Гитлермен беттескен адвокат: Ханс Ахим Литтеннің тағдыры

Кіріспе

Неміс заңгері Ханс Ахим Литтен (19 маусым 1903 – 5 ақпан 1938) – неміс заңгері, 1929 және 1932 жылдар аралығында маңызды саяси сот процестерінде нацистерге қарсы шыққандарды қорғады, Веймар республикасы кезінде жұмысшылардың құқықтарын қорғады. 1931 жылы өткен бір сотта Литтен Адольф Гитлерді куәгер ретінде шақырып, үш сағат бойы сұраққа тартып, тексерді. Гитлер бұл оқиғадан соншалықты әсерленді ki, жылдар өткен соң Литтеннің есімін өзінің қатысында айтуға жол бермеді. Қарсылық ретінде Литтен Рейхстаг өртенген түні прогрессивті заңгерлер мен солшылдармен бірге тұтқындалды. Литтен өмірінің соңына дейін неміс концлагерлерінің бірінде азаптаулар мен көптеген сұраққа тартылуларға шыдады. Бес жылдан кейін Дахауға ауыстырылды, онда оның жағдайы нашарлап, сыртқы байланысы тоқтатылды, содан кейін өзін-өзі өлтірді. Германияда оған арналған бірнеше ескерткіштер бар, бірақ Литтеннің саясаты батысқа да, соғыстан кейінгі коммунистік үгітке де сай келмегендіктен ондаған жылдар бойы назардан тыс қалды. 2011 жылы ғана Литтен бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетілді, BBC телеканалы 1931 жылдың жазында Берлинде түсірілген «Гитлермен бетпе-бет келген адам» атты телефильмді көрсетті.

Алғашқы жылдары

Литтен Галледегі бай отбасында үш ұлының ең үлкені болып дүниеге келді. Оның ата-анасы Ирмгард (құрметті аты Вюст) және Фридрих Литтен (Фриц) болды. Фриц еврей болып туып өскен, бірақ заң профессоры мансабын ілгерілету үшін лютерандыққа көшті. Ол ұлтшыл консерватор болды және Бірінші дүниежүзілік соғыста армияда қызмет етіп, 1-ші және 2-ші дәрежелі Темір крест ордендерін алды. Ол соғыстан кейінгі Веймар Республикасына қарсы болды. Ол көрнекті заңгер, рим және азаматтық құқықтың профессоры, Кенигсберг заң мектебінің деканы, кейіннен сол мекеменің ректоры болды. Дегенмен, жас кезінде ол еврей тілін үйреніп, оны абитуриенттік емтиханның пәні ретінде таңдады. Анасынан Литтенге гуманитарлық идеялар мен өнерге қызығушылық жұқты, және қорқынышқа ұшыраған, қуғынға түскен және құқықтарын жоғалтқан адамдарға деген әділдік сезімі нығайды. Әкесі соғыста болғанда, Литтен бір рет ас үйден қайыршыға тамақ алып беріп, оны "мырза" деп атады. Литтеннің әкесімен қарым-қатынасы шиеленіскен еді, ал оның яһуди дініне деген алғашқы қызығушылығы қарсылықтан туды; ол әкесінің дін ауыстыруын өзіне пайда табу үшін жасалған қадам деп ойлады. Литтен социалистік-революциялық идеяларды ұстанатын неміс еврей жастар тобына қызығушылық танытып, мектеп досы Макс Фюрстпен бірге қосылды. Литтен жастығынан саяси пікірталас іздеді. Ол сол дәуірдегі Бірінші дүниежүзілік соғыс сияқты маңызды саяси және әлеуметтік оқиғалардың ықпалында қалыптасты.

Литтенді әкесі заң оқуға мәжбүрледі. Ол оған қызығушылық танытпады, күнделігінде: «Жәннаттағы өгіз көңілі қалғанда, заңгерлікті ойлап тапты» деп жазды. Ол өнер тарихын оқығысы келді, бірақ бәрібір Берлин мен Мюнхендегі заң оқуларын күшпен, сол күнгі оқиғалардан шабыт алып жүзеге асырды. Капп төңкерісі, 1924 жылғы Адольф Гитлерге қарсы сот процесі және басқа да оқиғалар Литтенді Германияның өте қауіпті кезеңге жақындап келе жатқанына көз жеткізді. Оңшыл радикалдардың қарсыластарына қарағанда сотта жеңіл жаза алатынына оның куә болуы, заңгер болу шешіміне әкелді.

