Кіріспе

1937 жылы Агата Кристидің «Пуаро» романы «Дүм Свидетель» – британ жазушысы Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет Ұлыбританияда 1937 жылғы 5 шілдеде «Collins Crime Club» баспасында, ал АҚШ-та «Dodd, Mead and Company» баспасында сол жылдың соңында «Пуаро клиентті жоғалтады» деген атпен жарық көрді. Ұлыбританиялық басылымның бағасы 7 шиллинг пен 6 пенс (7/6), ал АҚШ басылымы – 2 доллар. «The New York Times Book Review» журналында (1937 жылғы 26 қыркүйекте) Кей Ирвин: «Агата Кристиге жақсы әңгіме айту үшін сенім артуға болады. Тіпті ол өзінің ең жарқын жұмысын жасамағанда да, ол оқырманның назарын өзіне аударады, оларды ізденістен ізденіске, қателіктен қателікке жетелейді, соңында күтпеген соққыға ұшыратады. Ол «Пуаро клиентті жоғалтады» романында өзінің ең жарқын жұмысын жасамаса да, орташа триллерден әлдеқайда жақсы туынды жасады. Сюжеті жаңалыққа ие, себебі оның құрылымы дұрыс, кейіпкерлері қызықты және тапқырлыққа толы» деп жазды. «The Observer» журналының 1937 жылғы 18 шілдедегі санында «Торкемада» (Эдвард Поуис Матерс) былай деді: «Көбінесе Пуаро туралы әңгіме оқығаннан кейін сыншы оны толыққанды талқылауға орын іздей бастайды. Бірақ «Дүм Свидетель» – Пуаро кітаптарының ең нашары, менің Агата Кристиге деген шынайы құрметім танымал болғанымен, маған әсер етпейді. Сюжеттің біршама шалалығы мен кейіпкерлердің қарапайымдылығы, автордың осыдан бірнеше жыл бұрын ескіргені сияқты, және оның өте жағымды итінің нақты кісі өлтіру әрекетіне қарсы куәлік беруге қабілетсіздігінен басқа, оның соңғы кітабы екі негізгі кемшілікті көрсетеді. Біріншіден, қайтыс болған қарт әйелден кешіккен хат келгенде Пуаро соқырлықпен шағын болжамға ілесіп кетеді. Екіншіден, Гастингс үшін айнадағы брошканың мәнін түсінбеуі жақсы, бірақ Пуаро үшін оны осы уақытқа дейін байқамауы – бұл табынушыларға қарсылық. Дегенмен, жақсы орташа туындыдан гөрі нашар Кристи жақсы. «The Scotsman» газетінің 1937 жылғы 5 шілдедегі саны: «Агата Кристи романында көтерілуі мүмкін құрылымдық мәселе бар» деген сөздермен басталды. Сыншы содан кейін Пуаро Эмили Арунделдің хатын алған жеріне дейін сюжеттің құрылымын сипаттайды, содан кейін: «Неге әңгіме осы жерден басталмауы керек? М. Пуаро оны осы жерден қайта жасайды және оқырман, егер ол жағдайды білмейтін болса, одан да көп ләззат алатын болар еді. Бірақ анықтау жақсы, және оқырман шағымдануға негіз жоқ, өйткені нақты ілмек оның алдында бірнеше рет көрсетілді, және ол уланудан гөрі басқа құбылыстың қалыпты белгісі сияқты көрінетіндіктен, оны елемеуге бейім. Осы үшін Агата Кристи толық баға алуға лайық». «The Guardian» газетінің Э. Р. Пуншон өзінің 1937 жылғы 13 шілдедегі шолу бағанын сол аптада талқыланған кітаптардың салыстырмалы шолуымен бастады (Милвард Кеннедидің «I'll be Judge, I'll be Jury», Майкл Иннестің «Hamlet, Revenge!», Марджери Аллингэмнің «Бейірімдегі бишілер» және К. Дейли Кингтің «Құқықсыз өлік» романдары). Ол: «Елбасы дәстүрге жақын Кристи ханым ғана, ал бұл жолы ол иттер туралы көп мәлімет пен терьерді қосады, тіпті Пуароның өзі де сахнаның ортасынан қашып кетеді» деді. Ол романның Петерге арналуы «бұл итке табынушы елде сәттілікке жету үшін жеткілікті» екенін айтты. Ол Пуароның «өзінің барлық әдеттегі ақыл-ойының барлығын көрсетеді; Капитан Гастингс Пуароның жанында тағы бір рет қуана-қуана өзінің әдеттегі ақымақтығынан көп, және сыншы үшін ештеңе қалмады, бірақ оның әдеттегі құрметін ұсынуға мүмкіндік берді. Ол, шынымен, осындай нәрселерді өте жақсы жасайды, сондықтан біреу ризашылықсыз түрде оның басқаша, тіпті жақсы болмаса да, жақсы нәрсе жасағанын қалайды». «Daily Mirror» газетінде (1937 жылғы 8 шілдеде) Мэри Делл былай деп жазды: «Мен кітап оқып бастағаннан кейін, мені қызықтыра беру үшін Бобқа немесе оның ақыл-ойына сүйенудің қажеті жоқ еді. Бұл – Агата Кристидің ең жақсы туындысы». Ол: «Бұл кітап триллер жанкүйерлерін бірінші беттен үш жүзден астам бетіне дейін қуантады» деп қорытындылады. Роберт Барнард: «Осы кезең үшін өте қызықты емес: өлген әйелдің туыстарының ешқайсысы ерекше қызықты емес, ал негізгі ілмек өте айқын. Иттің ісі өте ыңғайсыз, бірақ сүйіспеншілікпен және біліммен жасалады. Соңында ит Хастингске беріледі немесе керісінше».

