Кіріспе

Ислам ханшайымы, Мұхаммедтің ұрпағы Сакина бинт әл-Хусейн (سكينة بنت الحسين) (667 және 671 жылдар аралығында – 8 сәуір 735), сондай-ақ Амина (آمنة) деп те белгілі, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы. Ол үшінші шиит имамы Хусейн ибн Әли мен Рубаб бинт Имра әл-Кайсқызы болды. Сакина 680 жылы Кербелада кішкентай бала кезінде болған, онда Омейяд халифасы Язидтің әскерлері оның әкесі мен оның қолдаушыларын қырғынға ұшыратқанын көрді. Сакинаның ішінде болған әйелдер мен балалар Дамаск астанасына шерумен жеткізіліп, көшелерде көрсетілді, содан кейін түрмеге қамалды. Кейін ол Мединаға оралып, алпыс сегіз жасында қайтыс болды және әл-Бақи зиратына жерленді. Ол сөз өнері мен поэзиясымен, сондай-ақ кейбір мәліметтер бойынша, замандас суретшілерді қолдауымен танымал.

Туу

Сакина немесе Сукаяна (سكينة) – анасы берген лақабы, ал оның нақты аты түрлі деректерде Амина (آمنة) немесе Амина (اَمینة) немесе Умайма (اُمیمة) деп келтіріледі. Бірақ соңғысы одан аз ғасырлық. Оның әкесі – Хусейн ибн Әли, үшінші шиит имамы және Ислам пайғамбары Мұхаммедтің немересі. Сакина Хусейннің бірінші әйелі Рубабтан туған, ал Рубаб – Бану Калб тайпасының басшысы Имра әл-Қайс ибн Адидің қызы. Бірнеше жыл бала күткеннен кейін, Сакина олардың тұңғыш баласы болды және Хусейннің үлкен қызы болуы мүмкін. Дегенмен, кейбір деректерде Хусейннің үлкен қызы Фатима екені айтылады, ол Хасан ибн Әлидің жесірі Умм Исхақ бинт Талхадан туған. Хусейн ағасының өсиетін орындау үшін оған үйленген. Сакина Мәдинада дүниеге келген, бірақ оның туған күні нақты белгілі емес. Түрлі мәліметтер бойынша, ол 47, 49 немесе 51 жылда, шамамен 671 жылдары дүниеге келген. Исламтанушы Вильфред Маделунг оның тууын бабасы Әли ибн Әби Талибтің, бірінші шиит имамының 661 жылы қаза болғаннан кейін болғанын айтады.

Кербела шайқасы (680 ж.) және тұтқындық

Хусейн 680 жылы Омейяд халифасы Язид ибн Муавияның таққа отыруын айыптады. Язидтің өкілдері оған адалдыққа ант беруге қысым жасағанда, Хусейн алдымен Мединеден Меккеге, содан кейін қазіргі Ирактағы Куфаға, отбасымен және аздаған қолдаушыларымен бірге аттанды. Олардың арасында бес-он екі жас аралығындағы Сакина да болды. Олардың шағын керуені Куфаның жанындағы Кербалада Омейяд әскерлерімен тоқтатылып, қырғынға ұшырады. Әскерлер оларды бірнеше күн қоршап тұрып, жақын жердегі Евфрат өзеніне жол беруді тоқтатты. Кішкентай кезінен Сакина Шиа дініндегі Кербала еске алу рәсімдерінде жиі баяндаушы болып табылады. Қырғынды еске алуға байланысты кең таралған әңгімеде, Хусейн шайқасқа аттанғанда Сакина оның атына лақтырылып, әкесімен бірнеше сәт бірге болуға тырысқан. Хусейннің басы кесілген соң, Омейяд әскерлері оның лагерін тонады, Хусейннің және оның қаза тапқан серіктерінің басын кесіп, оларды найзаға іліп көрсетті. Тағы бір кең таралған естелік – тонау кезінде Сакинаның құлақтарынан күшпен сырғалары жыртылған. Әйелдер мен балалар тұтқынға алынып, Куфаға, содан кейін Дамаскқа қарай айдалды. Тұтқындар Дамаск көшелерінде көрсетіліп, белгісіз мерзімге түрмеге қамалды. Ыстыққан Сакина Мұхаммед пайғамбардың сахабасы Сахл ибн Садтан, әкесінің басын алып жүрген сарбазды Дамаск халқының көзінен жасыру үшін, одан біршама қашықтықта жүруін сұраған болуы мүмкін. Белгілі он екілік хадистемеші Мәжлеси өзінің "Бихар әл-Анвар" еңбегінде Сакинаның көрген түсін айтады, онда ол әкесі Хусейннің қанға малған көйлегін ұстап тұрып, жұбаныштан жылаған анасы Фатиманы көреді. Тұтқындар ақыры Язидтің бұйрығымен босатылды. Олар Мединеге қайтуға рұқсат алды немесе сонда эскортпен жеткізілді.