Нацистер билікті қолға алады

1932 жылы нацистік партияның ықпалы арта түсті. Литтеннің анасы мен достары оны Германиядан кетуге көндіруге тырысты, бірақ ол қалды. Ол: «Миллиондаған жұмысшылар осы жерден кете алмайды, сондықтан мен де қалуым керек» деді. Гитлердің Литтенге деген жек көруі естен шығаруға айналмады және 1933 жылдың 28 ақпанындағы Рейхстаг өртенген түні, ол төсегінен оятылып, тұтқындалды және қорғауға алынды. Литтеннің әріптестері Людвиг Барбаш пен профессор Феликс Халле де тұтқындалды, сондай-ақ Клиффорд Аллен және бірнеше елден өкілдері бар «Еуропалық құқықтар мен бостандық конференциясы» сияқты ұйымдар да болды. Литтен Сонненбург концлагеріне, Бранденбург Гёрден түрмесіне жіберілді, онда анархист Эрих Мюссаммен бірге азапталды. 1934 жылдың ақпан айында ол Эмсландтағы Моорлагерге, Эстервеген концлагеріне, ал бірнеше айдан кейін Лихтенбургке ауыстырылды. Жарақаттарына және күйзелісіне қарамастан, Литтен рухын сақтап қалуға тырысты. 1934 жылы Лихтенбургке ауысқанда оның жағдайы біршама жақсарды. Бастапқыда бұрынғыдай ұрып-сапалағандары болды, бірақ кейін оған кітап мұқабасын жасау және кітапханада жұмыс істеуге рұқсат берілді. Кейде ол жексенбі күндері радиодан музыка тыңдайтын. Білімділігі, ішкі күші мен батылдығы үшін ол түрмедегі әріптестерінің құрметіне ие болды. Өмірін өз қолымен аяқтаған күнінен бір күн бұрын, Литтеннің досы Альфред Драйфусс оның жастығының астынан арқан тапты. Ол оны блокөлтестеге көрсетті, ол бұл Литтеннің қолында табылган алғашқы арқан емес екенін айтты. Сол кезде Литтен «бункерде» (суретке қараңыз) тексеруден өтіп жатқан еді. Ол қайтып келгенде, өзін-өзі өлтіру туралы ойда екені анық көрінді, және ол бірнеше рет «жақында қайтыс болған тұтқын Хайнц Эшенмен сөйлесуім керек» деп қайталап айтты. Сонымен қатар, ол жақында достарына түрмеде отырудан шаршағанын айтқан еді. Литтеннің Дахаудағы тағы бір досы Альфред Грюнебаум кейіннен Литтеннің одан да қатыгез тексерулерден үнемі қорқып жүргенін және Литтеннің бостандыққа шығуға үмітінің қалмағанын айтты. 1938 жылдың 4 ақпанында Литтеннің ниеті анық болды, бірақ ешкім күзелмеді. Түн ортасында оның төсегі бос екені анықталды, ал достары оны дәретханада асылып жатқан күйде тапты. Литтен өлімге кетер алдында бірнеше сөз қалдырып, өмірін өз қолымен аяқтауға шешім қабылдағанын жазды. Литтен кейбір жұмысшыларды саяси қызметкерлер ретінде мойындатып, оларды 1920 жылғы тамыздағы кешірім заңына сәйкес босатуға мүмкіндік жасады. Заңгер серігі Барбаш арқылы Литтен Веймар Республикасының тұрақсыз жылдарында қиын жағдайдағы жұмысшылар отбасыларын қолдаған Вильгельм Пиек пен Клара Цеткин құрған «Қызыл көмек» ұйымына қатысты. Сонымен қатар, «Қызыл көмек» саяси қызметі немесе көзқарастары үшін айыпталған жұмысшыларға заңдық көмек және қорғау ұйымдастырды. 1929 жылдың ортасына қарай «Қызыл көмек» тұтқындалған 16 000-ға жуық жұмысшыға заңдық қорғау көрсетті және тағы 27 000-ға жуық іс бойынша заңдық құқықтарын қорғады.

