Жайме Рольдос Агилера: Эквадор президенті және құрбандығы

Кіріспе

Эквадордың 33-ші президенті (1979-1981)

Хайме Ролдос Агилера (5 қараша 1940 жыл – 24 мамыр 1981 жыл) – Эквадордың 33-ші президенті, 1979 жылдың 10 тамызынан 1981 жылдың 24 мамырындағы қазасына дейін қызмет еткен. Ұзаққа солмаған билік кезеңінде ол адам құқықтарына қатысты бекем ұстанымымен белгілі болды, бұл Латын Америкасының басқа үкіметтерімен қақтығыстарға және Рональд Рейганның әкімшілігімен жаман қарым-қатынастарға әкелді. 1981 жылдың 24 мамырындағы жексенбі күні ол ұшып бара жатқан ұшақ апатқа ұшырады, нәтижесінде Ролдос пен оның әйелі қоса барлық жолаушылар қаза тапты. Апаттың жағдайы, соның ішінде «қара жәшіктің» жоқтығына қатысты әртүрлі пікірлер бар. Тергеу 2015 жылы қайта басталды. 1978 жылдың желтоқсан айында сайлаудың бірінші және екінші кезеңдері арасындағы тоғыз айлық үзілісте, оны өлтіруге жасалған, күдікпен қаралатын сегіз америкалықтың (кейін археологиялық ескерткіштермен сауда жасады деген айып тағылды) қастандығын әскери үкімет тоқтатқан деген хабар тарады. 1979 жылдың 18 маусымында Гуаякилдегі Ролдостың үйіне белгісіз біреулер автоматтан оқ жаудырды. Ол сайлаудың екінші кезеңінде Сиксто Дюран Балленді жеңіп, 1979 жылдың 10 тамызында бірнеше әлемдік саяхатшылардың қатысуымен өткен салтанатты шарада қызметке кірді, олардың ішінде АҚШ-тың Мемлекеттік хатшысы Сайрус Ванс (бірінші ханым Розалинн Картермен бірге) және Испанияның премьер-министрі Адольфо Суарес болды.

Төрағалық (1979-1981)

1979 жылғы 10 қазанда Ролдос апталық жұмыс уақытын 42 сағатқа дейін қысқарту туралы жарлыққа қол қойды. 1979 жылғы 2 қарашада ол ең төменгі жалақыны екі есеге көбейтіп, айына 4000 сукреге дейін көбейту туралы жарлық шығарды. (1979 жылғы АҚШ доллары бойынша 160 АҚШ доллары). 1980 жылғы 8 наурызда ол Ұлттық даму жоспарын бекітті. 1980 жылғы 15 сәуірде ол өзінің бұрынғы ұстазы Ассад Букарам төрағалық еткен Ұлттық конгресстегі билік күресін шешу үшін беделді тұлғалар комитетін құрды. Ол 1981 жылды «жетістіктер жылы» деп жариялады. 1981 жылдың қаңтар соңы мен ақпан басында Кордильера-дель-Кондорда Перумен шекаралық қақтығыстар болды. Пакиша, Маяйку және Мачинатца аймақтарында ұрыс-керіс болды. Ол үлкен шеберлік пен дипломатиялық қабілетімен аумақтық дауды Америка мемлекеттері ұйымының төрелігіне жіберді. Ролдостың ең маңызды жетістігі – Латын Америкасының көп бөлігі әскери диктатуралардың билігінде болған дәуірде адам құқықтарын қолдау саясаты болды. 1980 жылдың қыркүйегінде Ролдос Анд таңдауының (Венесуэла, Колумбия және Перу) демократиялық жолмен сайланған президенттерімен кездесіп, барлық адамға бірдей әділдік және адам құқықтары қағидаттарын қайта бекітейтін, адам құқықтарын қорғауды басқа елдердің ішкі ісіне араласпаудан жоғары принцип деп жариялайтын Мінез-құлық хартасын қол қоюды ұсынды. Адам құқықтарына қатысты оның ұстанымы Латын Америкасының басқа да көшбасшыларымен келіспеушіліктерге әкелді: Колумбияда өткен саммитте Сальвадордың Жозе Наполеон Дуарте (АҚШ қолдаған диктатор, Сальвадор азамат соғысын бастаған төңкеріс арқылы билікке келген) Ролдосты жас және тәжірибесіз деп қысым көрсетті. Ролдос жауап берді: «Мен тәжірибесіз болуым мүмкін, бірақ менің үкіметім халықтың дауысынан құралған таудың үстінде тұр, ал сіздің үкіметіңіз – мәйіттер тауының үстінде». Бұл саясат американдық консерваторлар тарапынан сынға ұшырады, олар оны Совет Одағының аймаққа, әсіресе Орталық Америкаға араласуын ақтау үшін жасалған сылтау деп есептеді. АҚШ «Ролдос ілімін» де, панамалық Омар Торрихостың ілімін де айыптап, ол да бірнеше айдан кейін ұшақ апатында қаза тапты. 1980 жылғы АҚШ президенттік сайлауларында Рональд Рейганның тағайындалуынан кейін АҚШ-пен екіжақты қарым-қатынас шиеленісті. Ролдос осы себептермен 1981 жылғы қаңтарда Рейганның инаугурациясына қатысудан бас тартты. Оның сыртқы саясаты Никарагуаның Сандинист үкіметінің және Сальвадордағы әскери режимге қарсы күрескен Демократиялық фронттың да қызығушылығын тудырды.