Басқа еңбектерге сілтемелер:
11-тарау: «Пуароның Шығысқа жасаған саяхаттары, менің білетінімше, Сирияға дейінгі бір сапардан тұрады, ол Иракқа дейін созылады, және ол бірнеше аптаны алады». Досының өтінішімен Сириядағы істі шешкеннен кейін Пуаро Англияға қайтудан бұрын Иракқа баруды шешті және, Иракта болғанда, оған тағы бір істі шешу ұсынылды, ол оны шешті, және ол Агата Кристидің 1936 жылғы «Месопотамиядағы кісі өлтіру» романында баяндалған. Содан кейін Пуаро Сирияға қайтып, үйге қайту үшін «Ориент экспресіне» отырды және жолда «Ориент экспресіндегі кісі өлтіру» ісін шешті. 18-тарау: Пуаро өзінің бұрынғы істерінен кісі өлтірушілердің тізімін келтіреді, атап айтқанда «Бұлттағы өлім» (1935), «Стайлдегі құпия іс» (1920), «Роджер Акройдтың кісі өлтіруі» (1926) және «Көк пойыздың құпиясы» (1928).

Мүмкін қателер:
Белла және Яков Таниостың ұлы Эдвард деп айтылса, романда екі рет Джон деп айтылады. Баласы анасы тарапынан 2, 16, 17-тарауларда, әкесі тарапынан 2 және 17-тарауларда аталған. Басқа уақытта олар «балалар» деп аталады. 16-тараудың соңында, Белла, оның қызы Мэри және Пуаро Яков Таниос пен олардың ұлы қосылғанда, Пуаро Белладан сұрақ қояды және ол: «Сіз Смирнаға қашан ораласыз, ханым?» деп жауап береді. «Бірнеше аптадан кейін. Менің күйеуім – ах! Міне, күйеуім және Джон оның қасында». 17-тараудың басында Яков Таниос ұлын Джон деп шақырады: «Міне, біз келдік», – ол әйеліне күлімдеп айтты. «Джон түбіртекте алғашқы рет отырып қатты қуанды. Бүгінге дейін ол автобуста ғана отырған». Басқа басылымдарда Джон мен Эдвард арасында ауысу жиі болады (мысалы, 2-тарауда бірнеше сөйлемдер арасында). Алайда, Хью Фрейзер оқыған аудиокітапта, бала әрқашан Эдвард деп аталады, тіпті басылым нұсқасында дұрыс емес атау қолданылған жерлерде де. Осылайша, олар қателік деп есептеледі. Аудиокітап үшін қателіктер қашан түзетілгені белгісіз. Кітап Белла Таниостың қызметтік атының жазылуында тұрақсыз. 