By 1932, the Nazi Party was in ascendancy. Litten's mother and friends were urging him to leave Germany, but he stayed. He said, "The millions of workers can't leave here, so I must stay too". Hitler's hatred for Litten was not forgotten and in the early hours of 28 February 1933, the night of the Reichstag fire, he was roused from his bed, arrested and taken into protective custody. Litten's colleagues Ludwig Barbasch and Professor Felix Halle were also arrested. such as Clifford Allen and the "European Conference for Rights and Freedom", which had members from several countries. Litten was sent to Sonnenburg concentration camp, Brandenburg Görden Prison, where he was tortured, along with anarchist Erich Mühsam. In February 1934, he was moved to the Moorlager, Esterwegen concentration camp in Emsland and a few months later, he was sent to Lichtenburg. Despite his injuries and suffering, Litten strove to maintain his spirits. At one point, in 1934, his situation improved a little bit when he was moved to Lichtenburg. Initially, it was the same, with more beatings, but then he was allowed to work in the book bindery and the library. On occasion, he was able to listen to music on the radio on Sundays. He was well liked and respected by his fellow prisoners for his knowledge, inner strength and courage. The day before his suicide, one of Litten's friends, Alfred Dreifuß, found a noose under Litten's pillow. He showed it to the blockälteste, who said it was not the first that had been found in Litten's possession. At the time, Litten was under interrogation in the "bunker" (see photo). When he came back, he was clearly in a suicidal frame of mind, repeating several times that he "must speak with Heinz Eschen", a prisoner who had just died. He also had recently told his friends that he had had enough of being imprisoned. Another of Litten's Dachau friends, Alfred Grünebaum, said later that Litten was in constant fear of more brutal interrogations and that Litten had given up on ever being free. On the evening of 4 February 1938, it was clear what Litten had in mind, but no one kept watch. In the middle of the night, his bed was discovered empty and his friends found him hanging in the lavatory. Litten wrote a few parting words and that he had decided to take his life. Litten was able to get some of the workers recognized as political actors, making them eligible under the amnesty law of August 1920. Through his law partner, Barbasch, Litten got involved with the Rote Hilfe, a solidarity organization founded by Wilhelm Pieck and Clara Zetkin that supported worker's families in dire need during the turbulent early years of the Weimar Republic. In addition, the Rote Hilfe arranged legal support and legal defense for workers who were under indictment for their political activities or views. By mid 1929, the Rote Hilfe had helped nearly 16,000 arrested workers with legal defense and supported the legal rights of another 27,000 cases.

1929: Бірінші мамыр соты

1929 жылы Литтен Берлиндегі "Қанды мамыр 1929" деп аталған 1 мамыр митингісіне қатысушыларды қорғады. Берлинде 1889 жылдан бері жыл сайын 1 мамырда митингтер өткізіліп келген. 1929 жылы қалада барлық демонстрацияларға тыйым салынды, ал Берлин полициясы артық күш қолданып араласты. Демонстранттар мен полиция арасында қақтығыс болды, полиция көпшілікке және ғимараттарға нағыз оқ атып, 33 адамды өлтіріп, жүздеген адамды жарақаттады, олардың ішінде көптеген жазықсыз адамдар да болды. Жұмысшылар тәртіп бұзғаны және қозбыршылық жасағаны үшін айыпталды. Қорғануға дайындық ретінде Литтен Альфред Дёблин, Генрих Манн және Карл фон Оссиетцкиден оқиғаны тергеу үшін комитет құрды. Литтеннің өзі митингте болды және полицияның әрекеттерін бақылады. Бір адамға көмектесуге тырысқанда, ол құрбандар мен куәгерлердің есімдерін жазып алды, өзін заңгер деп таныстырғанына қарамастан, бір полицейдің соққысына ұшырады. Литтен Берлин полиция басшысы Карл Фридрих Зёргиебельге қарсы 33 адамды өлтіруге итермелегені үшін шағымдама берді. Гитлер өзінің партиясы заңды түрде жұмыс істейтінін, "Ұлттық революция" сөзін тек "саяси мағынада" түсіну керектігін және оның партиясы Рейхсвердің жауы емес, досы екенін мәлімдеді. Сот Гитлерді 1931 жылдың 8 мамырында куәгер ретінде шақырды. Литтен SA Sturm 33 ("Шторм 33") ролкомандасы (кішкентай, жылдам әрекет ететін жартылай әскери бөлім, көбінесе кісі өлтіруге қатысқан) екенін және оның Эденге жасаған шабуылы мен одан туындаған кісі өлтірулер партия жетекшілігінің білімімен жасалғанын көрсетуге тырысты. Сотта 5 нацист және Фелзенек арбор колониясының 19 тұрғыны отырды, онда көптеген солшыл жұмысшылар, оның ішінде коммунистер мен социал-демократтар тұрған. 1932 жылдың қаңтар айында 150-ге жуық шабуыл жасаушы мен колония тұрғындары арасында төбелес болды. Шабуыл жасаушылар колонияны қоршап алып, тас және қару-жарақпен шабуылдады. Екі адам қаза тапты: Берлиндегі SA мүшесі Эрнст Шварц және коммунист Фриц Клемке, сондай-ақ екі полицей қызметкері қоса алғанда, бірнеше адам жарақат алды. Сотта көптеген айыпталушылар мен жүздеген куәгерлер болды. Литтен нацистік баспасөзде "Қызыл өлімді қорғаушы" деп сипатталды. Одан кейін Литтенге күзетсіз көпке шығу мүмкін болмады. Шығыс және Батыс Германия біріккеннен кейін Берлиндегі адвокаттар қауымдастығы өзін Ханс Литтен адвокаттар қауымдастығы деп атады. Әр екі жыл сайын Германия мен Еуропаның демократиялық адвокаттар қауымдастығы Ханс Литтен сыйлығын бір адвокатқа табыс етеді. Израильдік адвокат Лия Цемель және американдық адвокат, Конституциялық құқықтар орталығының президенті Майкл Ратнер бұл сыйлықтың иегерлері болды. Литтеннің құрметіне 1951 жылы аталған бұрынғы Neue Friedrichstraße көшесінде ескерткіш тақта орнатылған. Федералды және Берлин адвокаттар алқалары (Bundesrechtsanwaltskammer және Rechtsanwaltskammer Berlin) Ханс Литтен үйінде, сондай-ақ Литтен көшесінде орналасқан (суретке қараңыз). 2008 жылы Литтеннің өмірі туралы алғашқы толыққанды ағылшын тіліндегі кітабы жарық көрді. Кітап авторы, тарихшы және бұрынғы адвокат Бенджамин Картер Хетт басқа кітапты зерттеу кезінде Литтен туралы ақпарат тапты. Литтеннің өмірінің бүгінгі күндегі маңыздылығы және түрмедегі қасіреттері туралы Хетт былай деді: Хейхерст Литтеннің өмірі туралы "Түн ортасында алынды" атты пьеса жазды, ол 2014 жылдың қыркүйегінде Чичестер фестиваль театрында көрсетілді және 2015 жылдың қаңтарында Лондонның Хеймаркеттегі Корольдік театрына көшірілді.

