Кіріспе

Бұрынғы Кеңес Одағы аумақтарында Хуэй қытайларының тегінен шыққан мұсылмандарды атау үшін қолданылатын термин. 1800 жылдары Қытайдан шыққан мұсылманның ұрпақтары. Дунган – бұрынғы Кеңес Одағы аумақтарында Хуэй текті мұсылман топтарын атау үшін қолданылатын термин. Шығыс Түркістанның (Синьцзян) провинциясындағы түркі тілді халықтар кейде Хуэй мұсылмандарын дунгандар деп те атайды. Дегенмен, Қытайда да, бұрынғы Кеңес республикаларында да бұл этностың өкілдері өздерін Хуэй деп атайды, себебі дунгандар Орталық Азияға қоныс аударған тарихи Хуэй топтарының ұрпақтары. Бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің халық санақтарында дунгандар (қытайлардан бөлек тіркелген) Қазақстанда (1999 жылғы санақ бойынша 36 900), Қырғызстанда (2009 жылғы санақ бойынша 58 409) және Ресейде (2002 жылғы санақ бойынша 801) кездеседі. Бухарада дунган әйелдері құл ретінде төмен дәрежеде саналған және құрметтелмеген. Хоқандтан келген түркі мұсылман құл сатушылары Хуэй мұсылмандары мен ханьқытайларын ажыратпай, Хуэй мұсылмандарын ислам заңдарын бұза отырып, құлдыққа сатқан. Афақи Хожа көтерілісі кезінде түркі мұсылман Ходжа Жахангир Хожа Коканд хандығынан Кашғарға шабуыл жасады және Жахангирдің әскерлері бірнеше жүз дунган (туған немесе хуэй) мұсылмандарын тұтқынға алып, Кокандқа жеткізді. Тәжіктер Шансыдан екі қытай құлын сатып алды; олар бір жыл құлдықта болғаннан кейін тәжік бегі Кубуте оларды Қытайға қайтарды. Қамауға алынған дунгандардың барлығы – саудагерлер де, Кашғарда Жахангир тұтқындаған 300 сарбаз да, тұтқын ретінде Кокандқа және Орталық Азияға жеткен кезде кезектерін кесіп тастады. Көптеген тұтқындар құлға айналды. Орталық Азиядағы құлдардың саны артты. Дунган қытай мұсылман тұтқындарының кезектері кесіліп алынып, содан кейін сатылып немесе сыйға берілді. Олардың кейбіреулері Ресей аумағына қашып өтіп, Қытайға қайтарылды және олардың тұтқындалуы туралы мәліметтер қытай деректерінде тіркелді. Ресейліктер осы оқиғаға қатысты мәліметтерде, Жахангир армиясы Орталық Азияда сатқаннан кейін қашып келген қытай мұсылман саудагерлерін құтқарып, Қытайға қайтарғанын жазды. Бұрынғы Кеңес республикаларындағы дунгандар – 19 ғасырдағы Хуэй азшылықтарының соғысынан кейін Қытайдан қашқан Хуэйлер. Римский-Корсаковтың (1992) мәліметінше, Хуэй халқының үш тобы 1877/78 жылғы суық қыста Хуэй азшылықтарының соғысы аяқталғаннан кейін Тянь-Шань таулары арқылы Ресей империясына қашып келді: бірінші топ, шамамен 1000 адам, Синьцзяндағы Турпаннан шыққан, Ма Дарен (馬大人, «Ұлы Ма») басқарып, Оңтүстік Қырғызстанның Ош қаласына жетті. Екінші топ, Ганьсудағы Дидаочжоудан (狄道州) шыққан, Ахонг Ма Юсуф (馬郁素夫) басқарып, 1878 жылдың көктемінде Шығыс Қырғызстанның Қарақолдан 15 км қашықтықтағы Ердік ауылына қоныстанды. Олар келген кезде 1130 адамды құрады. Үшінші топ, Шэньсиден шыққан, Бай Янху (白彦虎; Бо Янху деп те жазылады; оның ізбасарлары оны жиі «虎大人», «Ұлы Ху (Тигр)» деп атады, 1829(?) – 1882), көтерілістің басшыларының бірі, қазіргі Қазақстанның Жамбыл облысындағы Қарақұнз ауылына (қазіргі Масанчи) қоныстанды. Бұл қала Қырғызстанның солтүстік-батысындағы Тоқмақ қаласынан солтүстікке қарай 8 км жерде орналасқан. Бұл топ келген кезде 3314 адамды құрады. Бай Янхудың басқаша жазылған есімдері – Бо Янху немесе Пай Енху; басқа есімдері – Боян ахун (Ахунд немесе Имам Боян) және Мұхаммед Айюб. Иммиграцияның келесі толқыны 1880-жылдардың басында болды. 1881 жылғы Санкт-Петербург келісімінің талаптарына сәйкес, Ресей әскерлері Жоғарғы Или алқабынан (Кулжа аймағы) шығарылуы керек болды, аймақтың дунган (хуэй) және таранчи (уйғыр) халқына шекараның Ресей жағына көшуге рұқсат берілді. Көптеген адамдар солай істеді; Ресей статистикасына сәйкес, келісім бойынша Ресей империясына 4682 хуэй көшті. Олар 1881 және 1883 жылдар аралығында көптеген шағын топтарда көшіп келіп, Бишкектен батысқа қарай 30 км жердегі Сокулук ауылына, сондай-ақ Қытай шекарасы мен Сокулук аралығындағы, Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы және Қырғызстанның солтүстігіндегі бірқатар жерлерде қоныстанды.