On 10 October 1979, Roldós signed a decree reducing the workweek to 42 hours. On 2 November 1979, he issued another decree doubling the minimum wage, to 4,000 sucres per month. ($160 in 1979 US dollars). On 8 March 1980, he established the National Development Plan. On 15 April 1980, he established a committee of notables to search for a solution for the power struggle in the National Congress, presided over by his former mentor Assad Bucaram. He named 1981 the "year of advances". In late January and early February 1981, there were border skirmishes with Peru, in the Cordillera del Cóndor. Clashes occurred in the regions of Paquisha, Mayaycu, and Machinatza. With great skill and diplomacy he left the territorial dispute to the arbitration by the Organization of American States. Roldós's most important accomplishment was his policy in support of human rights, in an era in which most Latin American countries were military dictatorships. In September 1980, Roldós met with the democratically elected presidents of the Andean region (Venezuela, Colombia, and Peru), proposed the signing of a Charter of Conduct, in which the principles of universal justice and human rights were re affirmed, signaling protection of human rights as a more important principle than non intervention. His stance on human rights led him to clash with fellow Latin American leaders: in one instance at a summit in Colombia, El Salvador's José Napoleón Duarte (US backed dictator who came to power with the coup that set off the Salvadoran Civil War) mocked Roldós for being young and inexperienced. Roldós answered: “I may be inexperienced, but my government perches on a mountain of popular votes, while yours is perched on a mountain of corpses.”

This policy was questioned by American conservatives, who considered it an excuse to justify Soviet meddling in the region, especially in Central America. The United States condemned the "Roldós doctrine", as they did that of Panamanian Omar Torrijos, who also died in a plane crash several months later. Following the 1980 U. S. presidential elections appointing Ronald Reagan, bilateral relations with the USA became strained; Roldós declined to attend Reagan's January 1981 inauguration on these grounds. His foreign policy initiatives also attracted the Sandinista government of Nicaragua and with the Frente Democrático in El Salvador, which opposed the military regime in that country.

Өлім

1981 жылы 24 мамырда президентті және оның сүйіктілерін Перумен болған қысқа соғыста қаза болғандарды құрметтеу үшін өткізілетін әскери салтанатқа апарып бара жатқан "Бичкрафт Супер Кинг Эйр" ұшағы Гуачанама қаласының жанындағы Лоха провинциясының Селика ауданындағы Хуаяпаунго төбесіне құлап түсті. Теңіз деңгейінен 2360 метр (7800 фут) биіктікте болған апаттан ешкім аман қалған жоқ. Президентпен бірге бірінші ханым Марта Букарам, қорғаныс министрі Марко Субия Мартинес және оның әйелі, екі жеке күзетші, бір борт сүйемелшісі және екі ұшқыш қаза тапты. Дененің күйгендіктен танылмайтын жағдайда болғаны хабарланды.

Тергеу және бұзушылықтар

Апаттың себебін анықтау туралы дау-жанжал Эквадор әуе күштерінің Апатты тергеу комитеті (Junta Investigadora de Accidentes, JIA) апатты навигациялық қателікке байланыстырғаннан кейін бірден басталды. Сондай-ақ, Колумбияның M 19 солшыл партизан тобының ұшақ апатына қатысы бар деген әңгімелер тарады, бірақ билік бұл мәлімдемелерді жоққа шығарды.