In 1929, Litten defended participants in the 1929 May Day rally in Berlin, known as Blutmai ("Bloody May 1929"). Annual rallies on 1 May had been taking place in Berlin since 1889. In 1929, however, the rally turned bloody when the city banned all demonstrations and the Berlin police intervened with excessive force. Confrontations between demonstrators and police erupted and the police began firing live ammunition into crowds and buildings, killing 33 and injuring hundreds, including many bystanders. The workers were charged with severe breach of the peace and with sedition. In preparation for a defense, Litten founded a committee with Alfred Döblin, Heinrich Mann and Carl von Ossietzky to investigate the event. Litten himself had been at the demonstration and observed the actions of the police. When he went to one man's aid and began writing down the names of victims and eyewitnesses, he was himself beaten by a policeman, even though he had identified himself as a lawyer. Litten filed an indictment against Berlin Police President, Karl Friedrich Zörgiebel, charging him with 33 counts of incitement to commit murder. Hitler had insisted that his party operated legally, that the phrase "National Revolution" was to be interpreted only "politically", and that his Party was a friend, not an enemy of the Reichswehr. The court called Hitler to appear on the witness stand on 8 May 1931. Litten set out to show that the SA Sturm 33 ("Storm 33") was a rollkommando (a small, mobile paramilitary unit, generally murderous) and that its attack of the Eden and the resulting murders were undertaken with the knowledge of the party leadership. On trial were five Nazis and 19 residents of the Felseneck arbor colony, where many left wing workers, including Communists and Social Democrats, were living. In January 1932, there was a brawl involving about 150 storm troopers and colony residents. The troopers surrounded the colony and attacked with stones and firearms. Two people were killed, Ernst Schwartz, a member of the Berlin SA and Fritz Klemke, a Communist; several others, including two police officers, were injured. The resulting trial had numerous defendants and hundreds of witnesses. Litten was excoriated in the Nazi press as the "Red Death Defender" It was no longer possible for Litten to go out in public without a bodyguard. When East and West Germany were reunited, the lawyers association of Berlin chose to call itself the Hans Litten Bar Association. Every two years, a lawyer is given the Hans Litten Prize by the German and European Democratic Lawyers Association. The Israeli lawyer Leah Tsemel and Michael Ratner, an American lawyer and the president of the Center for Constitutional Rights, have both received the award. There is a memorial plaque for Litten located on the former Neue Friedrichstraße, renamed in Litten's honor in 1951. The federal and Berlin bar associations (Bundesrechtsanwaltskammer and Rechtsanwaltskammer Berlin) have their headquarters at the Hans Litten Haus, also on Littenstraße (see photo). In 2008, the first in depth biography of Litten in English was written. Author Benjamin Carter Hett, a historian and former lawyer, came across Litten while working on another book. Commenting on the relevance of Litten's life today and the treatment he suffered while imprisoned, Hett said: Hayhurst has also written a play on Litten's life, entitled Taken At Midnight, which premiered at Chichester Festival Theatre in September 2014 and transferred to Theatre Royal, Haymarket, London in January 2015.

Танымал мәдениетте

Ханс Литтенді неміс актері Тристан Путтер «Вавилон Берлин» телешоуының 3 және 4 маусымдарында сомдайды. Ханс Литтеннің Гитлер канцлер болғанға дейінгі адвокаттық қызметі 2019 жылғы BBC деректі фильмінің «Нацистердің өрлеуі» атты 1 маусымындағы «Саясат» эпизодында кеңінен көрсетілген.