Кіріспе

Абу Укба әл-Жаррах ибн Абдалла әл-Хаками (أبو عقبة الجراح بن عبد الله الحكمي) - Хаками тайпасының араб дворяны және генералы. 8 ғасырдың басында ол әр түрлі уақытта Басра, Систан және Хурасан, Армения және Адхарбайжанның губернаторы болды. Өмірінде аңызға айналған жауынгер, ол Кавказ майданында хазарларға қарсы жүргізген жорықтарымен танымал болды, ол 730 жылы Мардж Ардабил шайқасында қайтыс болды.

Ерте мансап

Баладуридің айтуынша, әл-Жаррах Джунд әл-Урдуннда (Иорданияның әскери ауданында) дүниеге келген. 696 жылы Суфьян ибн әл-Абрад әл-Калби мен Абд әл-Рахман ибн Хабиб әл-Хакамиге ілесіп, Иракқа барған. Соңғысы мен әл-Жарра Мадхеджидің бір тармағы - Бану әл-Хакам ибн Сад әл-Ашира руынан шыққан. 701 жылы Ибн әл-Ашаттың көтерілісіне қарсы соғысты. 706 жылы немесе бірнеше жылдан кейін ол Басраның губернаторы болып тағайындалды. Ол Ирактың губернаторы әл-Хаджадж ибн Юсуфтың қол астында болды. Ол әл-Хаджадж 715 жылы Язид ибн әл-Мухаллабпен ауысқанға дейін осы лауазымда болды. Язид өз кезегінде әл-Жарраны Иракқа өзінің орынбасары ретінде тағайындады, ол Хурасанға кетер алдында, 717 жылы халифа Омар II (717720) әл-Жарраны Хурасан мен Систанның губернаторы ретінде Язидтің мұрагері етіп тағайындады. Әл-Жаррах Хурасанда 719 жылдың наурыз/сәуір айларына дейін болды, ол 17 ай қызмет еткеннен кейін мұсылмандыққа (мавали) айналған жергілікті тұрғындарды жаман ұстағаны туралы шағымдар бойынша қызметтен босатылды. Олар, олардың түркі дініне айналуына қарамастан, әлі де бас салығын (жизя) төлеуге міндетті болды. Оның орнын оның орынбасары Абд әл Рахман ибн Нуаим әл Гамиди басқарды. Оның биліктегі ең маңызды оқиғасы - Хурасандағы Аббасидтердің агенттері жасырын миссионерлік қызметтің (да'уа) басталуы болды. 720 жылы Иракқа оралғаннан кейін, ол Язид ибн әл-Мухаллабтың көтерілісін басуда Мәслама ибн Абд әл-Маликпен бірге соғысқан көрінеді.

Кавказда

721/2 жылы Кавказ майданында Екінші араб-хазар соғысының негізгі кезеңі басталды. Осы жылдың қысында 30 000 хазар Арменияға шабуыл жасап, 722 жылдың ақпан-наурызында Мардж әл-Хижарадағы жергілікті губернатор Милак ибн Саффар әл-Бахрани әскеріне ауыр жеңіліс әкелді. Оған жауап ретінде халифа Язид II (720-724 жж.) әл-Жарраны 25 000 сириялық әскермен бірге Арменияға жіберіп, оны хазарларға қарсы Омейялық шабуылға басшылыққа алды. Әл-Жарра Хазарларды Кавказ арқылы кері қайтаруда тез табысты болды және Каспий теңізінің батыс жағалауында солтүстікке қарай соғысып, Дербентті қайтарып, Баланжардың Хазар астанасына қарай өрлеп кетті. Хазарлар қаланы қорғауға тырысты, бірақ арабтар оны бұзып, қаланы 722 жылдың 21 тамызында шабуылдады. Балаңжар тұрғындарының көпшілігі өлтірілді немесе құлдыққа алынды, бірақ азғанасы солтүстікке қашып құтыла алды. Арабтар Уабандар қаласын да басып алды, тіпті Самандарға (қазіргі Кизлярдың жанында) жақындады. Осы жетістіктерге қарамастан, арабтар шешуші нәтижеге қол жеткізе алмады. Хазарлардың негізгі әскері тұрақсыз болып, үнемі қауіп төндіріп тұрды, өйткені барлық көшпелі күштер сияқты қалалардан заттарды сұратып алмады. Ал Джарра Самандарды басып алудан бас тартып, Кавказдың оңтүстігіндегі Вартанға шегінуге мәжбүр болды. Сол жерден ол Язидтен көмек сұрады, бірақ халифа одан да көп әскер жіберуді уәде еткенмен, ол мұны істемеді. Ал Джарраның 723 жылы атқарған қызметі туралы деректері анық емес, бірақ ол солтүстікке басқа жорық жүргізген көрінеді (бұл Баланжар жорығының шынайы күні болуы мүмкін). Бұған жауап ретінде хазарлар Кавказдың оңтүстігіне шабуыл жасады, бірақ 724 жылдың ақпан айында әл-Жарра оларды Кир мен Аракс өзендерінің арасындағы бірнеше күндік шайқаста қатты жеңілдетті. Әл-Жарра өзінің табысына Тифлисті басып алумен қол қойды, оның тұрғындары харадж төлеуге міндетті болды, бірақ керісінше құқық туралы жарғы алды. Бұл жорық Кавказ Ибериясы мен Алан жерлерін мұсылман билігіне әкелді, ал Джарра бұл процесте Дариал асуы арқылы жүріп өткен алғашқы мұсылман қолбасшысы болды. Бұл жорық мұсылмандардың өз жағын Дариал арқылы Хазар шабуылдарына қарсы қорғады, керісінше мұсылман әскеріне Хазар аумағына екінші шабуылдау жолын берді. 725 жылы әл-Жарраның орнын жаңа халифа Хишам ибн Абд әл-Малик (б. 724743) өз ағасы Маслама ибн Абд әл-Малик басқарды.

