Кіріспе

1132 - 1149 жылдардағы Фатимидтер әулетінің халифасы Әбул Маймун Абд әл Маджид ибн Мұхаммед ибн әл Мустансир, әл Хафиз ли Дин Алла (الحافظ لدين الله) деген есіммен жақсы танымал, 1132 жылдан 1149 жылы қайтыс болғанға дейін Мысырды билеген он бірінші Фатимид халифасы және Хафизи исмаилизмнің 21-ші имамы. Әл Хафиз 1130 жылы қазанда өзінің ағайындысы әл Әмір би Ахкам Алла қайтыс болғаннан кейін билікке келді. Әл-Амир тек сәби ұлы әл-Тайибті ықтимал мұрагер ретінде қалдырды, сондықтан әл-Хафиз әулетінің ең көне тірі мүшесі ретінде регент болды. Әл-Тайибті жаңа режим шеттетіп, өлтірген болуы мүмкін, оны бірнеше күн ішінде Кутайфаттың қол астындағы әскер құлатты. Соңғысы әл-Хафизді түрмеге қамап, Фатимидтерді биліктен шығарып, исмаилизмді жеке режиммен алмастырды, мүмкін он екі шиистікке негізделген, өзі жасырын имамның барлық күшті орынбасарлары ретінде. 1131 жылы желтоқсанда Фатимидтер Кутайфатты өлтіргеннен кейін оның режимі құлдырады, ал Хафиз босатылып, регент ретінде қайта қалпына келтірілді. 1132 жылы 23 қаңтарда әл Хафиз өзін Исмаилилердің заңды имамы және халифасы деп жариялады. Басқа мұрагердің жоқтығын ескере отырып, мұрагерлік өте ретсіз болды, өйткені исмаили имамдығы бұрын тек әкеден ұлына беріліп келген болатын, нақты атау бойынша Әл Хафиз Фатимидтер басқаратын аумақтарда кеңінен қабылданды, бірақ шетелдегі көптеген исмаилилер оны танудан бас тартты және жоғалған әл Тайибті өздерінің имамы ретінде қарастырды, бұл Муста'ли исмаилизміндегі Хафизи Тайиби схизмасын тудырды. Тіпті Мысырда да оның заңдылығына бірнеше рет күмән келтірілді, ал оның билігі үнемі көтерілістер мен билік күресінен қасірет шекті. Әл Хафиздің билігі сыртқы майданда тыныш болды. Аскалонның айналасында Иерусалим патшалығымен жаушылық жалғасып жатқанға қарамастан, екі держава да көбінесе басқа жерлерде уайымдады. Фатимидтер соты сондай-ақ Сириядағы Буридтермен және Сицилияның патшасы Роджер II-мен байланыста болды, ол осы уақытта өзінің бұрынғы Фатимидтер иелік еткен Ифрикияға кеңейе бастады және өзінің әкімшілігі үшін Фатимидтер сотының көптеген тәжірибесін қабылдады. Билеуші ретінде әл-Хафиз өзінің аса күшті уәзірлерін аралас табысқа жетіп, оларды ұстап тұруға тырысты. Ол бірнеше рет әртүрлі әскери топтардың талаптарына жол беруге мәжбүр болды және ақыр соңында визираттың халифадан тәуелсіз де-факто сұлтанатқа айналуына кедергі келтіре алмады. Осылайша әл-Хафиздің өз ұлы Хасан 1134 жылы халифаның басқа ұлын лауазымнан шығарып, оны уәзир болуға мәжбүр етті. Хасанның билігі төрешіл болып шықты және 1135 жылы наурыз айында әскермен құлатылды. Бахрам әл-Арманидің христиандыққа тағайындалуы мұсылман халқының арасында Бахрамның христиандық саясатына байланысты қатты наразылық тудырды. Бұл тағы бір көтеріліске әкеліп соқты. 1137 жылы ридван ибн Валахши сүннилердің уәзирі болып тағайындалды. Ридван тек христиандыққа және еврейлерге қарсы шараларды ғана қабылдамай, әл-Хафизді құлатып, Фатимид әулетін өзі басқаратын сүнни режимге ауыстыруды мақсат етті. Каир халқының қолдауымен әл-Хафиз өзінің амбицияларын бұзды және 1139 жылы Ридванды құлатты. Келесі он жыл бойы халифа везирсіз билік жүргізді, оның орнына әкімшілікті хатшылар кезегіне тапсырды, Ибн Масал жетекші министр болды. Бұл кезең көтерілістер мен табиғи апаттармен ауыр болды, бірақ әл-Хафиз 1149 жылдың қазан айында қайтыс болғанға дейін табандылық танытты. Оның мұрагерлері 1171 жылы Фатимид халифатының соңына дейін күшті уәзірлердің қолында қуыршақ болып қалды.

Шығу тегі

Болашақ әл-Хафиз Аскалонда 467 жылы (шамамен 1074/5 жылы) немесе 468 жылы (шамамен 1075/6 жылы) Әбд әл-Мәжит ретінде дүниеге келген. Оның әкесі Әбу'л Қасым Мұхаммед, Фатимид халифасы әл-Мустансирдің ұлы. Кейінгі өмірінде ол Әбу'л Маймун есімімен де аталды. Оның саясаттың алдыңғы шегіне дейін өмір сүрген кезі туралы мәлімет жоқ. Ересекте ол мықты ақыл-ойға ие болды және жұмсақ мінезге ие болды, заттарды жинауға құмар болды және алхимия мен астрономияға қатты қызығушылық танытты; ол бірнеше астрономды өз жұмысында ұстағаны белгілі.