Аросемена тергеу (бірінші тергеу)

Бірнеше ай өткен соң, құрбандардың отбасылары мен президентке одақтас саяси топтардың қысымы нәтижесінде сол кездегі депутат және бұрынғы президент Отто Аросемена басшылық еткен парламенттік комиссия құрылды. Комиссия JIA есебіндегі қарама-қайшылықтар мен сәйкессіздіктерді анықтады, бірақ нақты қорытындыға келе алмады, әсіресе Әскери-әуе күштері VIP-көлік ретінде пайдалану үшін сатып алған ұшақта тіркеу құрылғысы (қара қорап) болмағандықтан. Цюрих полициясының тобы да тергеу жүргізіп, ұшақ тауға құлаған сәтте оның қозғалтқыштары өшірілген деген қорытындыға келді. Бұл пікір Әскери-әуе күштерінің есебіне қайшы келгенімен, Эквадор үкіметі тарапынан одан әрі зерттелген жоқ.

Кондор операциясы

2013 жылы көрсетілген "Хайме Ролдостың қазасы" атты деректі фильмі, IDFA грантымен қаржыландырылғаны айтылады, сұхбаттар, архивтік материалдар мен зерттеулер арқылы Ролдостың өлімін зерттейді. Фильмді Ролдос отбасына жақын Маноло Сармиенто түсірген. Фильмде айтылғандай, Эквадор армиясы Оңтүстік Конус елдерінің (Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Парагвай және Уругвай) әскери диктатуралары құрған аймақтық репрессиялық құрылым – "Кондор" операциясына тікелей қатыспаса да, оған үлкен симпатия танытқан. Осыған байланысты, және сол кездегі Эквадор армиясының Бас қолбасшысы болған Ришелье Левоердің сөзіне сүйенсек, Аргентина мен Чили азаматтары Ролдостың үкіметін құлатуға жасалған қастандыққа қатысқан, себебі олар оның солшыл идеялар мен үкіметтерді қолдайтынын көрген.

Жаңа зерттеулер, ашылулар және теориялар

Прожекциядан кейін бірден, Бас прокурор Гало Чирибога тергеуді қайта ашу туралы шешімін жариялады. 2015 жылғы сәуірде ол Ұлттық Ассамблеяға 2014 жылы құпиясы ашылған ЦРУ құжатына сүйене отырып, Эквадордың 1978 жылғы қаңтардың ортасында «Кондор» операциясына қосылғанын мәлімдеді. Аталған құжатқа сәйкес, қатысу Қарулы күштердің барлау қызметі арқылы жүзеге асырылған болар еді; осы мақсатта, аргентиналық генерал Китоға келіп, Қорғаныс министрлігінде «Кондортел» деп аталатын телекоммуникациялық жүйені орнатқан деген болжам бар (сондай-ақ, деректі фильмде айтылғандай). Әскери-теңіз күштері телекоммуникацияға, ал Әуе күштері психологиялық соғысқа жауапты болған. Сонымен қатар, Чилидің Аугусто Пиночеті Эквадордың әскери барлау мектебінде эквадорлық кадрларды оқыту туралы ұсыныс жасаған. 2016 жылғы мамырда апаттың 35 жылдығына орай Бас прокурор Чирибога Эквадор Әуе күштерінің қоймасында алғашқы ресми тергеу кезінде пайдаланылған бірнеше құжаттар, аудиовизуалды және материалдық дәлелдер табылғанын хабарлады. Дәлелдердің арасында апатқа ұшыраған «Супер Кинг Эйр» ұшағының шағын қалдықтары да болған. Чирибога осы дәлелдердің бір бөлігі Бразилияға қосымша сараптамаға жіберілетінін және ол ұшақтың қалдықтарын іздеу үшін әскери нысандарда тергеуді жалғастыратынын мәлімдеді. Ролдос отбасы жаңа тергеу туралы ақпарат беруді сұрады. Чирибога осыған дейін Қарулы күштердің ынтымақтастығы «салқын» болғанын, бірақ қазір «жақсы көңіл-күй» пайда болғанын айтты. 2015 жылы бұрынғы Қорғаныс министрі Фернандо Кордеро 2013 жылы құпиясы ашылған құжаттарға қарамастан, бірнеше файлдар өрттелгенін және басқа құжаттар жоғалғанын мәлімдегенін атап өту керек, бұл факт оның мекемесі тергейтін еді. Кордероның сөзіне göre, Бас прокурордың бұрынғы ақпарат сұрауына кедергі келтірген тергеу құжаттарының жоғалуы немесе ұйымсыздығы болған. Осыған байланысты, 2015 жылы Қорғаныс министрі Фернандо Кордеро ұшақ қара жәшіксіз сатып алынғанын және сатып алу құжаттарының 2003 жылы Ұлттық қорғаныс кеңесі тарапынан өрттелгенін, бұл ұшудың соңғы сәттері туралы қосымша мәлімет алуға мүмкіндік бермейтінін мәлімдеді. Дегенмен, Кордеро құжаттарды жойғандар туралы ақпарат іздеуге уәде берді, өйткені оның пікірінше, «осы құжаттардың бар екендігі туралы шындықтың жарияланбауына ниет болған». Ол сондай-ақ «біз ешқашан таба алмайтын құжаттар бар, бірақ бұл процестерді (ұзартуға) себеп бола алмайды» деп қосты. 1990-1992 жылдардағы парламенттік тергеуді басқарған Виктор Гранда өрттелген құжаттар президенттік ұшақты сатып алумен байланысты болғанын мәлімдеді, бірақ оның тергеуінің қорытынды есебінде аталған құжаттаманың көшірмелері бар екенін және олар заңнамалық мұрағатта сақталуы тиіс екенін айтты. Ол сондай-ақ Кордероның бұл іс бойынша ұсынған жаңа деп есептелетін құжаттарының көбі, мысалы Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің құжаттары, оның 1990 жылдардағы тергеуінде егжей-тегжейлі жазылғанын, ол кейіннен 2006 жылы кітап ретінде жарияланғанын мәлімдеді. Осылайша, ол Қорғаныс министрлігі жаңа ештеңе ұсынбайтынын, тек бұрын талданған құжаттарды ұсынатынын, бұл мәселенің саяси элемент ретінде пайдаланылуына күмәндануына себеп болғанын айтты.

