Кіріспе

Лиман – Сербияның Нови-Сад қаласындағы қалалық аудан. Ол қала орталығынан оңтүстікке қарай, Дунай өзенінің жағасында, 3,98 км² аумақты алып жатыр. Бұл қаланың салыстырмалы түрде жаңа бөлігі, бұрын батпақ болған жерге 1960-1990 жылдар аралығында салынған. Ол рим цифрларымен белгіленген төрт бөлікке бөлінген: Лиман I (университет кампусы бар), II, III және IV, олардың нөмірі оның даму ретімен сәйкес келеді.

Шекаралары

Лиманның солтүстік шекарасы Булевар Кара Лазара (Царь Лазарь бульвары), батыс шекаралары – Улица Рибарско острво (Рибарско острво көшесі) және Улица Сима Матавулья (Симо Матавулья көшесі), ал оңтүстік және шығыс шекарасы Дунай өзені (әрі атап айтқанда, Sunčani kej – "Күнды шелек"). Іргелес аудандар: батыста – Телеп, солтүстікте – Адамовичево Населе, Грбавица және Стари Град, оңтүстікте – Рибарско острво (тұрғын емес, туристік орналасқан жер). Елді мекеннің оңтүстік-шығысында Дунай өзені жатыр.

Атауы Шығу тегі

Лиман сөзінің шығу тегі ежелгі грек тілінен (λιμένας) шыққан, ол шығанақ немесе порты деген мағынаны білдіреді. Осман империясының Қара теңіздің батыс және солтүстік жағалауларына кеңеюімен түріктер бұл сөзді таратты, соңынан ол болгар, румын, украин, орыс және серб тілдерінің сөздік қорына енді. Лиман сөзі өзен ағысындағы ағысы тыныш, су тұрғандай көрінетін жерлерді білдіреді, мұндай жерлер көбінесе құмшақтардың алынуы немесе өзеннің айналымы өзен төбесімен өтетін жерлерде қалыптасады. Сербия аймақтарында бұл сөз Дунайдың шығанақтарындағы құмды жағалары бар көлдер мен тоғандарды атау үшін қолданылған.

Кіші және үлкен лиман

Бұрын Нови-Садта "Мали" (кіші) және "Велики" (үлкен) Лиман болған. Кіші Лиман қазіргі қала орталығының (Стари Град) аумағында орналасқан, ал 1930 жылдардың басына дейін көлдер, құмды жатақтар, су өсімдіктері, сары ағаштар мен шалғындықтар болған. Бұл Лиман бүгінгі Дунай паркін және Дунай бойындағы аймақты, бұрынғы теміржол жағалауына дейін қамтыды, оның астында Ұлы Лиманға қатынас үшін жер асты жолдары салынған. Кіші Лиманның аумағы Дунай, Дунавская көшесі, Змай Жовина көшесі, Король Александр көшесі және теміржол жағалауы (қазіргі Царь Лазарь бульвары) арқылы шектелген. Кіші Лиман деген ат уақыт өте келе жоғалды, өйткені бұл жер толығымен құрылыспен жабылғанда қаланың орталық бөлігі Дунаймен байланысты. 1764 жылғы мәліметтерге сәйкес, бүгінгі Лиман аумағында орналасқан жер Ұлы Лиманның бір бөлігі болған. Ол Футог ормандарынан басталып, Алекса Сантич, Ласла Гала көшелеріне және теміржолға дейін (қазіргі Грявица және Стари Град) созылған. Ол Михайла Пупина бульвары бойындағы Народних героја көшесіне дейін жеткен. XIX ғасырға қатысты жазбаларда, католик зиратының алдында (қазіргі Грявицада) "Šištat" деп аталатын қалалық серуендеу жолы болғандығы айтылады.