Регенттік және тұтқынға алу

1130 жылы 7 қазанда халифа әл-Әмір би Ахкам Алла өлтірілді. Ол өзінің орнына алты айлық ұлы Әбу'л Қасым әл-Тейибті қалдырды, ол тағайындалған регент немесе қызмет ететін уәзірсіз, өйткені әл-Әмір басқаруды қауіпті түрде күшті уәзірге сендірудің орнына, үкіметтік істерді жеке басқаруды қайта бастады. Әл-Әмірдің өлтірілуі оның билікті қуатты генералдар мен министрлердің емес, халифаның қолына қайтадан шоғырландыруға деген әрекетіне мерзімінен бұрын тоқтатқан. Мұрагерлік тұғырнамасының әлсіздігін ескере отырып, ол сонымен қатар Фатимид әулетінің тіршілігін қауіпке ұшыратты. Бұл кезде Абд әл-Маджид әулетінің ең көне еркек адамы болды. Бұдан кейін болған оқиғалар, шын мәнінде, төңкеріс болған сияқты: әл-Әмірдің екі сүйіктісі, Хизар әл-Мулк Хазармард (немесе Джавармард) және армияға ықпалы бар Баргаш, үкіметті басқару үшін Абд әл-Мәжитпен одақтасты. Абд әл-Мәжид регент, ал Хазармард (Барғашқа жеңіске жетіп) - везир, ал армян Әбу'л Фатх Янис - регенттің бас қолбасшысы және палата қызметкері болды. Хазармард өзін әрмендік әмірші Бадр әл-Жамали мен оның ұлы әл-Афдал Шаханшахтың үлгісі бойынша квази-султан ретінде орнатуға үміттенген, ал Абд әл-Мәжит оны өзі үшін таққа отыру мақсатымен қолдаған болуы мүмкін. Де-факто мемлекет басшысы ретінде Абд әл-Мәжит бұрын бұл Фатимидтердің тағайындалған мұрагері атағы болатын, бірақ бұл жағдайда регент ретінде түсініледі. Алайда бұл регенттік кімнің атынан жүзеге асырылғаны белгісіз. Көпшілік дереккөздер әл-Әмірдің нәресте ұлының бар екендігі жасырынып, әл-Тейиб одан кейін жазбадан мүлдем жоғалып кеткенін айтады. Баланың дүниеге келуімен байланысты мерекелер мен жарияланымдар қалайша жасырын сақталғандығы белгісіз. Қазіргі ғалымдар әл-Тайиб сәби кезінде, тіпті әкесінен бұрын қайтыс болған болуы мүмкін деп болжайды; бірақ кем дегенде бір замандас анонимді сириялық дереккөз ол Абд әл-Мәжиттің бұйрығымен өлтірілгенін айтады. Әл-Тайибтің орнына жаңа режим әл-Әмірдің жүкті нағашыны қалдырғанын және халифа өзінің өлімін армандап, осы дүниеге келмеген баланы ұлы және оның тағайындалған мұрагері деп жариялағанын, осылайша әл-Тайибті тиімді түрде айналып өткенін мәлімдеді. Бұл жүктіліктің неден туындағаны да белгісіз, өйткені әртүрлі көздер бойынша, кәнизакта қыз туылған немесе ұрық табылмаған немесе әл Хафиз сәбиді көп ұзамай өлтірген. Жаңа режим басшыларының мақсаттары мен ниетін қандай болмасын, олар әл-Амирдің өлімінен кейін екі апта ішінде тоқтатылды. Жаңа уәзірдің инвиститура рәсімінде халифа сарайлары арасындағы Бейн әл Касрайн алаңында жиналған әскер көтеріліп, әл Афдал Шаханшахтың жалғыз тірі қалған ұлы Кутайфатты уәзір етіп тағайындауды талап етті. Сарайына шабуыл жасалды, Хазармардты өлтірді, оның кесілген басын Каир көшелерімен алып жүрді, ал 21 қазанда Кутайфатқа әкесі мен бабасының атақтары берілді. Ресми түрде, Абд әл-Мәжит өзінің регенттік орнын сақтады, ал монеталар мен жарлықтар оның және Кутайфаттың атынан бірлесіп шығарылды. Шын мәнінде, Абд әл-Мәжит әскери қолбасшы (және болашақ уәзир) Ридван ибн Валахши күзеткен сарай қазыналарының бірінде тұтқын болып қалды. Алайда көп ұзамай, мүмкін, еркек мұрагердің күтілген туылмауынан кейін, Құтайфат әулетін құлатуды жариялады және исмаилизмді мемлекеттік дін ретінде тастап кетті. Оның орнына ол өзін "Күтіліп күтілген" және "Дұрыс жолға түскен" имамның орынбасар ретінде жариялады, оған Әбу'л Касимнен басқа аты берілмеген. Ортағасырлық дереккөздер мұны жасырын имамның негізгі ұстанымы болып табылатын он екі шииттік шиитшілдікке айналу деп түсіндіреді. Тарихшы Хайнц Халм бұл Кутайфаттың өз жарлықтарында еш жерде нақты расталмайтынын атап өтті. Керісінше, Кутайфаттың талап етуі Фатимидтердің имаматқа деген талаптарынан аулақ болып қана қоймай, оған тарихшы Сэмюэл Миклос Стерннің сөзімен "теорияда да, тәжірибеде де ешкімге жауап бермейтін диктатор ретінде" билік жүргізуге мүмкіндік берді. Халм сонымен қатар бұл кезде әл-Таййбті жойған Кутайфат болды деп санайды.