Жеке өмір

Кейбір деректер бойынша, Сакина Кербелада некеге тұру жасына келген, оған сәйкес Хусейн өзінің немере інісі Хасан ибн Хасанға қай туысқанымен – Сакинамен немесе Фатимамен – некеге тұруға рұқсат берген. Жас Сакинаның алғашқы некесі Кербелада қаза тапқан басқа бір туысы Абдулла ибн Хасанмен болды. Бұл неке, мүмкін, толыққанды болмаған, және ол кейбір шиит деректері бойынша қайтадан үйленбеген. Әсіресе, осы баласыз неке туралы әл-Муфид өзінің өмірбаянындағы «Китаб әл-иршад» және Табарси өзінің «Елам әл-вара» еңбегінде айтады. Кейбір шиит және сунни авторлары Сакина кейіннен 691 жылы Омейяд халифасы Абд әл-Малик ибн Марван өлтірген Ирактың Зубайрид губернаторы Мусаб ибн әл-Зубайрға үйленгенін жазады. Жұптың Фатима есімді қызы болды, ол бала кезінде қайтыс болды. Бұл авторларға шиит заңгері Ибн Шахрашаб өзінің биографиялық кітабында және сунни тарихшысы Ибн Халликан өзінің «Китаб әл-Кавакиб» кітабында кіреді. Халифа Абд әл-Малик күйеуі Мусаб қайтыс болғаннан кейін Сакинаға үйленуді ұсынды, бірақ ол қабылданбады, және Сакина саяси себептермен билік иелерінің неке ұсыныстарын қабылдамады. Кейіннен ол Куфадан Мединаға оралды. Сунни заңгері Ибн Кутайбаның «Уюн әл-ахбар» атты өмірбаянында келтірілгендей, кейбір куфалықтар оның қалуын қалаған, бірақ ол оларды бабасы Әли ибн Әби Талибті, әкесі Хусейнді, ағайындысын және қазір күйеуі Мусабты өлтіргені үшін айыптады. Әлидің халифалығы Куфадағы қазасымен аяқталды. Сакина кейіннен Абд Алла ибн Усман ибн Абд Аллаға үйленді, – деп айтады Ибн Шахрашаб және шиит тарихшысы Ибн әл-Калби. Абдулла қайтыс болған кезде Сакина үшінші халифа Усман ибн Аффанның немересі Зейд ибн Амрға үйленді. Басқаша айтқанда, ол Зейд қайтыс болғаннан кейін Ибрахим ибн Абд әл-Рахман ибн Ауфқа үйленген болуы мүмкін. Соңғы екі неке де ұзаққа созылмаған және екеуі де «Манақиб але Әби Талиб» пен «Уюн әл-Ахбар» кітаптарында баяндалған. Басқа да деректерде Зейд пен Усман екеуі де онымен ажырасып кеткені айтылады, ал кейбіреулері Мысырдағы Асбаг ибн Абд әл-Әзиз ибн Марванды басқа күйеуі ретінде қосады. Ол Сакина сол жерге жеткенге дейін қайтыс болған. Оның Құрайш руы арасында әйелдің бірнеше рет үйленуі жат емес болса да, қазіргі лингвист Альберт Арази оның көптеген некелері туралы мәліметтер тенденциялық екенін айтады. Кейбіреулер осындай хабарлар жамандау және қарама-қайшылықты, мүмкін, Әли ибн Әби Талибтің ұрпақтары – Алилерге қарсы шыққан адамдар шығарған деп санайды.

