Кіріспе

Л. Рон Хаббардтың өлімнен кейінгі өмірбаяны "Жаңалысқан Мессия: Л. Рон Хаббардтың нағыз тарихы" – британдық журналист Рассел Миллер жазған Саентология негізін қалаушы Л. Рон Хаббардтың өмірбаяны. Алғаш рет 1987 жылғы 26 қазанда Ұлыбританияда жарық көрген бұл кітап, Саентология шіркеуінің Хаббардтың өмірі мен қызметі жөніндегі айғақтарына сынды көзқараспен қарады. Кітапта ақпарат ашықтығы туралы заң арқылы алынған ресми құжаттар мен Саентологиядан шығып кеткен адам арқылы қол жеткізілген Хаббардтың жеке қағаздары кеңінен келтірілген. Бұл кітап Австралияда, Канадада және АҚШ-та да жарияланды. Кітапқа жазылған пікірлер көбінесе жағымды болды – бірі оны «Л. Рон Хаббардтың ең жақсы және ең толық өмірбаяны» деп атады, ал Миллердің зерттеулерінің сапасы мен тереңдігіне жоғары баға берді. Саентология шіркеуі кітаптың жарық көруіне қарсы күресті. Ұйым Миллер мен оның баспасына қарсы қарапайымдау және мазалау науқанын ұйымдастырды деген айып тағылды, бірақ ұйым бұл айыптаманы жоққа шығарды, ал науқанға қатысқан жеке тергеуші ұйымның өзінің клиенті еместігін мәлімдеді. Дегенмен, 1990 жылы Саентологияның ішкі құжаттарының жария болуы науқанның көптеген егжей-тегжейін ашты. Ұйым мен оған байланысты корпоративтік ұйымдар кітапты сот арқылы жариялануына кедергі келтіруге тырысты, нәтижесінде АҚШ Жоғарғы Сотында, Англия мен Уэльстің апелляциялық сотында және Канаданың Федералды сотында сот ісі болды. АҚШ Жоғарғы Сотының төменгі сот шешімін күшінде қалдыруы, кітаптың жарияланбаған дереккөздерді пайдалануына байланысты әділ пайдаланудан қорғауды жоққа шығаруы, биографтардың сөз бостандығынан гөрі жарияланбаған материалдардың авторлық құқығын қорғауға басымдық беретін үрдіс жасады. Ұлыбритания мен Канададағы соттар кері пікір білдіріп, «Жаңалысқан Мессия» кітабын қоғамның мүддесі үшін жариялауға рұқсат берді.

Автор мен баспагерлерді қорлау

Саентология шіркеуі Миллермен ынтымақтастықтан түгелдей бас тартып, оның зерттеулеріне кедергі келтіруге тырысты. Ол кітаптың басындағы "автордың сөзінде" былай деп жазды:

Миллер жұмысын бастамас бұрын қиындықтарға тап болатыны туралы ескертілген еді, бірақ ол күшті қысымға дайын болмаған. АҚШ-та кітапты зерттеу кезінде оны тыңдап, үнемі бақылап отырды. Оның достары мен әріптестері де саентологтар мен жеке детективтерден оған "құпия" табуға тырысқан жаулықты шабуылдарға ұшырады. 1987 жылдың қазан айында Миллер: "АҚШ-та және осы елде жеке детективтер тобы менің достарымнан сұрақтар қойып, мені жамандауға тырысады" деді. Оны Оңтүстік Лондондағы жеке детективтің өлтірілуіне, Уилтширдегі ұшақ зауытындағы өртке және американдық әнші Дин Ридтің өлтірілуіне қатысты деп айыптауға әрекет жасалды. Рид Миллер онымен сұхбаттасу үшін Шығыс Берлинге келген күні қайтыс болды. Миллердің отбасына Ридтің өліміне қатысты жеке детективтер хабарласып, оны кінәлі етуді талап етті, бірақ клиенттерінің кім екенін айтпады. Тағы бір жеке тергеуші Миллердің достары мен әріптестерімен сұхбаттасып, Ридтің отбасы үшін әрекет ететінін мәлімдеді, бірақ оны жұмысқа алғанын жоққа шығарды. Саентологияның бұрынғы бір өкілі "Санди Таймс" газетіне Миллердің "үнемі бақылауда екенін" айтты. "Ол шетелге шыққан сайын әуежайда екі адамнан тұратын топ күтіп тұрады. Олар оның қайда баратынын, кіммен кездесетінін, қайда тұратынын қадағалайды. Бұл ақпарат оның 100 беттен астам құжаттарына қосылады". Басшылар Майкл Джозеф және кітапты бөліп жариялаған "Санди Таймс" газетінің жетекші қызметкерлеріне қорқыту телефон шалулар түсті, сондай-ақ шіркеуде жұмыс істейтін жеке детектив Юджин Инграм келді. Тағы бір жеке детектив, Ярл Грив Айнар Сайнуолф, "Санди Таймс" журналистеріне Миллер мен Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) арасындағы байланысты табу үшін "көп ақша" ұсынылғанын айтты, себебі шіркеу ЦРУ АҚШ-тағы салық мәселелерін тергеп жатыр деп сенді. Сайнуолфтың сөзіне қарағанда, Миллердің поштасы мен телефондары бақыланып, үйіне үнемі бақылау қойылған. Газетте Сайнуолфтың Бристоль көшелерінде газеттің тілшісі мен фотографының артынан қуғандығы, оларға тапаншадан оқ атқандығы және: "Егер ағаш қорапқа түскіңіз келмесе, қазір кетіңіз. Сіз тағы да Хангерфордтың шейіті болғыңыз келе ме?" дегені жазылған. 1990 жылы, кітаптың алғашқы басылымынан үш жыл өткен соң, Саентология шіркеуінен кеткен адам "Санди Таймс" газетіне Миллерге қарсы науқанды көрсететін ішкі құжаттарды ұсынды. Бұл құжаттарда Миллерді бақылауға алу және көршілер мен полицияға оның туралы жалған ақпарат тарату үшін жалдаған бірнеше жеке детективтердің тізімі болды. Саентологияның басшысы Лос-Анджелестен Лондонға ұшып келді, онда ол жеке детективпен бірге науқанды ұйымдастырды. Басшылықтың кеңсесінен шығарылған қоқыстар үйдің ваннасына төгіліп, олар ізделіп тексерілді. Ақпарат берушінің айтуынша, тергеушілер британдық полициямен байланыс арқылы оны шешілмеген қылмыстарға қатысты етуге тырысты: "Шет елден журналист болып келген адамдар Миллер туралы қыбырлаған әңгімелер айту үшін Скотленд-Ярдпен сұхбаттасу үшін әкелінді. Басқа тергеушілер оның атын әріптестері, достары мен көршілері арасында жамандауға пайдаланды. Олар оның британдық барлау қызметінің жасырын адамы екенін дәлелдеу үшін көп жұмыс істеді". Шіркеу өкілі бұл айыптауларды жоққа шығарып, "осындай ақпаратты беруші адам ақылдан безген немесе есірткілік болуы керек" деді.

Сот ісі

Саентология шіркеуі және оған байланысты ұйымдар Хаббардтың жеке құжаттарының авторлық құқығын бұзуды алға тартып, кітаптың жариялануына тыйым салуға өтініш білдірді. Олар 50-ге жуық елде сотқа шақыру қаупін тудырып, Пенсильвания университетінің профессоры Пол К. Сент Амур бұл стратегияны "халықаралық сот процесінің шеруі" және "бір проблеманы шешіп, екіншісі пайда болатын сот ісі" деп сипаттады. Даудың басым бөлігі талапкерлердің бұрынғы Саентология архивисі Джерри Армстронгтың Миллерге жарияланбаған материалдарды беруі (тікелей немесе жанама жолмен) шіркеуге деген сенімділігін бұзғаны және осы материалдан алынған үзінділерді пайдалану Хаббардтың мұрагерлеріне тиесілі авторлық құқықты бұзғаны туралы аргументтеріне негізделді. Миллер кейіннен талапкерлердің кітаптағы фактілерге сотта қарсылық білдірмегенін айтты, ол өзінің ұқыпты зерттеулерін қорғауға ниеттенгендіктен, бұл оны өкінішті қылды.