Таққа көтерілу және Хафиз Тайибидің жіктелуі

Фатимидтік элита бұл өзгерістерді қабылдаудан бас тартты. Әл-Әмірдің жансакшылар Кутайфатты 1131 жылы 8 желтоқсанда қарсы төңкеріс жасап өлтірді және Абд әл-Мәжитті түрмеден босатты. Бұл әулеттің қалпына келтіруі сол кезден бастап Фатимид халифатының соңына дейін жыл сайын "Жеңіс мейрамы" ретінде атап өтілді. Оның билігінің алғашқы монеталары әлі де "Әбд әл-Мәжит халифалық жоспарда болды ма, жоқ па, тікелей мұрагердің жоқтығы Фатимид әулетінің жалғасуы мен Исмаили имамдығы оның имам және халифа ретінде табысты болуын талап етті, өйткені Исмаили ілімі бойынша "Құдай мұсылман қауымын дұрыс жолға баруға Имамсыз қалдырмайды". Бұл 1132 жылы 23 қаңтарда қабылданған жарлықпен жүзеге асырылды, ол арқылы Абд әл-Мәжит ("Құдай дінінің сақшысы") атағын алды. Фатимидтер әулетінде билік бірінші рет әкеден балаға берілмеді, бұл қалыптасқан практикадан түбегейлі ауытқуды тудырды, оны шешу және ақтау керек болды. Осылайша әл-Хафиздің имамдыққа құқығын жариялады, оны әл-Әмірдің өлімі мен Кутайфаттың узурпациясымен қысқа уақытқа көлеңкеленген, бірақ енді құдайлық мақсатқа сәйкес қайта пайда болған күнмен салыстырды. Әл-Амирдің ұлы туралы еш мәлімет жоқ. Әл Хафиз әл Әмірдің оны мұрагер ретінде "құпия түрде" тағайындағанын, ал халифа әл Мустансирдің бұл оқиғаны алдын ала көргенін және әл Хафиздің әкесі ретінде атағанын мәлімдеді. Имамдықтың тікелей мұрагерліктегі бұзылулардың ертедегі мысалдары, негізінен Мұхаммедтің күйеу баласы Әли ибн Әби Талибті тағайындауы, оның талабын растау үшін келтірілген. Әл Хафиздің өте ретсіз енуі және имаматқа деген талаптары Мысыр, Нубия және Леванттағы Фатимидтер аймақтарындағы Исмаили адалдарымен кеңінен қабылданды, бірақ кейбір қауымдастықтар оны қабылдамады. Ең бастысы, бұл басқа бір ғана ірі исмаилилік патшалық, Йеменде болды, онда осы уақытқа дейін Фатимидтер жақтасы болған Сулайхидтер әулеті ыдырап кетті. Сүлейхид патшайымы Арва әл-Тейибтің құқықтарын қорғады, оның тууы туралы әл-Әмірдің хатында хабарланды, ал Хамданидтер мен Зурайидтер аймақтық әулеттері әл-Хафиздің талаптарын мойындады. Бұл мәселе тек саяси емес, сонымен қатар имамының исмаилилер дініндегі басты рөлін ескере отырып, өте діни мәселе болды. Стерннің сөздері бойынша, "бұл діннің сақталуы мен дінге сенушінің жеке құтқарылуының осыған байланысты екені анық". 1094/5 жылы осыған ұқсас мұрагерлік даулар апатты Мұста'ли Низари схизмасына әкелді: әл-Мустансирдің өлімінен кейін әл-Афдал Шаханшах әл-Муста'ли Билланы ағасы Низардың орнына халифатқа көтерді, бұл қысқаша азаматтық соғысқа және Низардың өлтірілуіне әкелді. Әл-Мустағлиді Фатимидтер мен оған тәуелді Исмаили қауымдастықтары Сирия мен Йеменде мойындағанмен, Иран Исмаилилері Низардың имаматқа деген талаптарын негізінен қабылдап, Фатимидтермен қарым-қатынастарын үзді. Низарилер Каирдегі Муста'ли режиміне қарсылық білдірді, ал олардың агенттері ("Ассасиндар") 1121 жылы әл-Афдал мен әл-Амирдің өлтірілуі үшін айыпталды. Әл Хафиздің билікке келуі өз кезегінде әл Хафиздің және оның мұрагерлерінің ("Хафиздер") жақтастарына қарсы тұрған әл Тайиб имаматының ("Тайибилер") жақтастары арасында исмаилизмнің Муста'ли тармағында үлкен шиналық туды. Стерннің айтуынша, екі жағдайда да мәселе "өз ізбасарларымен тең салмақта болған талапкердің тұлғасында емес; оларды Низардың билеуші ретінде қандай да бір жоғары қасиеті қозғаған жоқ (бұл, әрине, сәби әл-Тейиб жағдайында айқын) - бұл заңды мұрагерде тұлғаланған құдайлық құқық болды". Осылайша, 1132 жылы бір кездегі біріккен исмаилилер қозғалысы үш тармаққа бөлінді: Хафизи, ол енді Фатимидтер патшалығының ресми іліміне айналды, Таййиби, ол негізінен Йеменнің тауларында сақталды және Низари. Йеменнен басқа, Тайибидің жақтастары Мысырда және Левантта болды, бірақ оларды Фатимидтер қатты қудалаған. Фатимидтер режиміне ажырамас байланысты Хафиз тармағы Мысырда 1171 жылы Фатимидтер халифатының құлауына дейін сақталып қалды, бірақ ол тез арада жоғалып кетті, оның екі бәсекелесінен айырмашылығы, олар бүгінгі күнге дейін сақталып қалды. Хафиз исмаилизмнің соңғы орны - Йемен, онда маңызды қауымдар 13 ғасырға дейін сақталған.

