Кіріспе

Юкагирлер (юкаги́рлер), — Ресейдің Қиыр Шығысындағы Колыма алқабында тұратын сибірлік этнос.

Географиялық таралуы

Тундралық юкагирлер Саха Республикасындағы Төменгі Колыма аймағында, ал тайгалық юкагирлер Саха Республикасындағы Жоғарғы Колыма аймағында және Магадан облысының Срединканский ауданында тұрады. Ресейдің 17 ғасырдағы отарлау кезінде юкагир тайпалары Лена өзенінен Анадыр өзенінің сағасына дейінгі жерлерді мекендеген. 17-19 ғасырлар аралығында жұқпалы аурулар, тайпалық соғыстар және патшалық отарлау саясатының салдарынан юкагирлердің саны азайды, бұл саясат отырықшы аңшы-балықшы Анаулы тайпасына қарсы геноцидті де қамтитын болған. Кейбір юкагирлер якуттармен, эвендермен және орыстармен сіңісіп кетті. Қазіргі уақытта юкагирлер Саха Республикасында және Ресей Федерациясының Чукотка автономиялық округінде тұрады. 2002 жылғы халық санауы бойынша олардың жалпы саны 1 509 адамды құрады, ал 1989 жылғы санауда 1 112 адам тіркелген. 2001 жылғы Украинаның жалпы халық санауы мәліметтері бойынша, Украинада 12 юкагир тұрады. Олардың тек 2-сі юкагир тілін ана тілі ретінде көрсеткен, ал қалған 6-сы үшін орыс тілі, ал 1-і үшін басқа тіл ана тілі болып табылады. Тағы бір зерттеуге сәйкес, 11 юкагир еркектің 3-і Y хромосомасының N1c гаплогруппасына (якуттардағыдан өзгеше субклад), тағы 4-і Y хромосомасының C2 гаплогруппасына (бұрынғы C3; көбінесе коряктарда кездесетін сол субклад), ал біреуі Y хромосомасының O гаплогруппасына жатады, ал қалған 3-і орыс генетикалық әсерін көрсетеді (екі адам Y хромосомасының R1a гаплогруппасына, ал тағы біреуі Y хромосомасының I2a гаплогруппасына жатады). Зерттеу сонымен қатар митохондриялық ДНҚ бойынша юкагирлер мен чукчилер арасында ешқандай ұқсастық жоқ екенін көрсетті.

Этностық топтар

Қазіргі юкагирлер неолит дәуірінің соңғы Ймияхтах мәдениетінің ұрпақтары саналады. Юкагир тобын құраған 13 ру: Вадул Алаис, Одул, Чуван, Анауль, Лаврен, Олюбен, Омок, Пенжин, Ходинц, Хоромой, Шоромбой, Ядин және Яндр. Қазір сақталған үш ру – Нелемноедегі Одул, Андрюшкинодағы Вадул және Анадыр өзені аймағындағы Чуван. Жойылып кеткен рулардың ішіндегі ең маңыздылары – Ходинц, Анауль (екеуі де Анадыр өзені аймағында) және Омок (Чуванның солтүстігінде). Кейде Чуван жеке ру ретінде қарастырылады. Чуван тілі 20 ғасырдың басынан бері жойылған. 2002 жылы 1087 адам өзін чуван деп атады, ал 1989 жылы 1300-ден астам адам болған. Вадулдар көбінесе көшпенді бұғы шаруашылығымен айналысады, ал Одул (Когиме) – аң аулау және жинаумен. Вадулдар Тундра юкагирлері деп те аталады. Одулдар Тайга юкагирлері немесе Колыма юкагирлері деп те танылады. Вадул және Одул тілдері неміс және голланд тілдері сияқты өте ерекшеленеді. Екеуі де жойылу қаупінде, ал Одул Вадулға қарағанда нашар жағдайда. 1989 жылғы халық санауында 700-ден астам юкагир өзін Вадул деп, ал 400-ден азы Одул деп атады. Юкагирлер Солтүстік-Шығыс Азиядағы ең көне халықтардың бірі. Бастапқыда олар Байкал көлінен Солтүстік Мұзды мұхитқа дейінгі аумақта қоныстанған. Орыстармен алғашқы қарым-қатынас кезінде юкагирлер 9000-ға жуық адамнан тұратын он екі руға бөлінген. Юкагир этнонимі – Одул немесе Вадул, яғни «қуатты» деген мағынаны білдіреді. Юкагирлер арасындағы рулық бөліністер қазір азайған, бірақ 1926 жылдан бергі барлық халық санауында көптеген ру мүшелері өздерін Юкагир деп атаудың орнына Анауль, Одул және Вадул сияқты рулық топтарға жатқызған. Кеңес үкіметі бұл тенденцияны белсенді түрде тоқтатқан, ал қазір тек ең үлкен жастағы адамдар ғана осылай өзін анықтайды. 2002 жылғы халық санауында 1509 юкагирдің 51-і өзін Омок, 40-ы Алаис, 21-і Одул, 17-і Вадул, 6-ы Хангаит, 4-і Деткил деп атады.