Ұлыбритания

Бірінші сот ісі 1987 жылы қазан айында Ұлыбританияда судья Винелотт қарады. Калифорниядағы Саентология шіркеуі кітапты жариялауға тыйым салу туралы бұйрық алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. 1987 жылдың 9 қазанындағы шешімінде судья «Халықтың мүддесі Хаббард мырзаға немесе оның шіркеуіне қатысты кез келген құпиялылық міндеттемесінен әлдеқайда басым екені анық» деді. Жарияланбаған материалдар Хаббардтың ерте мансабын «дұрыс бағалау» үшін «маңызды» деп танылды, ал Калифорниядағы Армстронгқа қарсы сот шешімдері ағылшын сотын міндеттей алмайды. Судья шіркеудің істі кешіктіріп беруі дұрыс емес екенін айтты. Олар мамыр айында «Жылаңаш бетті Мәсіх» кітабын жариялау жоспарлары туралы білген, бірақ жариялануға бір айдан кем уақыт қалған 29 қыркүйекке дейін сотқа шағымдануға бармаған. Ол тыйым салу туралы өтініштің «есептелген болса да, болмаса да, Penguin Books компаниясына ең көп зиян және ыңғайсыздық келтіретін уақытта жасалғанын» айтты. Кешігуге қанағаттанарлық түсіндірме келтірілмеді және судьяның пікірінше, өтініш «құлықты және заңды мүдделерді қорғау мақсатында ұсынылмаған». 22 қазанда Апелляциялық сот бұл шешімді растады. Лорд-судья Фокстың шешімінде Хаббардтың Саентологиядағы «космостық маңызы» – өзі 1972 жылы Үкіметтік баяндаманың тақырыбы болған топ – кітап мазмұнына жоғары қоғамдық қызығушылықты білдіреді деп айтылды. Төтеннен шағымдануға бармаудың өзі апелляцияны қабылдамауға себеп болды, сонымен қатар сот «қоғамның мүддесі бар, [шіркеудің] фактілер туралы мәлімдемелері жұртшылықтың сынауына ұшырауы керек. Кітап авторы қайтыс болған және материалдың жалған екені айтылмаған» деп шешім шығарды. Сотқа талапкерлер кітапты жариялау Хаббардтың немесе шіркеудің беделін жояды немесе оны жамандады деп ешқандай дәлел келтірмеді. Шіркеуге Лордтар палатасына шағымдануға рұқсат берілмеді. Сот ісіне дейін әйел Саентолог Сент-Хилл Манорындағы Саентология шіркеуінің Ұлыбританиядағы штаб-пәтеріне жақын орналасқан Ист-Гринстедтегі көшірме орталығынан жарияланбаған кітаптың жеті данасын алып жатқаны анықталды. Ол тұтқындалды, бірақ кейін ұрлықтың дәлелі болмағандықтан босатылды.

Канада, Австралия және Оңтүстік Африка

Канадада Данияның New Era Publications International ApS компаниясы – Саентология шіркеуінің бір бөлімі – 1987 жылдың желтоқсан айында "Жылаңаш бетті Мәсіх" кітабының жариялануын тоқтату үшін Канаданың Федералды сотына өтініш білдірді. New Era компаниясы баспагер Key Porter Books кітапты басылымға дайындауды жоспарлаған күндерге дейін өтінішін ұсынды. Компания Хаббардтың кітаптарының сатылымы Миллердің кітабы Хаббардтың беделіне келтіретін зияннан зардап шегетінін мәлімдеді. Сонымен қатар, Хаббардтың жарияланбаған материалдары мен кітаптарынан рұқсатсыз үзінділер жасалғандығы авторлық құқықтың бұзылуы болып табылады және бұл New Era компаниясының сол материалдарға негізделген "ресми" өмірбаянды жариялау жоспарларына кедергі келтіреді деп шақты. New Era компаниясының өтініші судья Бад Каллен тарапынан қабылданбады, ол бұйрыққа қолдау үшін ұсынылған дәлелдердің "мұндай өтінішті қолдау үшін қажетті дәлелдерден әлдеқайда кем" екенін айтты. Ол Хаббардты "қисынсыз, ақымақ, қатыгез, нәсілшіл жазбалардың" авторы деп сипаттады. Кітапты тоқтатуға жасалған ұқсас әрекеттер Австралияда және Оңтүстік Африкада да сәтсіз аяқталды.