Almost immediately after the screening, Attorney General Galo Chiriboga announced his decision to reopen the investigation. In April 2015, he announced to the National Assembly that, based on an alleged CIA document declassified in 2014, Ecuador had joined Operation Condor in mid January 1978. According this document, participation would have occurred through the intelligence services of the Armed Forces; for this purpose, it is alleged (and also reported in the documentary) that “an Argentine general would have visited Quito and installed, in the Ministry of Defense, a telecommunications system (named “Condortel”). The Navy was allegedly in charge of telecommunications, while the Air Force was in charge of psychological warfare.” Additionally, an offer by Chile’s Augusto Pinochet to train Ecuadorian personnel at the Military Intelligence School in Santiago would have followed. In May 2016, on the 35th anniversary of the crash, Attorney General Chiriboga announced the discovery of several documents, audiovisual and material evidence that was used in the first official inquiry, in an Ecuadorian Air Force depot. Reportedly among the evidence were some small remains of the ill fated Super King Air. Chiriboga announced that some of that evidence would be sent to Brazil for further analysis; and that he would embark on further investigation, among military installations, to look out for more remains from the aircraft. The Roldós family asked to be kept informed on the new investigation. Chiriboga said that up to this discovery collaboration from the Armed Forces had been “cold”, but that “better disposition” now existed. It is worth noting that former Defense Minister Fernando Cordero had declared in 2015 that despite documentation having been declassified in 2013, several files had been incinerated and other documents lost, a fact that his institution would investigate. Cordero added that previous information requests by the Attorney General had been obstructed by missing or disorganized investigation records. In this line, in 2015, Defense Minister Fernando Cordero declared that the plane was acquired without black boxes and that the acquisition documents were incinerated by the National Defense Council in 2003, which precluded further knowledge about the flight's final moments. Still, Cordero announced he would be seeking information on those responsible for the documents’ destruction, as there was, in his view, “an intention that the truth about the existence of these documents not be known.” He also added that “there are documents that we will never find, but that can’t be a motivation to dilate (slow) processes.”

Victor Granda, who headed the 1990 1992 parliamentary inquiry claimed the incinerated documents were the ones related to the acquisition of the ill fated presidential plane but added that the final report of his investigation contained copies of said documentation and that they were supposed to be stored in the legislative archives. He further challenged that many of the supposedly new documentation that was reportedly presented by Cordero about the case, such as the National Security Council documents were, according to Granda, already covered in detail by his 1990s inquiry, which was later published as a book in 2006. Thus, he challenged that the Ministry of Defence was not providing anything new, but documents that have already been analyzed, leading him to “doubt that this issue is used as a fundamentally political element.”