Билік

Әл-Хафиздің билікке көтерілуі Фатимидтер әулетінің және халифаның қайта қалпына келуін білдірді, бірақ алдыңғы оқиғалар режимнің негіздерін шайқалтты. Жаңа халифаның әскерге билігі аз болды, ал Хафиз билігі созылмалы тұрақсыздықпен сипатталды, оған өршіл әскер иелерінен, тіпті өз отбасынан да бүлік пен оның заңдылығына қарсылықтарды болдырмауға тура келді. Өзінің заңдылығын нығайту үшін әл Хафиз басқа да істермен қатар шииттердің Гадир Хумм мейрамын Фатимидтерді атап өтетін мейрамға айналдырды. Әл Хафиз өзінің әлсіз жағдайына қарамастан, тақта екі онжылдыққа жуық уақыт бойы тұра алды. Әл Хафиз өзінің атынан үкімет басқаруға уәзірлерді тағайындау тәжірибесін жалғастырды, бірақ Бадр әл Жамали заманында билік кеңсе қолына шоғырланды, бұл тіпті халифаға қауіп төндірді, ал әл Хафиз өзінің уәзірлерінің қызметіне ерекше назар аударды. Шынында да, билігінің соңғы он жылдығында ол ешқандай уәзірлерді тағайындамады, керісінше, жоғары дәрежелі клерктерге үкімет істерінің арнайы директорлары ретінде арқа сүйеді.

Янис визираттары және бірінші жеке режим, 11321134

Оның алғашқы уәзирі армян Янис, әл-Афдалдың бұрынғы әскери құлы және осылайша Кутайфатты билікке көтерген сол әскер топтарының көрнекті мүшесі болды. Янис әл-Әмірдің кезінде жоғары лауазымдарды, соның ішінде палатаның төрағасы, визират сияқты қуатты лауазымға ие болған. Өз билігін нығайту үшін ол әл-Әмірдің жансакшыларының жартысын өлтіріп, жеке әскерін құрды. Оның өсіп келе жатқан билігі халифті үрейлендірді. 1132 жылдың соңында Янис тоғыз ай билік жүргізгеннен кейін қайтыс болған кезде, халифа оны уландырды деген хабар тарады. Янис қайтыс болғаннан кейін, уәзірдің құдіретті лауазымы әдейі бос қалдырылды. Сондай-ақ, әл-Хафиз қаржы басқармасын қадағалауға жауапты ("тексеру бюросының") ұзақ уақыт қызмет еткен басшысы Юханна ибн Аби'л Лейтті жұмыстан босатты. Халифа бұл мүмкіндікті пайдаланып, Мұтамид әл-Дауланы "Али" әулетінің басшысы, ал оның бауырын "Али" әулетінің бас өкілі" етіп тағайындап, отбасылардың (Мұхаммедтен тараған деп есептейтіндердің) қолдауына ие болды. Әл Хафизге де Нилдің шығыс дельтасындағы әскерлердің көтерілісіне, сондай-ақ күтпеген қауіпке тап болу керек болды: әл Хусейн, Низардың ұлдарының бірі (Низарилер жікінің себепкері) әкесі өлім жазасына кесілгеннен кейін Мағрибке қашып кеткен, ол елден Мысырға оралды. Ол әскер жинады, бірақ әл Хафиз елге жетпей тұрып-ақ оны өлтіру үшін өз офицерлерінің біреуіне пара берді. Сонымен қатар, халифа әл-Афдалдың тұсында болғандай, Иерусалимдегі кресттік патшалыққа қарсы қақтығыстың чемпиондары ретінде тағы да қолға алып, мұсылман әлемінің алдында Фатимидтердің сенімдерін нығайтуға тырысты. 1124 жылы Тирдің жоғалуынан туындаған ұзақ үзілістен кейін Яффаның Хью II-нің Иерусалимнің Фульк патшасына қарсы көтерілісін пайдаланып, Фатимидтер крестоносцы аумақтарына шабуылдарын Аскалондағы бекінісінен қайтадан бастады. Нәтижесінде Фульк Жаффа-Иерусалим жолын қорғау және батыс отарлаушыларына қауіпсіздік беру үшін бірнеше жаңа қамалдар - Шастель-Арноль (1133), Бет-Гибелин (1137), Ибелин (1141) және Бланшегард (1142) салуға мәжбүр болды. Бұл бекіністер крестоносцылардың пайдасына тепе-теңдікті ауыстырды, өйткені олар Аскалонның Фатимид гарнизонын қорғаныс ұстанымына мәжбүрледі. 1150 жылы Газаны бекініп алғаннан кейін Аскалон толығымен құрлықпен бөлінеді, бұл 1153 жылы крестшілермен тұтқындауға жол ашады.

