Кіріспе

Мысыр перғауыны Шепсесре Тефнахт (Τνέφαχθος) – Саис қаласының князі және Мысырдың салыстырмалы түрде қысқа жиырма төртінші династиясын құрған адам; ол туған қаласындағы Ма әскерінің басшысы болды. Ол шамамен б.з.д. 732 жылдан 725 жылға дейін, яки жеті жыл патшалық құрған деп есептеледі. Тефнахт I мансабын «Батыстың Ұлы Басшысы» және Саис князі ретінде бастады, ол 22-ші династияның соңғы билеушісі Шошенк V-тің замандасы болды. Тефнахт I – Сайсты билеген екінші адам, ал одан бұрын Осоркон C билік еткен. Кеннет Китченнің мәліметінше, оны осы қаланың Ма әскерінің басшысы және армия қолбасшысы деп атаған бірнеше құжаттар сақталған, ал оның Батыстың Ұлы Басшысы лауазымындағы алдағысы – Анххор есімді адам болған. Жақында табылған Тефнахт I-нің Амон-Реге арнаған мүсіні оның жеке шығу тегі туралы маңызды мәліметтерді ашады. Мүсіннің мәтінінде Тефнахт белгілі бір Гемнефсуткапудың ұлы және Саис қаласына жақын жерде Амон дінінің жұмыскері Басаның немересі екені жазылған. Осыған сәйкес, Тефнахт дәстүрлі түрде айтылғандай, Ма әскерінің және Либу тайпаларының басшыларынан емес, діни қызметкерлер отбасынан шыққан, ал оның ата-бабалары ливиялықтар емес, египеттіктер болғанға ұқсайды. Тефнахт Манетонның жазбаларында кездеспейді, мүмкін, бұл Aegyptiaca-ның қысқаша түріне байланысты болар, немесе Тефнахт билікті басып алған адам деп есептелгендіктен.

Өмірбаян

Тефнахт Саисте билік құрған V Шошенктің 36 және 38 жылдары екі сыйлық стеласын орнатты. Оның Бутодағы 38-жылғы стеласы маңызды, себебі Тефнахт өзін «бүкіл елдің ұлы басшысы» деп мақтан тұтатын эпитетті қолданды, сонымен қатар ол Нейт, Эджо және Имай ханымның пайғамбары ретіндегі діни лауазымдарының тізімін келтіреді. Бұл 22-ші династияның аяқталуына дейін – V Шошенктің өлімімен бірге – Саис, солтүстікке қарай Буто және оңтүстік-батысқа қарай Ком-эль-Хиш қалаларына бақылауын көрсетеді, сондай-ақ Тефнахттың Мысырдың Батыс Дельта аймағындағы саяси базасын көрсетеді. 22-ші династия тіпті V Шошенктің өлімінен бұрын саяси жағынан фрагменттеуге ұшырады. Тефнахт Сайста астанасын құрды және Нубия патшасы Пиеге бағынышты болған Орта және Жоғарғы Мысырды жаулап алу үшін Дельта аймағының басқа шағын патшаларымен одақ құрды. Ол Дельта аймағының көптеген қалаларын басып алып, біріктіре алды, осылайша Тефнахт 22-ші немесе 23-ші династиядағы өзінің алдыңғыларынан едәуір күшті болды. Тефнахт Танис негізіндегі Мысырдың 22-ші династиясының мүшесі болған жоқ, себебі Танис Шығыс Дельтада орналасқан, ал оның туған қаласы Саис Батыс Дельтада, Ливияға жақын жерде жатыр. Оның қарапайым лауазымы «Батыстың ұлы басшысы» дегенді білдіреді, бұл оның патшалық тегі еместігін көрсетеді. «Батыстың ұлы басшысы» атағын алғанға дейін Тефнахт өзінің билігін оңтүстікке қарай кеңейтіп, Мемфис қаласын басып алды және Нубиялық кушит патшасы Пиедің одақтасы болған Гераклеополь қаласын қоршауға алды. Бұл Пиеден күшті қарсылыққа ұшырауына себеп болды, әсіресе Гермополистің жергілікті билеушісі Нимлот Пие ықпалынан шығып, оның жағына өткеннен кейін. Теңіз шайқастары Тефнахттың коалициясының Пиеге қарасты Орта Мысыр аумақтарына одан әрі ілгерілеуін тоқтатты, ал Мемфис Пиеге қайта бағындырылды. Келесі науқандардан кейін Тефнахттың одақтастары Пиеге бас иді, ал Тефнахт өзін оқшауланған сезінді. Соңында ол Пиеге адалдығын білдіретін хат жіберді. Алайда Тефнахт – Пиеге бетпе-бет кездеспеген жалғыз Төменгі Мысыр ханзадасы болды. Бұл мәліметтер Пиедің «Ұлы Жеңіс» стеласында жазылған, оны бұл нубиялық билеуші өзінің 21-ші билік жылдығының Жаңа жылында орнатты. Одан кейін Пие Гебель Баркалға, Нубияға оралды және ешқашан Төменгі Мысырға қайта оралмады.