Атауы

Ресей империясында, Кеңес Одағында және посткеңестік мемлекеттерде дунгандар өздерін хуэй халқы деп атайды (Huízú; кириллицадағы совет дунган орфографиясында xуэйзў). Дунган атауының шығу тегі белгісіз. Бір танымал теория бойынша бұл сөз түркі тілдерінен алынған. Дөңен ("бұрылатын адам") сөзі, мағынасы ұқсас қытайша 回 (хуэй) сөзімен салыстырылуы мүмкін. Басқа теорияда ол қытайша 东甘 (Дун Ган), "Шығыс Гансу" дегеннен алынған, бұл аймаққа дунгандықтардың көптеген ата-бабаларының тамыры жетеді; алайда, этникалық топтың атында қолданылатын gan (干) таңбасы провинция атындағыдан (甘) өзгеше. "Дунган" ("Тонгган", "Дунган") термині бірнеше ғасыр бойы Орталық Азияның түркі және тәжік тілдерінде сөйлейтін халықтар қытай тілінде сөйлейтін мұсылмандарды атау үшін қолданып келген. Джозеф Флетчер 17 ғасырдағы Кашгар суфисі Мұхаммед Юсуфтың (немесе, мүмкін, оның ұлы Афак Хожаның) Мин империясының ішінде (қазіргі Ганьсу және/немесе Цинхай) уағыздауымен байланысты түркі және парсы қолжазбаларын келтіреді. Бұл жерде Кашгар уағызшысы 'улама йи Тунганийян' (яғни, "Дунган ғалымдары") суфизміне өткені айтылады. Көрініп тұрғанындай, осы термин түркі тілдерінен орыс тіліне (дунгане, dungane (көпше); дунганин, dunganin (жекеше)) және қытай тіліне, сондай-ақ Батыс Еуропа тілдеріне қабылданған. Ағылшын және неміс тілдерінде "Дунган" этнонимі әртүрлі жазылумен 1830 жылдардың басынан бері кездеседі, көбінесе Синьцзянның хуэй халқына қатысты. Мысалы, Джеймс Принсеп 1835 жылы "Қытай татарлары" еңбегінде мұсылман "тунганилерін" атады. 1839 жылы Карл Эрнст фон Баер өзінің Ресей империясы және оған іргелес Азия елдері туралы неміс тіліндегі есебінде 1827 жылы Қытайдан келген керуенмен Оренбургке келген қытай тілінде сөйлейтін мұсылман "Дунгани" немесе "Тунгани" туралы бір беттік мәлімет келтіреді; ол сондай-ақ басқа авторлар қолданған орфографиялық вариант ретінде "Тугеанды" да атайды. Р.