Әл-Хафиз ұлдарының визиреттері, 11341135

1134 жылы әл Хафиз өз ұлын және мұрагерін, Сүлейменді, уәзир етіп тағайындады. Династияны одан әрі нығайту үшін жасалған бұл қадам екі айдан кейін Сүлеймен қайтыс болғанда, кері әсерін тигізді, осылайша халифа имамының қатесіздігіне тағы бір рет күмән туды. Сүлейменнің кіші інісі Хайдара бірден мұрагер және уәзир болып тағайындалды, бірақ бұл әл-Хафиздің басқа ұлы Хасанның қызғанышын тудырды. Хасан, Бадр мен Аль-Афдал құрған, олардың билігінің тірегі болған және Кутайфатты қолдаған, көрінеу армян тектес полк, Хасанның қолдауына ие болды. Халифа мен Хайдараны Қара Африка полкі қолдады. Бұл қайшылықтың діни мотивациясы да болған көрінеді, өйткені Хасан мен оның ізбасарлары сүннизмді қолдап, исмаилилік уағыздаушыларға шабуыл жасады. 28 маусымда Хасанның әскерлері Хасанды жеңіп, Хайдараны сарайға қашып кетуге мәжбүр етті. Осы жағдайға тап болған әл-Хафиз 19 шілдеде Хасанды уәзір және мұрагер етіп тағайындады. Тарихшы Майкл Бретттің айтуынша, әл-Хафиз өз ұлын "өз-өзіне қарсы" тағайындаған. Өзінің позициясын нығайту үшін Хасан жеке милиция ұйымдастырды, ол элитаны қорқытты. Әл Хафиз Жоғарғы Мысырдағы қара африкалық гарнизонды ұлын биліктен шығару үшін қоздырды, бірақ Хасанның адамдары тағы да жеңіске жетті. Ақырында Хасанның төрешіл билігі оның құлдырауына себепші болды. Ол жауларына қатыгездікпен қарайды, беделді адамдарды өлтіреді, мал-мүлкін тартып алады. Хасанның билігі кезінде болған толқулар кезінде 15000 адам қаза тапқан. Бірнеше жоғары лауазымды қолбасшыларының өлтірілуінен кейін 1135 жылы наурыз айында әскер көтеріліске шықты. Хасан халифа сарайына қашып кетеді, ал Хафиз оны тұтқындады. Содан кейін әскерлер сарай алдындағы алаңға жиналып, оның өлім жазасын талап етті, әйтпесе сарайды өртеп жібереміз деп қорқытты. Әл Хафиз құтқару үшін Гарбия провинциясының (Нилдің батыс дельтасы) губернаторы Бахрам әл Арманиді шақырды. Бахрам астанаға жетіп барар алдында халифа жауынгерлердің талабына мойынсұнып, өз ұлын еврей дәрігері уландырды.

