Кіріспе

Мінез-құлық терапиясының түрі
Жүйелі түрде сезімталсыздандыру, немесе біртіндеп әсер ететін терапия – психиатр Джозеф Вольп әзірлеген мінез-құлық терапиясы. Ол фобия немесе қылықсыздық бұзылысы классикалық шарттау арқылы сақталған кезде қолданылады. Ол когнитивтік-мінездік терапия мен қолданбалы мінездік талдаудың ортақ элементтерін бөліседі. Қолданбалы мінездік талдау ішінде қолданылғанда, ол радикалды мінездік көзқарасқа негізделеді, себебі ол қарсы шарттау принциптерін қамтиды. Бұларға медитация (жеке мінез-құлық немесе жасырын шарттау) және тыныс алу (ашық мінез-құлық немесе ашық шарттау) жатады. Когнитивтік психология тұрғысынан қарағанда, танымдар мен сезімдер мінез-құлыққа дейін келеді, сондықтан ол бастапқыда танымдық қайта құрылымдауды қолданады. Терапияның мақсаты – адамның әр деңгейдегі қорқынышымен күресуді және оны жеңуді үйренуі. Жүйелі түрде сезімталсыздандыру процесі үш қадамнан тұрады. Бірінші қадам – қорқыныштардың иерархиясын анықтау. Екінші қадам – релаксация немесе күресу техникаларын үйрену. Соңында, адам бұл техникаларды иерархиядағы жағдайлардың бірінде қорқынышын басқару үшін қолданады. Үшінші қадам иерархияның әр деңгейі үшін қайталанады, ең аз қорқыныш тудыратын жағдайдан бастап.

Сезімталдықты жоюдың үш кезеңі

Вольпе бойынша, адамды десенсибилизациялау үшін үш негізгі қадам бар. Қорқыныш тудыратын стимулдардың иерархиясын құру. Адам ең алдымен қорқыныш проблемасын тудыратын факторларды анықтауы керек. Қорқыныш тудыратын әрбір факторға, тудырған қорқыныштың күшіне қарай субъективті баға беріледі. Егер адам көптеген түрлі себептерден қатты қорқыныш сезінсе, әрбір фактор жеке қарастырылады. Әрбір триггер немесе стимул үшін, ең аз қорқыныш тудыратынынан ең көп қорқыныш тудыратынына дейін оқиғаларды тізімдеу жасалады. Жауап механизмін үйрену. Медитация сияқты релаксациялық жаттығулар – ең тиімді қабылдану стратегияларының бірі. Вольпе өзінің пациенттерін релаксациялық жауаптарға үйреткен, себебі бір уақытта релаксация мен қорқыныш сезіну мүмкін емес. Бұл әдісте пациенттер дене мүшелерін кезек-кезек ширықтырып, босаңсытады, осылайша тынышқан күйге жетеді. Бұл қажет, себебі пациентке оның қорқынышын бақылауға мүмкіндік береді, оны шыдамсыздық деңгейіне дейін көтеріп жібермейді. Пациенттің тиімді қабылдану механизмдерін үйренуі үшін бірнеше сеанс ғана қажет. Қосымша қабылдану стратегияларына – қорқынышқа қарсы дәрілер мен тыныс алу жаттығулары жатады. Релаксацияның тағы бір мысалы – ойдағы нәтижелерді қайта қарастыру. Терапевт пациенттерді қорқыныш тудыратын стимулға тап болғанда не боларын елестетуге шақыруы мүмкін, содан кейін клиентке апатты жағдайды оң нәтижелермен ауыстыруға көмектеседі. Стимулды қарсы шарттау арқылы, үйлеспейтін жауапқа немесе қабылдану әдісіне байланыстыру. Бұл қадамда клиент толыққандай релаксацияға жетеді, содан кейін оған қорқыныш фобиясының ауырлық иерархиясындағы ең төменгі фактор ұсынылады. Пациент бірінші стимулдан кейін қайтадан тынышқан кезде, екінші стимул ұсынылады, ол жоғары деңгейдегі қорқыныш тудыруы керек. Бұл пациентке оның фобиясын жеңуге көмектеседі. Бұл әрекет, клиентте ешқандай қорқыныш тудырмай, қорқыныштың ауырлық иерархиясының барлық факторлары аяқталғанша қайталанады. Егер жаттығу барысында қабылдану механизмдері сәтсіз аяқталса немесе пациент қатты қорқыныш себепті қабылдану механизмін аяқтамаса, жаттығу тоқтатылады. Адам тынышқан кезде, қорқыныш тудырмаған соңғы стимул қайтадан ұсынылады, содан кейін жаттығу пациенттің жағдайына байланысты жалғастырылады.

Мысал

Клиент жыландарға қатты қорқынышы болғандықтан терапевтке жүгінуі мүмкін. Терапевт жүйелі десенсибилизацияның үш қадамын қолдана отырып, клиентке осылай көмектеседі: Қорқыныш стимулдарының иерархиясын құру. Терапевт пациенттен қорқыныш иерархиясын анықтауын сұрауы мүмкін. Бұл қорқыныш иерархиясы жыланға қатысты әртүрлі деңгейдегі әсердің салыстырмалы жағымсыздығын тізімдейді. Мысалы, жыланның суретін көру, тірі жыланның адамға жабысуымен салыстырғанда, төменгі қорқыныш деңгейін тудыруы мүмкін – соңғы жағдай қорқыныш иерархиясында ең жоғары деңгейге ие болады. Басқару механизмін немесе қақтығыс жауапты үйрену. Терапевт клиентпен бірге медитация және терең бұлшықеттерді босаңсыту сияқты тиісті басқару және релаксация техникаларын үйренуге көмектеседі. Стимулды қақтығыс жауапқа немесе басқару әдісіне байланыстыру. Клиентке бұрын үйренген терең релаксация техникаларын (яғни, прогрессивті бұлшықеттерді босаңсытуды) пайдалана отырып, қорқыныш тудыратын стимулдардың ең төменгі деңгейінен ең жоғары деңгейіне дейін ұсынылады. Жыландардан қорқуды жеңуге көмектесетін көрінетін стимулдар мыналарды қамтиды: жыланның суреті; жақын жердегі кішкентай жылан; толық көрінетін жылан; жыланға тию және т.б. Көрінетін прогрессияның әр қадамында пациент релаксация күйінде стимулға ұшырау арқылы фобияға сезімталдығын азайтады. Қорқыныш иерархиясы жойылғаннан кейін, алаңдау бірте-бірте басылады.

