Юкагирлер – Ресейдің алыс шығысындағы Колыма бассейнінде тұратын Сібір этностық тобы. Тundra және Taiga юкагирлері, тарихы, саны және ассимиляциясы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юкагирлер (юкаги́рлер), — Ресейдің Қиыр Шығысындағы Колыма алқабында тұратын сибірлік этнос.
Ethnic group in the Kolyma basin of the Russian Far East
The Yukaghirs, or Yukagirs ( , юкаги́ры), are a Siberian ethnic group in the Russian Far East, living in the basin of the Kolyma River.
Географиялық таралуы
Тундралық юкагирлер Саха Республикасындағы Төменгі Колыма аймағында, ал тайгалық юкагирлер Саха Республикасындағы Жоғарғы Колыма аймағында және Магадан облысының Срединканский ауданында тұрады. Ресейдің 17 ғасырдағы отарлау кезінде юкагир тайпалары Лена өзенінен Анадыр өзенінің сағасына дейінгі жерлерді мекендеген. 17-19 ғасырлар аралығында жұқпалы аурулар, тайпалық соғыстар және патшалық отарлау саясатының салдарынан юкагирлердің саны азайды, бұл саясат отырықшы аңшы-балықшы Анаулы тайпасына қарсы геноцидті де қамтитын болған. Кейбір юкагирлер якуттармен, эвендермен және орыстармен сіңісіп кетті. Қазіргі уақытта юкагирлер Саха Республикасында және Ресей Федерациясының Чукотка автономиялық округінде тұрады. 2002 жылғы халық санауы бойынша олардың жалпы саны 1 509 адамды құрады, ал 1989 жылғы санауда 1 112 адам тіркелген. 2001 жылғы Украинаның жалпы халық санауы мәліметтері бойынша, Украинада 12 юкагир тұрады. Олардың тек 2-сі юкагир тілін ана тілі ретінде көрсеткен, ал қалған 6-сы үшін орыс тілі, ал 1-і үшін басқа тіл ана тілі болып табылады. Тағы бір зерттеуге сәйкес, 11 юкагир еркектің 3-і Y хромосомасының N1c гаплогруппасына (якуттардағыдан өзгеше субклад), тағы 4-і Y хромосомасының C2 гаплогруппасына (бұрынғы C3; көбінесе коряктарда кездесетін сол субклад), ал біреуі Y хромосомасының O гаплогруппасына жатады, ал қалған 3-і орыс генетикалық әсерін көрсетеді (екі адам Y хромосомасының R1a гаплогруппасына, ал тағы біреуі Y хромосомасының I2a гаплогруппасына жатады). Зерттеу сонымен қатар митохондриялық ДНҚ бойынша юкагирлер мен чукчилер арасында ешқандай ұқсастық жоқ екенін көрсетті.
The Tundra Yukaghirs live in the Lower Kolyma region in the Sakha Republic; the Taiga Yukaghirs in the Upper Kolyma region in the Sakha Republic and in Srednekansky District of Magadan Oblast. By the time of Russian colonization in the 17th century, the Yukaghir tribal groups occupied territories from the Lena River to the mouth of the Anadyr River. The number of the Yukaghirs decreased between the 17th and 19th centuries due to epidemics, internecine wars and Tsarist colonial policy which may have included genocide against the sedentary hunter fisher Anaouls. Some of the Yukaghirs have assimilated with the Yakuts, Evens, and Russians. Currently, Yukaghirs live in the Sakha Republic and the Chukotka Autonomous Okrug of the Russian Federation. According to the 2002 Census, their total number was 1,509 people, up from 1,112 recorded in the 1989 Census. According to the latest 2001 all Ukrainian census, 12 Yukaghirs are living in Ukraine. Only 2 of them indicated Yukaghir as their native language. For the remaining others (6) it is Russian and for 1 it is some other tongue. According to another study, out of 11 Yukaghir males 3 turned out to belong to the Y haplogroup N1c (different subclade from the one found in Yakuts), another 4 to the Y haplogroup C2 (former C3; for the most part, the same subclade that's also found in Koryaks), one more to the Y haplogroup O, and the rest 3 exhibit apparent Russian genetic influence (two individuals belonging to the Y haplogroup R1a, and one more to the Y haplogroup I2a). The study also found no similarities between Yukaghirs and Chukchis in regards to mitochondrial DNA.