Бірінші Нови-Сад темір жол вокзалы

Будапешт-Суботица-Нови Сад-Земун-Белград темір жолының құрылысы 1881 жылы басталды, және Ұлы Лиманның бір бөлігінде темір жол төсемі салынды, ол бүгінгі Кара Лазара бульварының бойымен созылып жатты. Темір жол сол кездегі салынған көпір арқылы өтіп, қамалдың астындағы туннельден өтті. Сол кезде Дунайға қарай қорғаныс бөгеттері салынды. 1882 жылы салынған темір жол станциясының ғимараты қазіргі Грявица орналасқан жерде, Вере Павлович көшесі, Пушкин көшесі және Царь Лазарь бульвары арасында салынды. 1964 жылы басталған оңтүстік қалалық темір жол байланыстарын тарату (темір жол станциясын Лиманнан Салайка және Подбара аудандарындағы Жаше Томича бульварына көшіру) кезінде ескі темір жол станциясының ғимараты бұзылды. Бүгінгі Грявицадағы почта кеңсесі Лиманның жасыл базарының жанындағы бұрынғы станцияның соңғы қалдығы болып табылады.

1920-1950 жылдардағы құрылыс

Лиманның қайта жаңғыруы 1922 жылы басталды. Темір жолдың артындағы аймақтағы қала әкімшілігі соғыстар аралығында тұрғын үй салу үшін арзан жер берді. Бұл үйлердің көпшілігі кең аулалары мен бақтары бар, бір қабатты үйлер болатын. Азаматтар бірнеше қоғамдық су құдықтарынан сумен қамтамасыз етілді. Кәріз болған жоқ, ал жер асты сулары үнемі қауіп тудыратын. Осы қиындықтарға қарамастан, елді мекен кеңейіп, халқы 2600-ге жуық адамға жетті. Елді мекендегі басты көше – Фрушкогорская көшесі, ол сол кезде салынып біткен жаңа қалалық жағажай – Štrand-қа дейін созылды. 1924 жылдан 1937 жылға дейін жаз айларында Фрушкогорская көшесімен "Трчика" деп аталатын шағын пойыз қатынайтын. Лиманның осы бөлігінде көбінесе өнеркәсіптік нысандар салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс пен Халық азаттық күресінің басталуымен (1941), әскери гараж бен жанармай қоймасын жарылту әрекеттерінен өзге, теміржол станциясы маңындағы Лимандағы ең сәтті диверсия 11 қыркүйекте болды: сол күні 124 телефон және сигнал кабельдері кесіліп, бу локомотивтерін сумен жабдықтауға арналған сорғы істен шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Лиман аймағын одан әрі дамыту жоспарлары кеңейтілді. 1945 жылдың өзінде жерге құм төсеу жұмыстары басталды, ал 1955 жылға қарай ғимараттардың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін құмға терең құбырлар мен тіреулер орнатылды.

1960-1990 жылдардағы құрылыс

Лиманның жаңа көп қабатты ғимараттарының құрылысы 1960 жылдардың басында басталды, ал елді мекен бірнеше кезеңде, мерзімі бойынша (Лиман 2, Лиман 3, Лиман 4) салынуын жалғастырды. Бірінші болып Университет кампусымен бірге Liman I құрылысы басталды; ал Liman IV 1990 жылдардың соңына қарай салынып жатыс. Университет қаласы бұрынғы Ұлы Лиманның шығыс бөлігінде салынды, тұрғын үйлер мен оларға қоса салынатын нысандар және тиісті инфрақұрылымдар бой көтерді.