Нақты фобиялар

Нақты фобиялар – психикалық бұзылыстардың бір түрі, көбінесе жүйелі десенсибилизация арқылы емделеді. Адамдар мұндай фобияға ұшырағанда (мысалы, биіктіктен, итттерден, жыландардан, жабық кеңістіктерден және т.б. қорқу), олар қорқыныш тудыратын нәрселерден қашуға бейім. Бұл қашу, өз кезегінде, уайымды уақытша азайтуға көмектеседі, бірақ бұл онымен күресудің тиімді тәсілі емес. Осыған байланысты, науқастардың қашуға тырысу әрекеттері күшейе береді – бұл оперантты шарттану қағидаларымен түсіндіріледі. Сондықтан, жүйелі десенсибилизацияның мақсаты – науқастарды фобиялық нәрсеге қадам-қадаммен таныстыру арқылы қашудан құтылуға көмектесу, осылайша олар оған төзе алатын деңгейге жеткенше. Вулп фобияларды емдеуде жүйелі десенсибилизацияның 90% жағдайда сәтті болғанын анықтаған.

Сынақ қорқынышы

Студенттердің 25-40 пайызы емтиханға байланысты алаңдаушылықты сезінеді. Емтиханға байланысты алаңдаушылықтың салдарынан балалардың өзіне сенімсіздігі төмендеуі және стрестен туындаған белгілер пайда болуы мүмкін. Балалар емтиханға байланысты алаңдаушылықты азайту үшін жүйелі түрде сезімталдыру принциптерін қолдана алады. Балалар әртүрлі бұлшықет топтарын кернеу және босату арқылы бұлшықеттерді релаксациялау (демалдыру) техникаларын жаттығу арқылы үйрене алады. Ересек балалармен және жоғары оқу орнының студенттерімен сезімталдыру процесін түсіндіру, оның тиімділігін арттыруға көмектеседі. Осы студенттер релаксациялау техникаларын үйренгеннен кейін, алаңдаушылық тудыратын иерархия құра алады. Емтиханға байланысты алаңдаушылыққа қатысты бұл элементтерге нұсқауларды түсінбеу, уақытында аяқтамау, жауаптарды дұрыс белгілемеу, тапсырмаларға жеткілікті уақыт бөлмеу немесе үлгерімнің нашар болуы кіруі мүмкін. Мұғалімдер, мектеп кеңесшілері немесе мектеп психологтары балаларды жүйелі түрде сезімталдыру әдістерімен таныстыра алады.

Соңғы кезде қолданылуы

Десенсибилизация – ең тиімді терапиялық әдістердің бірі ретінде кеңінен танымал. Соңғы онжылдықтарда жүйелі десенсибилизацияны мазасыздық синдромын емдеу үшін жиі қолданбайды. 1970 жылдан бері жүйелі десенсибилизация бойынша академиялық зерттеулер азайды, ал қазіргі кезде басқа терапияларға көбірек назар аударылуда. Сонымен қатар, 1980 жылдан бері жүйелі десенсибилизацияны қолданатын мамандардың саны да азайды. Жүйелі десенсибилизацияны тұрақты түрде қолданатын мамандар 1986 жылға дейін білім алған. Психологтардың жүйелі десенсибилизацияны қолдануын азайтуының себебі, су басу, имплозивті терапия және үлгілеу сияқты басқа әдістердің көбеюіне байланысты деп саналады.

Тарих

1947 жылы Вольп Витс университетінің мысықтарының біртіндеп және жүйелі түрде әсер ету арқылы өздерінің қорқыныштарын жеңе алатынын анықтады. Вольп Иван Павловтың жасанды невроздар туралы жұмыстарын, сондай-ақ Ватсон мен Джонстың балалардың қорқыныштарын жою жөніндегі зерттеулерін зерттеді. 1958 жылы Вольп мысықтарда невротикалық бұзылыстарды жасанды түрде тудыру бойынша бірқатар тәжірибелер жасады. Ол невротикалық жануарларды бірте-бірте шартынан арылтудың невротикалық бұзылыстарын емдеудің ең тиімді жолы екенін тапты. Вольп невротикалық мысықтарды әртүрлі тамақтандыру орталары арқылы емдеді. Вольп осы тамақтандыру әдісінің адамдарға тарамайтынын білгендіктен, алаңдаушылық белгілерін басу үшін ем ретінде релаксацияны қолданды. Вольп клиентке нақты алаңдаушылықты тудыратын факторды көрсеткенде, релаксация техникаларының тиімсіз екенін анықтады. Оның кеңсесіне барлық заттарды әкелу қиын болды, себебі алаңдаушылықты тудыратын барлық факторлар физикалық заттар емес, көбінесе түсініктер еді. Сондықтан Вольп клиенттерінен алаңдаушылықты тудыратын факторды көзге елестетуді немесе бүгінгі күні қолданылатын тәсілге ұқсас, алаңдаушылықты тудыратын фактордың суреттерін қарауды сұрады.