Этностық топтар
Қазіргі юкагирлер неолит дәуірінің соңғы Ймияхтах мәдениетінің ұрпақтары саналады. Юкагир тобын құраған 13 ру: Вадул Алаис, Одул, Чуван, Анауль, Лаврен, Олюбен, Омок, Пенжин, Ходинц, Хоромой, Шоромбой, Ядин және Яндр. Қазір сақталған үш ру – Нелемноедегі Одул, Андрюшкинодағы Вадул және Анадыр өзені аймағындағы Чуван. Жойылып кеткен рулардың ішіндегі ең маңыздылары – Ходинц, Анауль (екеуі де Анадыр өзені аймағында) және Омок (Чуванның солтүстігінде). Кейде Чуван жеке ру ретінде қарастырылады. Чуван тілі 20 ғасырдың басынан бері жойылған. 2002 жылы 1087 адам өзін чуван деп атады, ал 1989 жылы 1300-ден астам адам болған. Вадулдар көбінесе көшпенді бұғы шаруашылығымен айналысады, ал Одул (Когиме) – аң аулау және жинаумен. Вадулдар Тундра юкагирлері деп те аталады. Одулдар Тайга юкагирлері немесе Колыма юкагирлері деп те танылады. Вадул және Одул тілдері неміс және голланд тілдері сияқты өте ерекшеленеді. Екеуі де жойылу қаупінде, ал Одул Вадулға қарағанда нашар жағдайда. 1989 жылғы халық санауында 700-ден астам юкагир өзін Вадул деп, ал 400-ден азы Одул деп атады. Юкагирлер Солтүстік-Шығыс Азиядағы ең көне халықтардың бірі. Бастапқыда олар Байкал көлінен Солтүстік Мұзды мұхитқа дейінгі аумақта қоныстанған. Орыстармен алғашқы қарым-қатынас кезінде юкагирлер 9000-ға жуық адамнан тұратын он екі руға бөлінген. Юкагир этнонимі – Одул немесе Вадул, яғни «қуатты» деген мағынаны білдіреді. Юкагирлер арасындағы рулық бөліністер қазір азайған, бірақ 1926 жылдан бергі барлық халық санауында көптеген ру мүшелері өздерін Юкагир деп атаудың орнына Анауль, Одул және Вадул сияқты рулық топтарға жатқызған. Кеңес үкіметі бұл тенденцияны белсенді түрде тоқтатқан, ал қазір тек ең үлкен жастағы адамдар ғана осылай өзін анықтайды. 2002 жылғы халық санауында 1509 юкагирдің 51-і өзін Омок, 40-ы Алаис, 21-і Одул, 17-і Вадул, 6-ы Хангаит, 4-і Деткил деп атады.
Modern Yukaghirs are thought to be descendants of the late Neolithic Ymyyakhtakh culture. The 13 tribes that once constituted the Yukaghir group are: Vadul Alais, Odul, Chuvan, Anaoul, Lavren, Olyuben, Omok, Penjin, Khodynts, Khoromoy, Shoromboy, Yandin, and Yandyr. The surviving three tribes are the Odul of Nelemnoe, the Vadul of Andryushkino and the Chuvan of the Anadyr river area. Of the extinct groups, the most important were the Khodynts, the Anaoul (both of the Anadyr River area), and the Omok (north of the Chuvan). Sometimes the Chuvan are considered a separate tribe. The Chuvantsy language has been extinct since the early 20th century. In 2002, 1,087 identified themselves as Chuvan compared to more than 1,300 in 1989. The Vadul are mainly involved in reindeer herding while the Odul (Kogime) are mostly hunter gatherers. The Vadul are also known as Tundra Yukaghir. The Odul are also known as Taiga Yukaghir or Kolyma Yukaghir. The Vadul and Odul languages are as different as German is from Dutch. Both are nearing extinction, and Odul is in a much weaker state compared to Vadul. In the 1989 census, more than 700 of the Yukaghirs identified as Vadul while fewer than 400 were Odul. The Yukaghir are one of the oldest peoples in North Eastern Asia. Originally they lived over a huge territory from Lake Baikal to the Arctic Ocean. By the time of the first encounter with Russians, Yukaghir were divided into twelve tribes with around 9,000 people. The Yukagir ethnonym is Odul or Vadul, which means “mighty”. Tribal divisions among the Yukaghir are fading now, although in every census from 1926, significant number of tribesmen identified themselves with tribal divisions like Anaoul, Odul and Vadul rather than describing themselves as Yukaghir. The Soviet government actively discouraged this tendency and now only the most elderly identify this way. In the 2002 census, out of the 1,509 Yukaghirs, 51 identified themselves as Omok, 40 as Alais, 21 as Odul, 17 as Vadul, 6 as Khangait and 4 as Detkil.