Активизм және поэзия

Сакинаның ерте өмірбаянындағы дереккөздер оны әдемі, жомарт, дана және кішіпейіл (афиф) деп сипаттайды. Оның әлеуметтік мәртебесі жоғары болды және ол сүнни дәстүрші Ибн Хіббанның «Китаб әл-Тиқат» кітабында хадисті сенімді (тека) баяндаушы ретінде тізілген. Ол Құрайш ақсақалдарының келуін күтіп, олардың тайпалық кеңесінің мәжілісіне қатысты. Сонымен қатар, ол Омейядтарды қатты сынады. Әжесі Әли ибн Әби Талибтің Омейяд мінберлерінен қарғысқа ұшырағанда, Сакина әл-Исфахани мен сүнни тарихшы Ибн Асакирдің айтуынша, олардың қарғысына жауап қайырды. Ол жұрт алдында хиджап тақпағаны, неке шартында өз тәуелсіздігі мен күйеуінің моногамиясын талап еткені, осы шартты бұзғаны үшін күйеулерінің біреуін сотқа бергені және оның шаш үлгісі оның атымен аталуы туралы даулы хабарлар бар. Марокколық феминист жазушы және әлеуметтанушы Фатима Мерниси Сакинаны мәжбүрлі хиджапқа қарсы символ ретінде қарастырады, ал египеттік биограф Айша Абд әл-Рахман мұндай хабарларды анти-Алидтер тарапынан жасалған жала жапқандық деп санайды; олардың арасында Омейядтар да болды. Сакина сөз шешендігімен және поэзиясымен де танымал болды. Ол үйіне ақындарды шақырып, олардың өлеңдерін тыңдап, перде артынан немесе қызметші арқылы пікір білдіріп, ақшалай сыйлық (села) бергені айтылады. Қонақтардың арасында әл-Фараздақ, Жарир ибн Атия және Кутайир сияқты замандас ақындар болған болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол ақындар немесе олардың қолдаушылары арасындағы дауларды төрелік еткен. Мұндай хабарлар ерте дереккөздерде, соның ішінде сүнни ғалымы Ибн әл-Жаузидің «Тәзкират әл-Хавас» өмірбаянында және ертедегі тарихшы және музыка зерттеушісі Әбу әл-Фараж әл-Исфаханидің «Китаб әл-Ағани» өлеңдер жинағында кездеседі. Дегенмен, кейбір шиит авторлары, соның ішінде белгілі он екілік теолог әл-Хилли, осы хабарлардың сенімділігіне күмән келтірді. Басқалары бұл хабарлар Сакина бинт Хусейн емес, Сакина бинт Халид ибн Мус'аб Зубайриге қатысты болуы мүмкін деп болжайды. Атап айтқанда, оған әкесі Хусейннің есіне арналған марфия (жоқтау өлеңі) жазылған, ол былай аяқталады.

Өлім және ғибадатхана

Сакина Мединада 5 Раби' әл-Аввал 117 жылы (8 сәуір 735 жылы) 68 жасында және Омейяд халифасы Хишам ибн Абд әл-Малик билік еткен кезде қайтыс болды. Бұл туралы Ибн Асакир және сунни тарихшысы әл-Баладури хабарлаған. Сондай-ақ, сунни биографиялық жазушысы Ибн Са'д және сунни хадистемесінің шебері әл-Навави да осылай деп мәлімдеген. Ерте деректерде басқа да даталар кездеседі: 92 жыл (710 жыл) және 94 жыл (712 жыл). Тағы бір хабарға сүйенсек, ол Куфада 77 жасында қайтыс болған, бірақ Мерниси бұл ақпаратты сенімсіз деп санайды. Дегенмен, оның Меккеде, Дамаскіде немесе Мысырда қайтыс болғаны туралы да мәліметтер бар. Сакина әл-Баки зиратына жерленген, бірақ Мысырдың Каир қаласында да оған арналған мазар бар. Дамасктегі Баб аль-Сагир зиратында тағы бір қабір, ал Палестинаның Тиберия қаласында болған тағы бір қабір оған қатысты деп есептеледі. Алайда, тарихшы Якут әл-Хамави осы екі қабірдің Сакинаға тиесілі емес екенін, оның Мединада демалып жатқанын айтады.