М. Мартин 1847 жылы Яркендтегі "Тунгани" саудагерлерін еске алады. Сөз (көбінесе "Дунгани" немесе "Тунгани" түрінде, кейде "Дунгендер" немесе "Дунгандар") ағылшын және басқа батыс тілдерінде белгілі бір таралымға ие болды, себебі 1860-1870 жылдардағы бірқатар кітаптар Қытайдың солтүстік-батысындағы Дунган көтерілісін талқылады. Осы кезде еуропалық және американдық авторлар "Тугани" терминін Шинжаңдағы, сондай-ақ Шанси мен Гансудағы (сол кезде қазіргі Нинся мен Цинхай да кіретін) хуэй халқына қолданды. Қытайда исламның таралуы туралы жалпы көріністі білетін авторлар бұл "тунганилерді" Қытай мұсылмандарының бір тобы ретінде қарастырды. Маршалл Брумхолл өзінің 1910 жылғы кітабында "Тунган көтерілісіне" арналған тарауды келтіріп, "Тунган немесе Дунган деген атауды енгізеді, бұл осы жерлердегі мұсылмандарды [яғни, Қытайдың солтүстік-шығысын] қытайлық буддистерден айырмашылығы ретінде Китай деп атайды". "Китай" деген сөз түркі тілінде қолданылатын екі терминге сілтеме жасайды. Брумхоллдың кітабында Осман жазушысы Абдул-Азиздің қытай мұсылмандары туралы баяндамасының аудармасы да бар. Абдул-Азиз "тунган халқын" екі тармаққа бөледі: "Қытайдағы тунгандар" (оның ішінде, әрине, "Қытайдағы" барлық хуэйлер, мысалы, тунгандардың Пекинде 17 мешіті бар екендігі туралы да айтады) және "Қытай және орыс Түркістанының тунгандары", олар әлі де қытайша көрінеді және сөйлейді, бірақ көбінесе "түрік" тілін үйренген. Кейінгі авторлар Дунган терминін (әртүрлі транскрипцияларда) Синьцзянның хуэй халқы үшін қолдануды жалғастырды. Мысалы, Оуэн Латтимор 1940 жылдары жазғанда, осы екі туысқан топтың терминологиялық айырмашылығын сақтайды: "Т'унгун" (яғни, "Дунган" үшін Уэйд-Джайлс), ол 17-18 ғасырларда Синьцзянға қоныс аударған Гансу хуэй халқының ұрпақтары ретінде сипатталады, ал "Гансу мұсылмандары" немесе жалпы "қытай мұсылмандары" деп аталады. Термин (әдетте "тунгандықтар" деп) 19 ғасырғы Дунган көтерілісі туралы жазған көптеген қазіргі заманғы тарихшылар тарапынан қолданыла береді (мысалы, Денис С. Твичетттің "Кембридждік Қытай тарихында", Джеймс А. Миллвардтың аймақтың экономикалық тарихында немесе Ким Хо Донның монографиясында).