Клан жүйесі
Әр рудың басшысы Лигей Шоморокх атанған ақсақал болатын. Ол өмірдің барлық мәселесінде соңғы шешімді қабылдады. Аң аулау ісінде хангитче, ал соғыс ісінде тонбайа шоморокх ("батыр адам") басшылық етті. Әйелдер мен жасөспірімдердің пікірі ерлермен тең дәрежеде есептелді. Қоғамның ішкі тұрмысын ересек әйелдер бақылады, ал олардың шешімдері ешқандай күмәнді тудырмайтын еді. Әр жылдың жазында барлық рулар Сахадзибе мерекесіне жиналатын, онда өзара юкагирлік мәселелер талқыланды. Якут-Саха Республикасында үш көшпелі, кеңейтілген отбасылық қауымдастық бар: Нижнеколым ауданындағы Чайла, Верхнеколым ауданындағы Теки Одулок және Усть-Янск ауданындағы Янугайл. Янугайл қауымдастығының басшысы – И. И. Томский. Қауымның негізгі қызметі – бұғы аулау және балық аулау. Чайла – үш қауымдастықтың ең ірісі. Оның басшысы – С. И. Курилов. Оларда 4000 үйретілген бұғы, 200 жылқы және 20 сиыр бар. Бұл қауым бұғы және ақ түлкі аулаумен де айналысады. Сондай-ақ, қауымда дәстүрлі тері және жүннен тігілген киімдер жасалатын дүкен бар. Теки Одулок қауымдастығының басшысы – Н. И. Шалугин. Олардың базасы Нелемное ауылы. Бұл қауым ең қиын жағдайда отыр. Жергілікті және аудандық әкімшілік пен кәсіпкерлердің "еркіндікпен түсіндіруімен" қабылданған түрлі "Перестройка" және жекешелендіру заңдарының салдарынан, қауым барлық бұғыларын, сиырларын және тіпті жерлерінің бір бөлігінен айырылды. Қазір оларда бар болғаны 50 жылқы қалды. Аң аулау мен балық аулауға қажетті құрал-жабдық сатып алуға ақшалары жетпейді. Ересек халқының 80 пайызы де-факто жұмыссыз. Юкагир халқының ең жоғары форумы – барлық халық жиналатын Суктуул жиыны.
The head of every clan was an elder called a Ligey Shomorokh. His was the final word in all aspects of life. Hunting leaders were Khangitche, and war leaders were Tonbaia Shomorokh ("the mighty man"). Women and teenagers had equal voices with men. The internal life of the community was under the control of the older women. Their decisions in those matters were indisputable. In the beginning of every summer all clans gathered for the Sakhadzibe festival, where mutual Yukaghir questions were discussed. In the Yakut Sakha Republic there are three nomadic extended family communities. These are Tchaila in Nizhnekolymsky District, Teki Odulok in Verkhnekolymsky District and Ianugail in Ust Yansky District. The head of Ianugail is I. I. Tomsky. The community's main activities are deer hunting and fishing. Tchaila is the biggest of the three. Its head is S. I. Kurilov. They have 4000 domesticated reindeer, 200 horses, and 20 cows. The community also hunts deer and polar foxes. There is also a shop where traditional skin and fur garments are made. The head of Teki Odulok is N. I. Shalugin. Their base is the village of Nelemnoe. This community is in the most difficult situation. Due to the “creative interpretation” of various Perestroika and privatization laws by the local and district administration and so called businessmen, the community has lost all their reindeer, cows and even part of its land. All they have left are about 50 horses. They have no money for supplies for hunting and fishing. 80% of all adult population is de facto unemployed. The highest forum for Yukagir is the all people gathering Suktuul.
Мәдениет
Негізгі дәстүрлі қызмет – бұлан, лось, жабайы қой және сор аңдау, сондай-ақ балық аулау, көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтымен байланысты. Бұлан көбінесе көлік үшін өсіріледі. Юкагирлер арасында аттар "якуттардың үй жануарлары" деп белгілі (Тундра юкагир тілінде Йокод иле, ал Колима юкагир тілінде Якад аче). Юкагир үйі – "чум" деп аталады. Дәстүрлі шаруашылық қызметінің төмендеуі, юкагирлердің дәстүрлі жерлері мен суларының нашар экологиялық жағдайы, Ресейдегі жергілікті және федералды заңдардың, сондай-ақ халықтарды қорғайтын тиісті механизмдердің жетіспеуі, дәстүрлі юкагир қауымдастықтарының әл-ауқатын жақсартуға және олардың мәдениетін сақтап қалуға көмектеспеді. Ер адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы 45 жыл, ал әйелдердің – 54 жылды құрайды. Балалар арасындағы өлім-жітім көрсеткіші Якут-Саха Республикасында ең жоғары деңгейде. Сонымен қатар, юкагирлерге жасалған экспедициялардың бірі көрсеткендей, көптеген юкагирлер өздерінің дәстүрлі мәдениеті туралы білімсіз.