Бахрам визират, 11351137

Хасанның өлтірілуінен кейін көп ұзамай Каирге келген Бахрам әл-Армани, христиан болса да, 1135 жылы 4 сәуірде уәзир болып тағайындалды және "Исламның семсері" атағын алды. Әл Хафиз өзінің тағайындалуын жалғастырды, бірақ Бахрамға ритуалдық рәсімдерден бас тартуға рұқсат берді, онда везирдің рөлін бас иелігінде алды. Сондай-ақ, Фатимид везирлерінің мұсылман діни мекемелерін бақылауға мүмкіндік беретін әдеттегі атақтарын қабылдамады (және). Мұсылман халқы Бахрамға қарсылық білдіруді жалғастырды, өйткені ол барлық конфессиялардың христиандарына жағымды қарастырды, шіркеулерге артықшылықтар беруге және жаңаларын салуға рұқсат берді және қысқа уақыт ішінде ортағасырлық дереккөздер бойынша 30 000 адамға жеткен армян иммиграциясын көтермеледі. Оның ағасы Васак Жоғарғы Мысырдағы Кус қаласының губернаторы болып тағайындалды, ал оның үкіметін замандастары жергілікті халыққа тирандықпен қарағаны үшін айыптап отырды. Сыртқы саясатта Бахрамның өкілеттігі бейбіт кезеңді бастады, өйткені Леванттағы крестоносшы мемлекеттер Мосулдың түрік атабегі Зенгидің күшейіп келе жатқан қатерінен бас тартты. Бахрам тіпті 1102 жылы Рамла шайқасынан бері ұсталған 300 тұтқынның босатылуына басшылық етті. Визирдің Сицилия королі Роджер II-мен жақсы қарым-қатынасы болған және мүмкін одақ құрған көрінеді. Осы аралықта Бахрамға қарсы мұсылмандардың наразылығы күшейе түсті. Оның уәзірлік лауазымы бұған дейін де қорлау болып саналған, бірақ христиандарға, армян иммиграциясына және христиандық күштермен тығыз қарым-қатынасына деген ықыласы құмарлықты оятып жіберді. Ридван ибн Валахши, халифаның бұрынғы тұтқыны, қозғалыстың көшбасшысы болды. Ридван әл-Әмірдің басшылығымен әскери басшылардың бірі болған сұлтан еді, ал қазір Бахрам оны 1135 жылы мамыр айында Аскалонға басқаруға жіберіп, оны жоюға тырысты, бірақ Ридван мұсылмандық қоғамдық пікірдің алғысына ие болып, армян иммиграциясын тоқтатумен айналысты. Нәтижесінде Бахрам оны 1136 жылы қарашада шақырып алды және оны өзінің бұрынғы провинциясын Гарбияға басқаруға жіберді. Бұл әрекет кері әсерін тигізді, өйткені Ридван енді тәуелсіз қуат базасына ие болды. Кейриннің жетекші қызметкерлері онымен байланыс орнатуға кірісті, ал Ридван мешіттің ауласынан Бахрамға қарсы уағыз айтудан тартынбады. Ақырында, 1137 жылдың басында Ридван жергілікті бедуиндерден әскер жинап, Каирге аттанды. Баһрамның мұсылман сарбаздары оны тастап кетті, ал 3 ақпанда ол 2000 армян сарбазымен бірге Каирден қашып кетті. Оның кетуінен кейін астанада армянға қарсы погром басталды, тіпті визиралдық сарай да тоналды. Баһрам Қус қаласында ағасын өлтіріп, жергілікті тұрғындардан қорлап, арамдағанын көрді. Баһрам қаланы тонаған, бірақ халифті мүлдем алаңдату үшін оны өртеп жіберу туралы шақыруларға қарсылық көрсетті. Кейін ол Фатимидтер патшалығының оңтүстік шекарасындағы Асванға қарай бет алды. Кейбір деректерге қарағанда, ол оңтүстікке қарай Нубияның христиан патшалықтарымен одақтасып, жаңа патшалық құруды көздеген, бірақ жергілікті губернатор оған қақпаларын жапты, Бахрам Ахмимге шегінуге мәжбүр болды. Ол жерде әл-Хафиздің оған жеңілдіктермен хат жібергенін естіді: ол Куста, Ахмимде немесе Асютте губернаторлық етуді таңдай алады, бірақ өзінің ізбасарларының бір бөлігін ғана ұстай алады, немесе ол Ахмимге жақын монастырға өзі мен туыстарына қорғаныс хатпен кіре алады. Бахрам екіншісін таңдады.

Ридванның режимі, 1137 1139

