Кіріспе

1934 жылы Агата Кристидің «Пуаро» романы

«Үш актідегі трагедия» – британдық жазушы Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет 1934 жылы АҚШ-та «Dodd, Mead and Company» баспасында «Үш актідегі қылмыс» деген атпен, ал Ұлыбританияда 1935 жылғы қаңтарда «Collins Crime Club» баспасында Кристинің түпнұсқа атауымен жарық көрді. АҚШ басылымы 2.00 долларға сатылды.

1934 жылдың 7 қазанындағы «The New York Times Book Review» журналында Айзек Андерсон бұл мотивтің «қылмыс тарихында ерекше, тіпті бірегей» екенін айтты. «Бұл Геркуль Пуаро басты кейіпкер ретінде ойнатын Агата Кристи романы болғандықтан, оны жақсы оқуға болады деудің қажеті жоқ». «The Observer» журналының 1935 жылғы 6 қаңтардағы санында «Торкемада» (Эдвард Поуис Матерс) былай деді: «Оның қабілеті – таза гений, оқырманды мұрыннан жетектеп, бақшаға дейін зигзаг жолмен алып, ол кісі өлтіруге ұмтылғанда бастауын тастайды. «Үш актідегі трагедия» – бұл автордың ең жақсы детективтерінің қатарында емес, бірақ оның екінші жақсы туындысы деу жеткілікті мақтау. Алдау әдісі әдеттегідей керемет, бірақ бәрі белгілі болған кезде, кейбір мотивтерге толық сену қиын. Миссис Кристи өзінің ерекше қабілетінен бөлек, жазушы ретінде үнемі жақсарып, жетіліп келеді, стильдің ерекшелігінен осы сүйкімді және күрделі прозаға дейін». Милвард Кеннеди «The Guardian» газетінде (1935 жылғы 29 қаңтарда) шолуын былай бастады: «Жыл өте қанағаттанарлықтай басталды. Миссис Кристидің «Үш актідегі трагедиясы» оның ең жақсы деңгейінде». Ол сюжеттің құрылуын қорытындылады, бірақ содан кейін былай деді: «Бір әлсіз тұсы (бірақ мүмкін болмайтын нәрсе) – үй қызметшісінің жоғалуы; яғни оқырманға тым көп ақпарат беріледі. Бірақ оқиғаның механикасы тапқыр және сенімді, кейіпкерлер (қалай болса да, миссис Кристимен) өмірге ұқсас және тіршілікке толы. Пуаро сахнаға жиі шықпайды, бірақ ол шыққанда өте жақсы күйде болады». Роберт Барнард кейінірек «Бұл жердегі алдау стратегиясы осы күнге дейін Кристи оқырмандарына таныс болуы керек. Бұл, мүмкін, бұл амалдың ең жақсы мысалдары емес, өйткені қастандық жасаушыдан басқа кейіпкерлердің көпшілігі жекелендірілмеген. Бұл жердегі әлеуметтік орта Кристидегіге қарағанда көркем және күрделі».

Басқа туындылардағы сілтемелер

Полковник Джонсон осы оқиғаға «Геркуле Пуароның Рождествосы» романының 3-бөлімі, V-бөлімінде сілтеме жасайды. Пуаро «А. B. C. кісі өлтірулері» (1936) романында, Артур Гастингспен бірнеше жылдан кейін кездескенде осы романның оқиғаларына сілтеме жасайды. Пуаро Гастингске зейнеткерлікке шыққаннан бергі оқиғалар туралы айтады. Ол жақында «өте жайбарақат» кісі өлтірушінің құрбаны болғанын айтады.

Басқа әңгімелер туралы мәліметтер

3-ші актінің 5-тарауында Пуаро Бельгиядағы кәсіби мансабындағы сәтсіздік туралы айтады, ол «Шоколад қорапшасы» әңгімесін еске түсіреді. 2-ші актінің 1-тарауында Пуаро Саттертвейтке сөйлеген кезде «Стайлдағы құпия оқиғаға» сілтеме жасайды. 2-ші актінің 3-тарауының соңында Саттертвейт сэр Чарльз Картрайтке бұл оның қылмысты тергеп жатқан алғашқы реті емес екенін айтады. Ол «Белл мен Мотли» әңгімесіндегі оқиғалар туралы айтуға асығып, сэр Чарльз оны үзіп, өз әңгімесін айта бастайды. 2-ші актінің 1-тарауында сэр Чарльз Картрайт Франциядан Англияға сапар шегу үшін «Көк пойыз» пойызында орын резервтеу туралы айтады. Бұл 1928 жылы жарық көрген тағы бір Пуаро жұмбағы – «Көк пойыздың жұмбағы» пойызы.