The main traditional activity is nomadic and semi nomadic hunting of deer, moose, wild sheep, and sable, as well as fishing. Reindeer are bred mostly for transportation. Horses are known among the Yukaghir as "domestic reindeer of Yakuts" (Yoqod ile in Tundra Yukaghir or Yaqad āçə in Kolyma Yukaghir). A Yukaghir house is called a chum. The decline of traditional economic activities, the unfavorable environmental situation of the Yukaghir's traditional lands and waters, and the absence of local and federal laws and executive mechanisms protecting indigenous peoples in Russia, have not aided the welfare and continuation of traditional Yukaghir communities. The average life span for men is 45 years, and 54 years for women. Child mortality is the highest in the Yakut Sakha Republic. In addition, one expedition made to the Yukaghir found that most had no knowledge of traditional Yukaghir culture.
Тіл
Юкагир тілдері – екі жақын туысқан тілден тұратын шағын тілдер отбасы, Тундра юкагир және Колыма юкагир тілдері, бірақ бұрын олардың саны көп болған. Бұл тілдер классификацияланбаған: олардың тегі және басқа тілдермен байланысы белгісіз. Кейбір ғалымдар оларды урал тілдерімен алыс туыс деп есептейді, бірақ бұл жіктеме урал тілдерін зерттейтін мамандардың көпшілігі тарапынан қабылданбайды. Қазір бұл тілдер өмір сүруі қиын жағдайда, себебі юкагир тілінде сөйлей алатын адамдардың саны 370-тен аспайды. Көптеген юкагирлер бүгінде якут және орыс тілдерінде сөйлейді.
The Yukaghir languages are a small language family of two closely related languages, Tundra Yukaghir and Kolyma Yukaghir, although there used to be more. They are unclassified languages: their origin and relation to other languages are unknown; some scholars consider them distantly related to the Uralic languages, but this classification is not accepted by the majority of specialists in Uralic linguistics. The languages are regarded as moribund, since less than 370 people can speak either Yukaghir language. Most Yukaghirs today speak Yakut and Russian.
Дін
Орыс православие дінімен қатар, юкагирлер әлі де шамандықпен айналысады. Басым құлшылықтар – ата-баба рухтары, От, Күн (Пугу), Аңшылық, Жер және Су рухтары, олар адамдардың қорғаушылары немесе жаулары бола алады. Ең маңыздысы – Күн құдайы Пугуға табыну, ол барлық дау-жанжалдардың жоғарғы төрешісі. Өлгендердің рухтары Аibidзи деген жерге барады. Әр руда "алма" деп аталатын шаман болған. Өлгеннен кейін әр алма құдай ретінде есептелген, ал өлген алманның денесі бөлік-бөлік етіліп, рудың қасиетті мүліктері ретінде сақталған. Юкагирлер көшпелі бұғы аңшыларынан тараған дәстүрлерін сақтап келеді: олар итті құрбандыққа шалады және қарға туралы эпикалық жырлар жасайды. Жануарларға, әсіресе бұғыларға қатысты құлшылық өте күшті болған. Елік және бұғы аулаумен байланысты көптеген рәсімдер мен тыйымдар болған.
Alongside Russian Orthodox beliefs, Yukaghirs still practice shamanism. The dominant cults are ancestral spirits, the spirits of Fire, Sun (Pugu), Hunting, Earth, and Water, which can act as protectors or as enemies of people. The most important is the cult of Pugu, the Sun, who is the highest judge in all disputes. The spirits of the dead go to a place called Aibidzi. Every clan had a shaman called an alma. After death every alma was treated as a deity, and the body of the dead alma was dismembered and kept by the clan as relics. The Yukaghir still continue traditions stemming from their origins as nomadic reindeer hunters: they practice dog sacrifice and have an epic poem based around crows. The animal cult was especially strong in the elk cult. There was a number of rituals and taboos connected with elk and deer hunting.