Патшалық

Осы сәтсіздікке қарамастан, Тефнахт өзінің жергілікті аймағы Сайстың жергілікті әміршісі ретінде жалғыз қалды. Ол уақыт өте келе, Пиедің бұл аймақтан кетуінен кейін пайда болған саяси вакуумнан өз патшалығының Дельта аймағындағы бақылауын тез арада қалпына келтіруге қол жеткізді. Жалпы, ханзада Тефнахт өзін ресми түрде патша деп жариялады – Шепсесре Тефнахт I – және Пие төменгі Мысырдан кеткеннен кейін патшалық атақ алды. Саиста оның орнын Бакенранеф басқарды. Кеннет Китчен сияқты көптеген ғалымдар Манетоның Тефнахтын 8 жылдық Афина сыйлық стеласы арқылы расталған Сайс патшасы Шепсесре Тефнахтпен теңестірсе, Оливье Пердудың жақындағы мақаласы бұл Тефнахттың 680 жылдардың ортасында, Нубияның 25-ші династиясының соңында билік еткен Тефнахт II болғанын ұсынады. Перду өз мақаласында Нехо I билігінің екінші жылынан табылған жаңа стеланы жариялады, ол стилі, мәтіні және мазмұны бойынша Шепсесре Тефнахттың 8 жылдық стеласына ұқсас деп санайды. Осылайша Перду Саис патшалары Нехо I және Тефнахт II шамамен бір замандас болған деп болжайды. Алайда, оның аргументтерін көптеген египеттік ғалымдар, мысалы, Данель Кан немесе Кеннет Китчен қазірге дейін қабылдамайды. Олар 8 жылдық Афина стеласының Шепсесре Тефнахт I-ге тиесілі екенін, ал гипотетикалық Тефнахт II Тахарканың билігінің басында, яғни б.з.б. 685 жылы Саиста билікке келгенін санайды. Кан Лейдендегі египтологиялық конференцияда Пердудың атақты Афина стеласындағы эпиграфикалық критерийлері – үш бөліктен тұратын перуктің қолданылуы, соқыр басты құдайдың сол стелада және Тефнахт I заманындағы ғибадатхана қабырғаларындағы рельефтерде басын тік ұстауы, стеланың безендірілуі – аспанды қолдайтын уас жезден жасалған скипетрлер – Пие, Шабака немесе Бакенранеф билігіндегі 24-ші немесе 25-ші нубиялық династия кезінде пайда болғанын атап өтті. Үш бөліктен тұратын перуктің көрінбейтін артқы жағы Фарбайтостағы Шебиткудің сыйлық стеласында және Пие билігінің соңы мен Шабаканың басындағы Бакенранеф/Бохорис вазасында кездеседі – бәрі Тефнахт I билігіне жақын уақытта жасалған. Сонымен қатар, Пердудың өзі атап өткендей, соқыр басты Хорус құдайының басы Тефнахттың, Мешвештің басшысы және Пиедің басты қарсыласының стеласына ұқсас. Нехо I-ден айырмашылығы, осы патшаның саит патшалық алдыңғылары – белгілі бір Некуба және Тефнахт II – төменгі Мысырда монументальді түрде куәландырылмаған. Сондықтан Манетоның "Эпитом" еңбегінде айтылған соңғы екі патшаның аңызда болуы мүмкін. Сонымен қатар, Тахарка, Нубияның 25-ші династиясының алғашқы 18 жылындағы ең күшті кушит патшаларының бірі, өзінің билігінің алғашқы жартысында Мемфис пен Дельта аймағын толық бақылауға алған кезде Саистағы жергілікті мысырлық патшалардың бәсекелес әулетінің болуына жол бермес еді. Себебі 24-ші династияның саит билеушілері Тефнахт пен Бакенранеф Тахарканың әкесі Пиеге қарсы соғысып, Шабаканың Кушит билігін Дельта аймағына кеңейтуіне қарсылық көрсетті.