1-тарауда (8-бетте «Эмили Арунделдің қызы Белла Винтер грекке үйленген») Белла Винтер деп айтылған. Кейін ол профессор Биггстің қызы Белла Биггс деп аталды (10-тарау, 74-бетте «Эмилидің әлемде жалғыз туысы болды, және олар мен Белла Биггс оның жақын туыстары еді»). Алайда, Гастингс кітапты баяндағандықтан, бұл оның қателіктері болуы мүмкін. Сондай-ақ, аудиокітапта 18-тараудың атауы «Құбыршық ұясында» деп өзгертілді, ал ерте мәтіндерде «Ағаш ішіндегі негр» деп аталған. «Иттің добының оқиғасы» 2009 жылдың қыркүйегінде Джон Керранның «Агата Кристидің құпия дәптерлері: 50 жылдық құпиялар жасау» кітабында Ұлыбританияда жарияланды. Шағын әңгіме сондай-ақ 2009 жылы жаңартылған журналдың он жылдық санында «The Strand Magazine» журналында жарияланды.

Цитаталар:
Пуаро шындықты білу үшін қажет болған жағдайда жалған айту туралы, 26-тарауда Гастингспен әңгімелесуде:
H: «Тағы да жалған, екеніңізді білемін?»
P: «Кейде сіз өте жаман сөйлейсіз, Гастингс. Мен жалған айтуды ұнатамын деп ойлайсыз ба?»
H: «Мен солай ойлаймын. Шындығында, мен осыған сенімдімін».
P: «Мен кейде өзімнің тапқырлығымды мақтаймын», – Пуаро әдемі түрде мойындады.

Беделділіктер:

Телевизия:
1996 жылы роман Дэвид Сушеттің Пуаро рөлінде ойнаған «Агата Кристинің Пуаро» телесериясының бөлігі ретінде Дуглас Уоткинсонмен бейімделді. Адаптацияға бірнеше өзгерістер енгізілді, олар кірі...

Радио

BBC Radio 4 2006 жылы романның толық актерлік қойылымын эфирге берді, онда Джон Моффатт Геркуле Пуаро рөлінде, ал Саймон Уильямс капитан Артур Гастингс рөлінде ойнады. Музыка авторы – Том Смайл. Бұл қойылым аудиокітап ретінде кассетада немесе CD-де сатылымға шығарылды. Ұлыбритания және АҚШ нарықтарында осы BBC радиолық толық актерлік қойылымының үш нұсқасы жарық көрді, соңғысы 2010 жылдың қаңтарында АҚШ-та CD-де шықты. Кітап үздіксіз жарияланып тұрады және түрлі форматтарда қолжетімді. Екі Kindle нұсқасы шығарылды: біріншісі 2005 жылдың қаңтарында William Morrow Paperbacks (ISBN B000FC2RRM) баспасынан, екіншісі 2010 жылдың қазанында HarperCollins (ISBN B0046RE5CW) баспасынан жарық көрді. Ұлыбритания және АҚШ нарықтары үшін төрт аудио нұсқасы тізімделген, 2002 жылдың тамызынан бастап, олардың барлығын Хью Фрейзер оқыды. Ұлыбританияда HarperCollins Audiobooks, ал АҚШ-та BBC Audiobooks America және Audio Partners, The Mystery Masters 2006 жылдың ақпанында шығарды.