Америка Құрама Штаттары

1988 жылғы мамыр айында АҚШ-та New Era Publications компаниясы "Жылаңаш бетті Мәсіхтің" таратылуына кедергі келтіруге талапша қойды, оның басылып, таратылғанына қарамастан. Басылымға дейін New Era баспасы "Жылаңаш бетті Мәсіхтің" басылым құқығын сатып алуды ұсынды, бірақ бас тартты. Баспагер Генри Холт, New Era компаниясы алғашқы басылымнан қалған даналарды жөнелтуді тоқтату үшін уақытша тыйым салу бұйрығын алғанға дейін 12 500 дана таратты. New Era-ның қолданыстағы көшірмелерді таратуға тыйым салу туралы өтініші қабылданбады. Генри Холттың президенті Бруно Квинсон компаниясының бұл іске қарсы күресуге ниетті екенін мәлімдеді: "Бұл жағдай, ең болмағанда, Бірінші түзетуді қозғайтын және біз саентологтардың осы кітапты жариялауға кедергі келтіру әрекеттеріне қарсы тұрып келеміз". Істі алғаш тыңдаған аудандық сот жеке хаттарды келтіріп жазу авторлық құқық заңын бұзғанын, бірақ тыйым салу баспагердің Бірінші түзетудегі құқықтарын жоққа шығаратынын мәлімдеді. Бұл істі тыңдаған судья Пьер Н. Леваль жақында жазушы Дж. Д. Салингердің жеке хаттарына қатысты істі тыңдаған еді, нәтижесінде жоғары сот дау тудыратын прецедент жасады – жарияланбаған материалдарды келтірген туындыларға әділ пайдалану қорғауы берілмейді. Оның шешімі жоғары соттың Салингер жөніндегі үкімін жоққа шығару ретінде қарастырылды: "Тыйым салу қызықты, жақсы зерттелген, ойландыратын зерттеуді тоқтатуға әкелер еді, бұл тұлға ғылыми және діни құзыреттерін айта отырып, миллиондаған адамдарға зор ықпал еткен". Іс апелляцияға берілген кезде Екінші апелляциялық сот Левальдің шешімімен келіспеді, авторлық құқық сөз бостандығынан басым екенін мәлімдеді. Бұл шешімді шығарған судья Роджер Майнер де Салингер жөніндегі шешімді шығарғандардың бірі болды. Сот Салингердің "жарияланбаған жұмысты әділ пайдалануға қарсы күшті презумпция бар" және жарияланбаған бастапқы материалдар "әдетте әділ пайдалану талаптарынан толық қорғалуға тиіс" деген тұжырымын қайталады. Бірінші түзету бұл талапты жоймайды. Дегенмен, сот лакес негіздерімен тыйым салуды қабылдамады, атап айтқанда, New Era кітап туралы білгеннен кейін істі екі жыл күтті. "Өз құқықтарында ұйықтап", тым ұзақ күту арқылы New Era әділ өтемақы алу құқығынан айырылды және кешігуі салдарынан Миллердің баспасына зиян келтірді. Сот төрешісі Джеймс Л. Оукс шешіммен келісіп, бірақ көпшілік Бірінші түзетуді қорғаныс ретінде қабылдамау қате болғанын айтты. Ол: "Жақсы биографтар мен тарихшылар үнемі бастапқы дереккөздерді, хаттарды, күнделіктерді және меморандумдарды пайдаланады. Мұндай ақпарат көздерін елемеу жауапкершіліксіздік болар еді" деді. Жеңіске жеткенімен, Генри Холт және Компания апелляциялық соттың барлық судьяларына тек техникалық жағынан жеңіске жетпегенін анықтау үшін қайта қарауды сұрады. Сот бұл өтінішті 7–5 көпшілік дауысымен қабылдамады. Бұл бас тарту судьялар арасында ерекше бөлінуге әкелді; қайта тыңдауды қолдаған төртеу "әдетте және әділ түрде деректерді баяндау үшін жарияланбаған сөздердің шағын бөлігін көшіру" әділ пайдаланумен қамтылады деп сендірді, ал оған қарсы шыққан бесеу бұл ұсынысты қабылдамай, "әдеттегі жағдайларда" "жарияланбаған сөздік материалдың минималды мөлшерінен көп мөлшерін" пайдалану автоматты түрде тыйым салуға себеп болар еді деп мәлімдеді. Бұл аргумент іске қатысты кеңінен сынға ұшырады. Дэвид Дж. Голдберг пен Роберт Дж. Бернштейн 1989 жылғы мамыр айында New York Law Journal журналында көпшіліктің пікірінің басты мәселесі мынада екенін жазды: 1990 жылы Генри Холт Жоғарғы Сотқа өтініш жасады, ол Екінші апелляциялық соттың шешімін күшінде қалдырды. Істің нәтижесі баспагерлер мен журналистердің алаңдаушылығын тудырды, олар өмірбаяндарды жариялау заңды және қаржылық жағынан әлдеқайда қиынға соғады деп шағымданады. PEN American Center және Authors Guild үшін жасалған қысқаша баяндамада баспа индустриясының "сан-саққа, қорқынышқа және алаңдаушылыққа" толы екені көрсетілді. Америкалық тарихшы Артур М. Шлезингер бұл шешімді "үлкен қайғы" деп атап, егер ол ертерек қабылданған болса, өзінің "Рузвельт дәуірі" тарихының үш томын жариялай алмайтынын айтты. Ақырында Генри Холт сот ісін тоқтатты, себебі сот шығындары көтере алмайтын деңгейге жетті. АҚШ-та "Жылаңаш бетті Мәсіхтің" басылым тиражы 14 000 данадан кейін аяқталды. Көптеген даналар қоғамдық кітапханаларға жіберілді, бірақ Миллердің айтуынша, кітапханалардың көптеген даналары жоғалып кетті немесе саентологтар оларға қосымша материалдар жабыстырды.