2000-шы жылдардағы құрылыс

1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс пен санкциялардан кейін және аймақтың көп бөлігі қолданыстағы коммерциялық және тұрғын үйлермен толып қалғаннан соң, Лимандағы құрылыс баяулады. 2000-2010 жылдар аралығында тек бірнеше маңызды құрылыс және реконструкция жұмыстары жүргізілді. Нови-Садтың 2030 жылға арналған Бас жоспарына сәйкес, Депресия ауданындағы қалған бос жерлер жаңа тұрғын үйлермен, тұрақты және спорттық саябақтармен, сондай-ақ коммерциялық және бизнес ғимараттармен толықтырылуы жоспарланған. Депресия ауданындағы үйлердің қалдықтары Лиман V ауданы мен оның тұрғын үйлеріне орын ашу үшін, сондай-ақ Суботика бульвары (Еуропа бульвары) арқылы Сремска Каменицаға баратын көпір үшін бұзылатын болады. Белградтың су жағалауы үлгісіндегі жаңа тұрғын аудан бұрынғы қалалық кеме жасау зауытының және қазіргі өзен флотының орнында салынуы жоспарланған. Бұрынғы Қытай ауданының (индустриалды аймақ; бұрынғы жібек фабрикасы ғимараттары) жаңғыртуы жоспарланған, сонымен қатар Нови-Сад шабуылының құрбандарына арналған ескерткіш орталық салуға арналған жер бөлінген. Ескі теміржол көпірінің негізінде (Кара Лазара бульварынан Петроварадин бекінісіндегі туннель арқылы) жаяу және велосипед жолынан өтетін көпір салу жоспарланған. Штранд жағажайын төменге қарай кеңейту және жағажай аймағын көбірек ойын-сауық опцияларымен және тұру орындарымен жаңарту жоспарланған, «Danubius 1855» ескесу клубы, «Vojvodina» каяк-каноэ клубы және «Cesla» мейрамханасы Каменичка Адаға көшіріледі. SKCNS Factory – 2017 жылдан бері салынып жатқан, университет кампусы аумағында орналасқан көпфункционалды қалалық концерт залы.

Мәдениет

Қаланың ең ірі және ең көп халқы бар қалалық аймандарының бірі ретінде Лиманда көптеген фестивальдар мен мәдени шаралар, сансыз топтар мен ұйымдар, сондай-ақ мәдени орталықтар бар. Қазіргі уақытта ауданда шіркеу жоқ (тек өзен флоты орналасқан жерде ғибадатхана бар), бірақ болашақта салу жоспарлануда. 18 қыркүйек 2011 жылы Лиман тұрғындары құрған "Novosadska biciklistička inicijativa" (Нови Сад велосипедтік бастамасы) жыл сайын "Novosadska Kritična masa" (Нови Садтың сынды массасы) деп аталатын велосипедтік шеру өткізеді. Велосипедтік шеру жолдары көбінесе Лиман аудандарының ішінде немесе шеттерімен өтеді, бұл өмірдің барлық саласынан және жас топтарынан жергілікті тұрғындарға іс-шараға қатысуға мүмкіндік береді. Шеру және басқа да велосипедтік шаралардың мақсаты – қалалық велосипед жүруді ілгерілету және дамыту, сондай-ақ жол қозғалысында қауіпсіздік пен жол пайдаланушылары арасындағы төзімділік мәдениетін қалыптастыру және насихаттау. 2018 жылдан бері Лиман паркінде қаңтардың соңынан ақпанның басына дейін жыл сайынғы қытай фонарь фестивалі өткізіледі, ол Қытайдың Жаңа жылын тойлауға арналған және қытай мәдениеті мен мифологиялық мотивтерінен әртүрлі фонарь дизайндарын көрсетеді. 2019 жылы Нови Сад Еуропаның жастар астанасы болды. Көптеген студенттік шаралар жаңадан қайта жаңартылған Чайнатаун ауданынан үйлестірілді. Бұл аудан 2022 жылы да мәдени шаралар үшін пайдаланылды, ол кезде Нови Сад Еуропаның Мәдениет астанасы атанды. 2020 жылы Лиман және Телеп аудандарының жергілікті тұрғындары "Dunavac Šordoš Informal citizen initiative" (Дюнавац Шордош бейресми азаматтық бастамасы) тобын құрды. Содан бері топтың мақсаты – Нови Садтың соңғы қалған жабайы аймақтарын (Дюнавац Шордош және Рибарак) қалалық құрылыстан қорғау және сақтау. Олар бұл мақсатқа белсенділік, петициялар және жергілікті мәселелер туралы хабар тарату арқылы жетеді. Топ мүшелері жиі Дунай өзенінің жағалауларын тазартады және жергілікті жануарлар дүниесін бақылайды. 2022 жылдан бері Дунай өзенінен жаңа көпір салуға бекітілген қытайлық құрылыс компанияларының бақылаусыз және қарқынды орманды қырқуына наразылық ретінде Шордош ауданында лагерь (Шорош аман қалу лагері) орналастырды.