Басылым тарихы

1934, Dodd Mead and Company (Нью-Йорк), Қалың қаптама, 279 бет
1935, Collins Crime Club (Лондон), 1935 жылғы қаңтар, Қалың қаптама, 256 бет
1945, Avon Books (Нью-Йорк), Жұмсақ қаптама, (Avon нөмірі 61), 230 бет
1957, Fontana Books (HarperCollins баспасы), Жұмсақ қаптама, 192 бет
1961, Popular Library (Нью-Йорк), Жұмсақ қаптама, 175 бет
1964, Pan Books, Жұмсақ қаптама (Pan нөмірі X275), 203 бет
1972, Жиналған шығармалардың Гринвей басылымы (William Collins), Қалың қаптама, 253 бет
1973, Жиналған шығармалардың Гринвей басылымы (Dodd Mead), Қалың қаптама, 253 бет
1975, Ulverscroft Үлкен басылым, Қалың қаптама, 351 бет
2006, Пуаро баспасы (Ұлыбританиядағы 1935 жылғы бірінші басылымның факсими), HarperCollins, Қалың қаптама, 2006 жылғы 6 қарашада

Екі жаңа аудиокітап нұсқасы жарық көрді. 2003 жылы BBC Audiobooks Эндрю Сакстың толық оқылуын шығарды. 2012 жылы HarperAudio Хью Фрейзердің толық оқылуын шығарды. Романның алғашқы басылымы – «Saturday Evening Post» газетінде 1934 жылдың 9 маусымынан бастап (No 206, No50) 14 шілдесіне дейін (No 207, No2) «Үш актідегі кісі өлтіру» деген атпен, Джон Ла Гатта салған суреттермен жарияланды. Бұл роман американдық басылымдарда ерекше айырмашылығы бар екі туындының бірі (екіншісі – «The Moving Finger»), қатты және жұмсақ қаптамада. «Үш актідегі трагедия» романының американдық басылымы кісі өлтірушінің мотивін өзгертеді, бірақ бұл романның басқа тарауларын өзгертуді қажет етпейді. 1935 жылы бұл роман Кристидің алғашқы жылында 10 000 дана сатылған тұңғыш туындысы болды.

Адаптациялар

Телевизия

1986 жылы «Үш актідегі кісі өлтіру» деген атпен телефильм түсірілді, онда Питер Устинов пен Тони Кертис ойнады. Оқиға Акапулькоға көшірілді, Саттертвейт кейіпкері Гастингспен ауыстырылды, ал Чарльз Картрайт американдық киножұлдыз болды. 2010 жылы «Agatha Christie's Poirot» сериалының 12-маусымының бірінші эпизоды ретінде Дэвид Сушеттің ойнауымен адаптациясы шықты, онда Мартин Шоу сэр Чарльз Картрайт рөлінде, Арт Малик сэр Бартоломью Стрэндж рөлінде, Кимберли Никсон Эгг Литтон Гор рөлінде, ал Том Уиздом Оливер Мандерс рөлінде ойнады. Бұл адаптацияны бұрын «Appointment with Death» және «Mrs McGinty's Dead» фильмдерін түсірген Эшли Пирс режиссерлік етті. Адаптация Саттертвейт кейіпкерін жойды және бірнеше егжей-тегжейлі өзгерістер енгізді, бірақ негізінен романның сюжетіне адал болды. Роман 2018 жылы француз телесериалы «Les Petits Meurtres d'Agatha Christie» үшін де бейімделді.

Радио

2002 жылы BBC Radio 4 үшін радиоқойылым жасалды, онда Джон Моффатт Пуаро рөлінде, Майкл Кокрейн – сэр Чарльз, Джордж Коул – Саттертвейт, Бет Чалмерс – Гермиона Литон Гор (Эгг), басты қаһарман, ал Клайв Меррисон – сэр Бартоломей рөлінде ойнады. Қойылым BBC Radio 4 арнасында апта сайын бес бөлімнен көрсетілді және романға көбінесе адал, тек өте ұсақ өзгерістер енгізілді. Сэр Чарльз Эггке ғашық деп ойлағаннан кейін, екеуінің арасындағы түнгі сүйіспенділікке дейін, одан қашу үшін Францияның оңтүстігіне сапар шегеді. Оқиғаның соңында Пуаро бірінші әйелдің мотивін және дәлелдерін ашқаннан кейін, сэр Чарльз бөлмеден шығып, "өз жолын таңдауға" тырысады. Бұл оның өзін-өзі өлтіруді таңдағанын білдіреді. Содан кейін Мандерс үйіне қатты қалтыраған және көңіл күйі түскен Эггті алып кетеді, ал Пуаро мен Саттертвейт сэр Чарльздің кешіндегі у коктейлінен олардың тағдыры да осылай болуы мүмкін екенін ойлап қалды.