Кіріспе

1930 жылғы Кеңес Одағында өткен көрсетілген сот процесі (Процесс Промпартии) – бірнеше совет ғалымдары мен экономистерін Кеңес Одағы үкіметін құлатуға қастандық жасады деп айыптап, соттаған көрсетілген сот процесі. Бұл істі әділет министрінің орынбасары, РСФСР Бас прокурорының көмекшісі және көрнекті большевик Николай Крыленко жүргізді. Сот төрағасы – Андрей Вышинский, кейіннен Крыленконың қарсыласы, 1936-1938 жылдары Мәскеуде өткен сот процестерінде прокурор ретінде танымал болды. Айыпталушылар Леонид Рамзин, Петр Осадчий, Николай Чарновский, Александр Федотов, Виктор Ларичев, Владимир Очкин, Ксенофонт Ситнин, Иван Калиньников және Сергей Куприянов сияқты белгілі совет экономистері мен инженерлерінің тобы болды. Оларды антисоветтік «Инженерлер ұйымдары одағы» немесе «Промпартия» («Өнеркәсіп партиясы») құрған және 1926-1930 жылдары совет өнеркәсібі мен көлігін бүлдіруге тырысқан деп айыптады. Осыған байланысты Кеңес Одағы Ғылым академиясының бірқатар көрнекті мүшелері (Евгений Тарле, Сергей Платонов, Николай Лихачев, Сергей Бахрушин және т.б.) 1930 жылы тұтқындалды. Олар «Өнеркәсіп партиясы» ісі кезінде құттықтас ретінде аталды. Алайда, кейіннен ешқандай сот өткізілмеді және олар бірнеше жыл бойы елдің шалғай аймақтарына сырттай жер аударылды.

"Жазғындарға" қарсы айыптаулар

Өнеркәсіп партиясы соты – НЭП-тен кейінгі алғашқы сот процесі, онда айыпталушылар Кеңес үкіметіне қарсы төңкеріс жасауға тырысқандары айыпталды. Бұл қастандықтың ұйымдастырушылары Париждегі эмигрант ресейлік өнеркәсіпшілер еді, ал Франция, Англия және Латвия, Эстония сияқты шағын елдердің үкіметтері де қатысқан деген күдік болды. Франция төңкеріске қатысқандығы үшін Украинаның бір бөлігімен сыйақы алатыны, ал ағылшындар Кавказ мұнайының үлесіне ие болары күтілді. Басқыншы күштер келген кезде айыпталушылар Кеңес өнеркәсібін саботаждап, көлік желілерінде дүрбелең тудыруы керек еді (осындай айыптаулар 1930 жылдардағы көрсеткіштік сот процестерінде жиі қолданылатын тәсілге айналды). Сот процесінің тағы бір ерекшелігі – бұл Кеңес Одағында өткен алғашқы көрсеткіштік сот процесі болды, онда айыпталушылар өздеріне тағылған қылмыстарды «мойындады», соның ішінде Франция премьер-министрі Раймонд Пуанкаремен байланыста болды. Ол «Правда» газетінде жарияланған ресми жоққа шығару мәлімдемесін жасауға мәжбүр болды, бұл сотта айыптау тарапынан қосымша «дәлел» ретінде ұсынылды. Айыптау тарапы «Өнеркәсіп партиясы капиталистік режим кезінде ең жоғары лауазымдарды иеленген, ірі мамандар мен профессорлардан, жоғары білікті инженерлік-техникалық интеллигенциядан тұрады» деді. Айыптауға сәйкес, ұйымның барлық мүшелері буржуазиялық ортада тәрбиеленген, сондықтан Кеңес жүйесіне жат болды, бұл сол кездегі Кеңес үгітінің маңызды тұсы еді. Сондай-ақ, Инпартияның зиянкестері тікелей, қарапайым және оңай көрінетін саботаждан арылып, жоспарлау және ресурстарды бөлу саласындағы зиянкестікке көшкендері айтылды. Кез келген әрекет зиянкестік ретінде қарастырылуы мүмкін еді: мысалы, инженерлердің белгілі бір салаға инвестиция салу туралы шешімі басқа маңызды салалардан ресурстарды тартып алу арқылы зиянкестік деп есептелуі мүмкін, ал инвестицияламау туралы шешімі де зиянкестік ретінде қарастырылуы мүмкін: кез келген шешімнің мүмкіндік құны кінәлі екенін көрсету үшін пайдаланылуы мүмкін. Яғни, инженерлер Кеңес өнеркәсібінің әртүрлі салаларындағы белгілі экономикалық проблемалардың күнәшісі болды. Бұл сот 1928 жылғы Шахты ісінен кейінгі жетілдірілген нұсқасы және 1930 жылдардың соңындағы Мәскеу сот процестеріне маңызды дайындық болды. Кейінгі сот процестерінде жиі кездесетін ұсақ қателердің бірі ретінде Рамзин 1928 жылы эмигрант ресейлік өнеркәсіпші Павел Рябушинскиймен сөз байласыпты деген айыптамаға ұшырады, тіпті Рябушинский 1924 жылы қайтыс болған еді.

Үкім және одан кейінгі шаралар

7 желтоқсанда бес айыпталушыға өлім жазасы берілді, бірақ ол жаза ұзақ мерзімге түрмеге қамауға ауыстырылды, ал басқа айыпталушылар түрмеде әртүрлі мерзімге сотталды. Түрмеде отырған кезінде Рамзин жұмысын жалғастыруға рұқсат алды. 1932 жылы ол рақымшылыққа ие болды және ғылыми еңбегі үшін, әсіресе Рамзин тік ағынды қазандығы үшін бірнеше Кеңес наградаларымен марапатталды (1943 жылғы Сталин сыйлығы, Ленин ордені және Еңбек Қызыл Ту ордені). 1936 жылдың ақпан айында тағы бірнеше айыпталушы кешірілді. Екі жыл өткен соң, 1938 жылдың қаңтар айында прокурор Николай Крыленко тұтқындалып, Ұлы тазалау кезінде атылды.