Қазақстан мен Қырғызстанның дунган ауылдары

Дунгандықтар өздері Каракунуз (Каракунуз, кейде Караконыз немесе Караконуз) жерін "Ингпан" (, Иньпан), яғни "лагерь, тұрақ" деп атаған. 1965 жылы Каракюз Масанчи (кейде "Масанчин" деп те жазылады) болып қайта аталды, бұл Мағаза Масанчи немесе Масанчин (Дунган: Магазы Масанчын;), коммунистік революцияға қатысқан дунган және Кеңес Қазақстанының мемлекеттік қайраткерінің құрметіне берілген ат. Төмендегі кесте Қазақстан мен Қырғызстандағы дунган ауылдарының орналасқан жерлерін, оларға қолданылған баламалы атауларды және Ма Тонгтың (2003) мәліметтері бойынша дунган халқының санын көрсетеді. Жер аттарының кириллицадағы дунганша жазылуы Сушанло мен Имазовтың (1988) оқулығындағыдай, ал қытай әріптеріндегі жазылуы Ма Тонгтың (2003) еңбегіндегідей берілген. + Қазақстан мен Қырғызстандағы дунган ауылдары Ауылдың аты (және баламалары) Орналасқан жері (қазіргі уақытта) Құрылған жылы 2003 жылғы Ма Тан мәліметтері бойынша қазіргі дунган халқы Қазақстан – барлығы 48 000 (Ма Тан, 2003) немесе 36 900 (Қазақстанның 1999 жылғы халық санауы) Масанчи (Масанчи; ) немесе Масанчин (орысша: Масанчин; дунганша кириллицада: Масанчын; 馬三成), 1965 жылға дейін Каракунуз (Каракунуз, Караконыз). Дұңғандардың дәстүрлі аты – Ингпан (дунганша кириллицада: Йинпан; орысша: Иньпан; , Yingpan) Қазақстан Республикасының Жамбыл облысы, Кордай ауданы (Қырғызстанның Токмок қаласынан солтүстікке қарай 8 км) 1878 жылдың көктемі. Бай Янху (白彦虎) бастаған Шэньсиден келген 3314 адам. 7000, қазіргі әкімі: Ишар Юсупович Лу Сортобе (; Шортюбе, Shortyube; , Xinqu) Жамбыл облысы, Кордай ауданы. Чу өзенінің солтүстік жағалауында, Токмоктан бірнеше километр төмен; Масанчиден (Каракунуз) оңтүстікке қарай (Каракунуз тобы) 9000 Жалпақ тобе, (; , Jiaerpakeqiubai) Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы; Тараз қаласынан оңтүстікке қарай, Гродеково маңында 3000 Қырғызстан – барлығы 50 000 (Ма Тан, 2003) Ердік (; ; , Ердаогу) Ысықкөл облысы, Жеті Өгүз ауданы; Каракол қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км. 1878 жылдың көктемі. Ганьсу провинциясының Дидаочжоу қаласынан (狄道州) келген 1130 адам, Ма Юсу (馬郁素), сондай-ақ Ах Елаорен (阿爺老人) басқарып келген. 2800 Сокулук (; дунганша: Сохўлў; , Саохулу); сонымен қатар, Чүй облысының Сокулук ауданындағы Александровка (Александровка) ауылы да кіруі мүмкін. Бишкектен батысқа қарай 30 км. Чу өзенінің оңтүстік жағалауы, Токмоктан батысқа қарай 60 км және Бишкектен солтүстік-шығысқа қарай 60 км. (Каракунуз тобы (?)) 10000 Ивановка ауылы (; ) Чүй облысы, Сық Ата ауданы. Токмоктан батысқа қарай 30 шақырым жердегі Чу өзенінің оңтүстік жағалауы. (Каракунуз тобы (?)) 1500 Ош (; немесе 什, Aoshe) Ош облысы 1878 жылдың көктемі, Синьцзянның Турпан қаласынан келген 1000 адам, Ма Дарен басқарып келген, сондай-ақ Ма Да лао е (馬大老爺) деп те белгілі. 800 Жамбыл облысының әкімшілік бөлінісіндегі дунган ауылдарының орналасқан жері және әрбір ауылдың жалпы халқы туралы ақпаратты облыстық статистикалық баспасөз қызметінің веб-сайтынан алуға болады. Дәстүрлі дунган ауылдарынан басқа, дунган халқының көпшілігі Бишкек, Токмок, Каракол сияқты жақын қалаларда тұрады.