Халифаның Бахрамға деген мейірімділігі таңқаларлық емес, өйткені христиандық уәзір өзінің позициясына сунниттік Ридван ибн Валахши сияқты қауіп төндірмеді, ол "елді Кутайфат сияқты он екі шиистік шиистік емес, суннистікке айналдырумен қауіп төндіріп, екінші Насир әл-Давла болуға уәде берді". Шынында да, Ридван 1137 жылы 5 ақпанда билікке келген кезде, оның атақтары оның қауіпті күшті позициясын көрсетті. Жаңа уәзир Бахрам сияқты "Исламның семсері" болды, және мұсылман болғандықтан, "Ең құдіретті және керемет мырза" орнына "Ең керемет патша" болды, бұл оның халифадан тәуелсіз монарх мәртебесін білдірді. Ридванның тағайындалуы Фатимид әміршілерін сұлтандарға айналдырған процестің аяқталуы болып табылады, бұл Селжук билеушілерінің Аббасид халифаларына қатысты қатынасына ұқсас. Мәсіхшілердің орнына мұсылмандар тағайындалды, олардың дүние-мүлкі тәркіленді, ал кейбіреулері өлтірілді. Христиандар мен яһудилерге шектеуші және кемсітуші байлық заңдары мен ережелері енгізілді, мысалы, олар мешіттен өткенде арнайы киім киіп, түсіруді талап ету немесе оларға аттарға мініп, тек есек пен қашырларға отыруды тыйым салу. Салым қайта анықталды, енді төменгі деңгейдің белгісі ретінде бас биіктігінде орнатылған орындыққа төлеу талап етілді. Баһрамның армян әскерлері таратылды, олар егіншілер ретінде қоныстанды немесе Мысырдан шығып, өз отанына оралуға рұқсат етілді. Сонымен қатар, Ридван сүннизмді насихаттады: астанадан гөрі сүннизм кең тараған Александрияда Сирия үлгісінде Шафии құрылды. Ридван сондай-ақ, оңтүстік Сирияны билеген түрік әулеті Буридтермен, әсіресе Баалбектің Шамс әл-Даула Мұхаммедпен, крестшілермен ортақ майдан үшін, сонымен қатар, сириялық сұлтандықты пайдалану мақсатында Фатимид әулетін құлату үшін хат алмасуды жалғастырды. 1138 жылы әл-Хафиз Каирдегі әл-Азхар мешітін күрделі жөндеуден өткізді, ол киль пішінді аркалар мен бүгін аулада көрінетін оюлы штукатурлық безендіруді, сондай-ақ намаз залының орталық кіреберісіндегі күмбезді орнатты. 1138 жылы Ридван әл-Хафизді биліктен алып тастау мүмкіндігі туралы сүнни (Александрияның басшысы Ибн Ауф), он екілік (Ибн Әби Камил) және исмаили заңгері (бас Исмаиль ибн Салама)мен кеңесу арқылы әл-Хафизді биліктен алып тастауға тырысты. Олардың жауаптары болжауға болатын еді: Ибн Әби Камил әл Хафиз мен оның ата-бабаларының имамдыққа деген талабы жалған деп дәлелдеді, Ибн Салама халифаны қолдады, ал Ибн Ауф сақ ұстанымға келіп, діни заңға сәйкес жауап беру керек деп кеңес берді. Ридван халифаның жан-жағындағыларды тұтқындап, өлтіре бастады, ал Хафиз Бахрамды елден шақырып, сарайда тұруға рұқсат берді. Ридван 31 мамыр күні айт айт мерекесінде монархтарға арналған киім киіп, көпшілік алдында пайда болды. 8 маусымда жағдай шыңырайды, әл Хафиз сарайдың Алтын қақпасының үстінде отырды, төмендегі Ридванмен қызу айтысқа түсті. Содан кейін уәзир сарайларды әскерлермен қоршауға алуға бұйрық берді және оны таққа отырғызуды көздеп, халифаның ұлдарының біреуін ұсынды. Бұл іс-шара Ибн Саламаның қарсылығына байланысты және сарай оған жабық болғандықтан сәтсіз аяқталды. Бұл тұрақ әл Хафизге бастаманы қайта алуға мүмкіндік берді. Ал 12 маусымда халифаның жеке күзетшілерінің жиырмадан астам адамы Баб Зувайла қақпасы арқылы қалаға кірді. Олар тез арада халық пен әскердің басым бөлігіне қосылды. Тек ағасы мен немере інісінің және кейбір адал әскерлердің көмегімен Ридван Баб әл Наср (Жеңіс қақпасы) арқылы қаладан қашып құтыла алды. Ал, тағы да, оның артында тұрған топтар уәзірдің сарайына тоналып кетті. Ридванға жұмыс істейтін бедуиндер көмектесіп, Аскалонға, содан кейін Буридтер аймағына қашып кетеді. Салхадтың бурид губернаторы Кумуштакин оған түрік әскерін берді, олармен бірге ол Мысырға оралды. Бедуиндерді өзіне жинап, ол Каирге аттанды, бірақ 1139 жылы 28 тамызда қала қақпасының алдында кері қайтарылды. Бір айдан кейін әл-Хафиз өзінің әскерін, оның құрамында әскерлер мен полктар және өзінің жеке күзетшілері болды, олар Ридванның күштерін жеңді. Ридван Жоғарғы Мысырға қашып кетеді, бірақ көп ұзамай әл-Хафиздің Ридванды сарайда, Бахрамның жанындағы бөлмеде ұстауына алмасу үшін халифаның күштеріне бағынды.