Клан жүйесі

Әр рудың басшысы Лигей Шоморокх атанған ақсақал болатын. Ол өмірдің барлық мәселесінде соңғы шешімді қабылдады. Аң аулау ісінде хангитче, ал соғыс ісінде тонбайа шоморокх ("батыр адам") басшылық етті. Әйелдер мен жасөспірімдердің пікірі ерлермен тең дәрежеде есептелді. Қоғамның ішкі тұрмысын ересек әйелдер бақылады, ал олардың шешімдері ешқандай күмәнді тудырмайтын еді. Әр жылдың жазында барлық рулар Сахадзибе мерекесіне жиналатын, онда өзара юкагирлік мәселелер талқыланды. Якут-Саха Республикасында үш көшпелі, кеңейтілген отбасылық қауымдастық бар: Нижнеколым ауданындағы Чайла, Верхнеколым ауданындағы Теки Одулок және Усть-Янск ауданындағы Янугайл. Янугайл қауымдастығының басшысы – И. И. Томский. Қауымның негізгі қызметі – бұғы аулау және балық аулау. Чайла – үш қауымдастықтың ең ірісі. Оның басшысы – С. И. Курилов. Оларда 4000 үйретілген бұғы, 200 жылқы және 20 сиыр бар. Бұл қауым бұғы және ақ түлкі аулаумен де айналысады. Сондай-ақ, қауымда дәстүрлі тері және жүннен тігілген киімдер жасалатын дүкен бар. Теки Одулок қауымдастығының басшысы – Н. И. Шалугин. Олардың базасы Нелемное ауылы. Бұл қауым ең қиын жағдайда отыр. Жергілікті және аудандық әкімшілік пен кәсіпкерлердің "еркіндікпен түсіндіруімен" қабылданған түрлі "Перестройка" және жекешелендіру заңдарының салдарынан, қауым барлық бұғыларын, сиырларын және тіпті жерлерінің бір бөлігінен айырылды. Қазір оларда бар болғаны 50 жылқы қалды. Аң аулау мен балық аулауға қажетті құрал-жабдық сатып алуға ақшалары жетпейді. Ересек халқының 80 пайызы де-факто жұмыссыз. Юкагир халқының ең жоғары форумы – барлық халық жиналатын Суктуул жиыны.

Мәдениет

Негізгі дәстүрлі қызмет – бұлан, лось, жабайы қой және сор аңдау, сондай-ақ балық аулау, көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтымен байланысты. Бұлан көбінесе көлік үшін өсіріледі. Юкагирлер арасында аттар "якуттардың үй жануарлары" деп белгілі (Тундра юкагир тілінде Йокод иле, ал Колима юкагир тілінде Якад аче). Юкагир үйі – "чум" деп аталады. Дәстүрлі шаруашылық қызметінің төмендеуі, юкагирлердің дәстүрлі жерлері мен суларының нашар экологиялық жағдайы, Ресейдегі жергілікті және федералды заңдардың, сондай-ақ халықтарды қорғайтын тиісті механизмдердің жетіспеуі, дәстүрлі юкагир қауымдастықтарының әл-ауқатын жақсартуға және олардың мәдениетін сақтап қалуға көмектеспеді. Ер адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығы 45 жыл, ал әйелдердің – 54 жылды құрайды. Балалар арасындағы өлім-жітім көрсеткіші Якут-Саха Республикасында ең жоғары деңгейде. Сонымен қатар, юкагирлерге жасалған экспедициялардың бірі көрсеткендей, көптеген юкагирлер өздерінің дәстүрлі мәдениеті туралы білімсіз.

Тіл

Юкагир тілдері – екі жақын туысқан тілден тұратын шағын тілдер отбасы, Тундра юкагир және Колыма юкагир тілдері, бірақ бұрын олардың саны көп болған. Бұл тілдер классификацияланбаған: олардың тегі және басқа тілдермен байланысы белгісіз. Кейбір ғалымдар оларды урал тілдерімен алыс туыс деп есептейді, бірақ бұл жіктеме урал тілдерін зерттейтін мамандардың көпшілігі тарапынан қабылданбайды. Қазір бұл тілдер өмір сүруі қиын жағдайда, себебі юкагир тілінде сөйлей алатын адамдардың саны 370-тен аспайды. Көптеген юкагирлер бүгінде якут және орыс тілдерінде сөйлейді.

Дін

Орыс православие дінімен қатар, юкагирлер әлі де шамандықпен айналысады. Басым құлшылықтар – ата-баба рухтары, От, Күн (Пугу), Аңшылық, Жер және Су рухтары, олар адамдардың қорғаушылары немесе жаулары бола алады. Ең маңыздысы – Күн құдайы Пугуға табыну, ол барлық дау-жанжалдардың жоғарғы төрешісі. Өлгендердің рухтары Аibidзи деген жерге барады. Әр руда "алма" деп аталатын шаман болған. Өлгеннен кейін әр алма құдай ретінде есептелген, ал өлген алманның денесі бөлік-бөлік етіліп, рудың қасиетті мүліктері ретінде сақталған. Юкагирлер көшпелі бұғы аңшыларынан тараған дәстүрлерін сақтап келеді: олар итті құрбандыққа шалады және қарға туралы эпикалық жырлар жасайды. Жануарларға, әсіресе бұғыларға қатысты құлшылық өте күшті болған. Елік және бұғы аулаумен байланысты көптеген рәсімдер мен тыйымдар болған.