Кеңес өкіметі

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір дунгандықтар Қызыл Армияда қызмет етті, олардың бірі – Ванахун Мансуза (дунган тілінде: мансуза ванахун) дунгандық соғыс "батыры", "миномет батареясын" басқарған. Дунгандықтардың "жапондықтарға қарсы күшті" болғаны хабарланды. 1930 жылдары Синьцзяндағы нацистік Германияның агенты Георг Вазельдің ақ ресейлік жүргізушісі Хуэй генералы Ма Чжуньинмен кездесуден қорқып: "Тунгалықтар ресейліктерді қатты жек көреді" деді. Вазель орыс жүргізушісін неміс деп көрсетті.

Қазіргі күн

Диң (2005) атап өткендей, "дунган халқы Қытайдың хуэй халқынан тараған және қазір негізінен Қырғызстан мен Қазақстанда тұрады. Олардың саны шамамен 110 мың адамды құрайды. Бұл халық Қытайдан тыс өздерінің жеке этникалық тобын қалыптастырды, бірақ мәдениет, этникалық ерекшеліктері және ұлттық санасы жағынан хуэй халқымен тығыз байланыста сақтайды". Бүгінде дунгандықтар Орталық Азия мен Қытай арасындағы мәдениетті таратушылар және экономикалық делдалдар рөлін атқарады. Дунган орталығының президенті Хусей Дауров мәдени алмасуды коммерциялық серіктестікке ұластыруға қол жеткізді.

Тіл

Дунган тілі, дунган халқы "Хуэй тілі" деп атайтын (Хуэйзў йүян/回族語言 немесе Huejzw jyian), Қытайдың Шанси провинциясындағы Ганьсудың оңтүстігінде және Гуанчжунның батысында кең таралған мандарин қытай тілінің Чжуньюань диалектісіне ұқсас. Басқа қытай тілінің түрлері сияқты, дунган тілі де тонды тіл. Екі негізгі диалекті бар: біреуі төрт тонды, ал екіншісі – стандартты диалект саналады, ол сөздердің соңғы буынында үш тонды, ал соңғы емес буынында төрт тонды қолданады. Қытайлықтар үшін дунган тіліндегі кейбір сөздердің қолданылуы көне болып көрінуі мүмкін. Мысалы, олар президентті "Хуанди" (Хуаңды/皇帝, huan'g di) деп атайды және мемлекеттік кеңселерді "ямэн" (ямын/衙門, ya min) деп атайды, бұл ежелгі Қытайда мандариндер кеңселері үшін қолданылған термин. Олардың тілінде орыс, араб, парсы және түркі тілдерінен алынған көптеген сөздер бар. 1940 жылдан бері тіл кириллица әрпімен жазылып келеді, бірақ тарихи түрде қытай иероглифтері мен Сяоэрцзин (қытай тілі үшін қолданылатын араб жазуы) да қолданылған, бірақ қазір олар ескірген деп есептеледі. Дунган халқы көбінесе көп тілді болады. Дунган тілінен басқа, дунган халқының үштен екісі орыс тілінде сөйлейді, ал шағын бөлігі – қырғыз немесе тұрғындары бар елдердің тілдерінде сөйлейді.

Жеке тұлға

Цинь династиясы кезінде Чжуньянрен термині басты нарықтағы қытайлармен синоним болды, әсіресе Синьцзян немесе Орталық Азиядағы ханьқытайлар мен хуэй мұсылмандарына қатысты. Діни себептерге байланысты, хуэй халқы өзін хань деп санамаса да, ханьқытай емес, олар өздерін үлкен қытай ұлтының бір бөлігі деп есептейді және өздерін Чжуньянрен деп атайды. Орталық Азияға қашқан хуэй ұрпақтары – дунгандықтар өздерін Лао Хуэйхуэй және Хуэйзи деген стандартты атаулармен қатар Чжуньянрен деп те атады. Чжуньянрен терминін түркі мұсылмандары хань және хуэй қытайлықтарын атау үшін жиі қолданды. Орталық Азиядан Кокандтан келген басқыншылар Қашғарға шабуыл жасағанда, коканд командирі хатта Қашғар түркі мұсылманы Ысқақты түркі текті мұсылманша мінездемемегені және Чжуньянрен болғысы келгені үшін айыптады.