Адамның өмірін өзгерте алады, 1139

Ридван құлағаннан кейін әл-Хафиз Бахрамды тағы да уәзир етіп тағайындауға ұсыныс жасады, бірақ соңғысы бас тартты. Ол әл-Хафиздің ең жақын көмекшісі болды, бірақ 1140 жылы қарашада ол қайтыс болғанда, әл-Хафиз өзінің жеке басын жерлеу рәсіміне қатысты. Хафиз билігінің қалған кезеңінде басқа уәзирді тағайындамады, керісінше, әкімшілікті басқару үшін хатшыларды таңдады. 1139-140 жылдары Бербер Салим ибн Масал жетекші министр болып тағайындалды, бірақ везир атағы әдейі алынып тасталды, оның орнына "қадағалаушы" немесе "қоғамдық мүдделердің бақылаушысы" аталды. Ибн Масал әл-Хафиздің өлімінен кейін ғана везир болып тағайындалатын еді. Бұл уәзірліктің сұлтандыққа айналуының үдемелі өзгеруін болдырмау үшін жасалған қасақана әрекет болды: уәзірлерден айырмашылығы, хатшылар әскерге қатысы жоқ азаматтық бюрократтар болды, сондай-ақ мұсылман еместер де болды, сондықтан халифаға толықтай тәуелді болды. Бұл хатшылардың біріншісі - Египет христиандарынан болған Әбу Закари, оны Бахрам "Бюролардың бақылаушысы" (бәлкім, бұл Бюроның басшысын білдіреді) етіп тағайындаған, ал Ридван оны жұмыстан босатып, жер аударылған. Әл Хафиз оны өзінің лауазымына қайтарып, оған "Халифаттың қорғауы" атағын берді. Ол салықтық әкімшілік басшысы ретінде өзінің лауазымын салықтық кірістерді келісім-шарт жасау және артық табысты өзіне иелендіру үшін қолданған көрінеді. Нәтижесінде 1145 жылы халифаның бұйрығымен әкесі мен ағасымен бірге тұтқындалып, өлтірілді. Мұсылман жазушылары Әбу Закариді "Тырнағы жаралы" деп атаған, бұл оның құрметті ("Ең асыл") деген сөзін бұрмалаған. Бұл антихристиандық анимус оның екі мұрагері Ридванның қол астында қызмет еткен мұсылмандар болғанын түсіндіреді. Біріншісі, Әбу'л Карам әл Тинниси, "Бақытты" атағын алды және бұл лауазымға екі жыл бойы, 1147 жылдың қыркүйегіне дейін ие болды. Оның орнына Мұхаммед ибн әл Хусейн әл Тарабулуси, "Таңдалған" деген лақаппен тағайындалды. Ал Тарабулуси сонымен қатар канцлерлік кеңсеге тағайындалды және оған квази-визиралдық артықшылықтар берілді: оған сарай евнуктеріне арналған стильде оның түбіртегінің құйрығын киюге рұқсат берілді және ол жұма намазына халифке қатысты. Сыртқы істер саласында әл-Хафиздің соңғы он жылдығы негізінен бейбіт болды. Фатимидтер де, Иерусалим патшалығы да ішкі қиындықтарға назар аударды, ал крестшілер Зенгимен айналысты. 1141 жылдың сәуір/майында кресткерлер Аскалонның алдына келді, бірақ оларды Фатимид гарнизоны қуып жіберді. 1142/3 жылы Фатимид елшілері Роджер II Сицилияның сарайына барды. Роджер қазір Зиридтер әулеті билеген Ифрикиядағы бұрынғы Фатимидтер аймақтарына қарсы экспансиялық жоспарларды жүзеге асырды, ал оның флоты жақында әл-Махдианың ескі Фатимидтер астанасын басып алды. Солтүстік Африкаға христиандық экспансияның болуы мүмкін қауіп-қатерге қарамастан, Нормандық соғыс кемелері мысырлық сауда кемелерін басып алған оқиғаларға қарамастан, қарым-қатынастар жылы болды. Хроникашы Ромуальд Салернский тіпті 1143 жылы Мысыр мен Сицилия арасындағы сауда келісімінің жасалғанын жазған. Халмның айтуынша, Роджердің Екінші крест жорығынан (11471150) бас тарту шешімі екі монархтың да өліміне дейін достық қарым-қатынасты сақтауда рөл атқарған болуы мүмкін. Тарихшы Джереми Джонс Фатимидтер Ифрикияға тікелей араласу мүмкіндігін ұзақ уақыттан бері жоғалтқан болса да, олар "сатып алу" ұстанымын қабылдады. Бұл Норман экспансиясына қатысты, өйткені Сицилия патшалары "сатып алудың дәлелденген серіктесі" болып табылады. Джонс сонымен қатар Үнді мұхиты мен Қызыл теңізді Египет пен Жерорта теңізіне байланыстыратын көптеген сауда желілері осы уақытта сицилиялық және африкалық саудагерлердің қолында болған сияқты, бұл Каирдің нормандық кәсіпорынға деген қызығушылығын одан әрі түсіндіре алады. 1139-140 жылдары әл-Хафиз Аденнің зурайд билеушісі Әли ибн Саба ибн Әбу'л Суудқа елшілерін жіберіп, оны Йеменге ресми түрде тағайындады. Фатимидтер елшісі келген кезде, Әли қайтыс болды, сондықтан оның ағасы және мұрагері Мұхаммедке берілді. 1144 жылы Йеменге тағы бір елшілік тіркелген, бұл да Әденге бағытталған болуы мүмкін. 1147 жылдың қыркүйегінде Фатимидтер елшілігі Дамаскке келді, әрине, оның билеушісі Унурмен Зенгидің ұлы Нур әл-Диннің амбицияларына қарсы ортақ іс жасауға тырысты. Алайда, Мысырдағы қиындықтарды ескере отырып, Фатимидтердің Сирияға араласуы туралы ой мүмкін емес болып қалды. Әл Хафиз билігінің соңғы жылдары оның билігінің тұрақсыз негі�...

Өлім және мұра

Әл Хафиз 1149 жылы 10 қазанда ауыр ішек қақырығынан қайтыс болды. Ол өзінің патшалық құрған уақытында барлық қауіп-қатерлерден аман қалды, әрі халифаның жеке басқаруын қайта қалпына келтіре алды, бұл бір ғасыр бойы болмаған. Бірақ ол өлгеннен кейін қатты шайқалған режим қалдырды, ол негізінен инерция мен қоғамның үлкен бөліктерінің оны жалғастыруға деген мүддесі арқасында аман қалды. Фатимидтердің алғашқы экспансиясын жандандырған исмаилилік миссия өзінің қозғаушы күшін жоғалтты, ал династияның заңдылығы барған сайын күмәнге ұшырады. Оның тұсында Фатимидтер империясы Мысырға дейін қысқарды, ал Йемен мен Макурияның оның үстемдігін мойындаған бөліктері. Фатимидтер бастамалары күшейген кезде, Мысырдан тыс жерлерде Зенги мен Нур-әл-Дин Сирияда идеологиялық құлшынысы бүкіл аймақта сезілетін күресші сұлтандық режим құрып жатты. Алған күштерімен әлсіреген Мысыр көп ұзамай Нұр әл-Дин мен крест әскерлері арасындағы қақтығыстың жүлдесіне айналады, бұл Фатимидтер әулетінің құлдырауына әкеледі. Әл Хафиздің орнын оның бес ұлының ең кішісі және жалғыз аман қалған, 16 жасар Әбу Мансур Исмаил иеленді. Оның патшалық есімі әл Зафир би Амр Алла болды. Әл Хафиз Фатимидтердің соңғы халифасы болды. Келесі үш Фатимид имам халифалары, 1171 жылы әулет аяқталғанға дейін, қуатты билік әміршілерінің қолында болған қуыршақ билеушілерден көп емес еді.