Кавказға қайта шақыру және өлім

729 жылы хазарларға қарсы аралас әрекет жасағаннан кейін, Мәслама тағы да Армения мен Адхарбайжанның губернаторы ретінде әл-Жарраға ауыстырылды. Барлық күш-жігеріне қарамастан, Масламаның науқаны күтілетін нәтижелерге қол жеткізе алмады: оны босату кезінде арабтар солтүстік-шығыс Транскавказияны бақылаудан айырып, тағы да қорғанысқа түсіп, әл-Жарраға Хазар шапқыншылығынан Адхарбайжанды қорғауға тура келді. 730 жылы әл-Жарра Тифлис пен Дариал асуы арқылы шабуылға қайта оралды. Араб дереккөздері оның Волгадағы хазар астанасы аль-Байдаға дейін жеткенін айтады, бірақ қазіргі заманғы тарихшылар Халид Яхья Бланкиншип сияқтылар мұны мүмкін емес деп санайды. Көп ұзамай ол Бардаға оралып, Арранды хазар генерал Тармахтың шабуылынан қорғауға мәжбүр болды. Хазарлардың Дариал асуы немесе Каспий қақпалары арқылы қозғалғаны белгісіз, бірақ олар әл-Жарраны басып, араб күштерін айналып өтіп, Адарбайжанның астанасы Ардабилді қоршауға алды, онда 30 000 мұсылман әскері мен олардың отбасылары жиналды. Бұл оқиға туралы хабар әл-Жарраны Бардадан тез арада кетуге және Ардабилді құтқару үшін оңтүстікке қарай жылдам жүріп шығуға мәжбүр етті. Қала қабырғаларынан тыс жерде 7-9 желтоқсан 730 ж. үш күндік шайқастан кейін әл-Жарраның 25 мыңдық әскерін Барджик басшылығындағы хазарлар жойып жіберді, ал әл-Жарраның өзі далада қаза тапты. Командалық басқару әл-Жарраның ағасы әл-Хаджажға берілді, ол Ардабилді тонауды болдырмауға немесе Мосулға дейін жеткен Хазар шабуылдарын тоқтатуға қабілетсіз болды. Тәжірибелі генерал Саид ибн Амр әл Хараши командалық міндетке тағайындалды және көп ұзамай шабуылды кері қайтаруға қол жеткізді, ал Марван ибн Мұхаммедтің (болашақтағы Марван II) басшылығымен соғыс 737 жылы арабтардың номиналды жеңісімен аяқталды. Әл-Жарраның өлімі мұсылман әлемінде, әсіресе сарбаздар арасында кеңінен қайғы-қасірет тудырды, өйткені ол өз өмірінде аңыз мәртебесіне ие болды: "парадигматикалық генерал" (Патрисия Кроун), ол әсерлі физикалық көрініске ие болды.