鹤) жазған, Жиу Эр (九儿) сурет салған, Хелен Микстер аударған сурет кітабы (Greystone Kids, 2019)
. The Moose of Ewenki 《鄂温克的驼鹿》, picture book written by Gerelchimeg Blackcrane (格日勒其木格·黑鹤), illustrated by Jiu Er (九儿), translated by Helen Mixter (Greystone Kids, 2019)