Ас мәзірі

Бұл ауданда серб және халықаралық тағамдар мен сусындарды ұсынатын көптеген жеке меншік нан пісіретін орындар, мейрамханалар мен кафелер бар. "Укуси Воеводине" (Войводинаның дәмдері; Нови-Садтың дәмдері) гастрономиялық фестивалі – Войводинаның түкпір-түкпірінен тамақ және сусындардың шағын өндірушілерін, сондай-ақ дәстүрлі Войводина асүйін сақтайтын мейрамханаларды көрсететін көп деңгейлі шара. Бұл фестиваль 2016 жылдан бері өткізіліп келеді және Лиман паркінде қыркүйектің бірінші немесе екінші демалыс күндері ұйымдастырылады.

Экономика

Лиман, Нови-Садтың көптеген аудандары сияқты, тұрғын үйлермен біріктірілген сауда аймақтарына ие: шағын бизнес орталықтары, банктер, сауда және қолөнер дүкендері, супермаркеттер және т.б. Лиман тұрғындары Grbavica, Adamovićevo Naselje, Stari Grad, Telep аудандарының шетіндегі сауда орындарын да жиі пайдаланады. Naftna Industrija Srbije (Сербияның мұнай өнеркәсібі), "Agrovojvodina" және Schneider Electric DMS компанияларының бас кеңселері Liman III-те орналасқан.

Зауыттар

Тарихи тұрғыдан алғанда, Лиман ауданында бірнеше фабрика аймақтары болды, олардың бәрі көршілес аймақтың одан әрі дамуымен бірте-бірте жабылып, таратылды. "Кинеска четврт" (Қытай ауданы) деп белгілі болған аймақта бұрын жібек фабрикасы орналасқан. Ескі кеме жасау зауыты Лиман мен Балықшы аралының арасында жатыр.

Көлік

Тарихи тұрғысынан алғанда, алғашқы Нови-Сад теміржол станциясы қазіргі Лиман және Грбавица аудандарында орналасқан. Будапешт-Земун теміржол қатынасы 1883 жылы Нови-Садқа алғашқы пойыз келген кезде басталды. 1901 жылдан бастап жолаушыларды теміржол стансасынан қала орталығына жеткізу үшін омнибус (атқа жегілген трамвай) пайдаланылды, ал 1911 жылдан бастап электр трамвай қолданысқа енді, ол 1958 жылы автобус қызметімен алмастырылды. 1, 4, 7, 8, 9, 11А, 11Б, 12, 68, 70, 71, 72, 73 және 74 автобус бағыттары осы ауданды басқа ірі қалалық аудандармен, сондай-ақ жақын маңдағы елді мекендермен байланыстырады. Аудан велосипед инфрақұрылымымен жабдықталған, үлкен бульварлар мен көшелерде жаяу жүргіншілер жолдарынан бөлек велосипед жолдары бар. Велосипед тіректері көптеген маңызды қоғамдық және коммерциялық ғимараттардың алдында орналасқан. 2014 жылдан бері "Vratimo Novi Sad Biciklistima" (2009 жылы Нови-Садта бастау алған) бастамасы аясында, NS bike – жергілікті велосипед жалға беру компаниясы, қалалық жағажайға жақын Фрушкогорская көшесінің соңында өз велосипед тіректерінің аймағын құрды. Велосипедті жалға алу қызметі сәуір айында велосипед маусымының басталуымен және желтоқсан айында аяқталады. Такси компаниялары қаланың барлық аудандарында жұмыс істейді, бірақ осы ауданда да бірнеше такси аялдамалары бар, мысалы, Фрушкогорская көшесіндегі Штранд кіреберісінің жанында (13 такси тұрақ орны), Халық фронты және Балзакова көшелеріндегі аймақта (18 такси тұрақ орны) және Студенттер жатақханасы А-да (4 такси тұрақ орны). Лиманның атақты көшелері: Балзакова көшесі, Деспота Стефана бульвары, Азат ету бульвары, Кара Лазара бульвары, Народного фронта көшесі, Ива Андрича көшесі, Фрушкогорская көшесі, Шекспир көшесі және т.б.

Білім

Екі бастауыш мектеп бар: 1972 жылы салынған "Jovan Popović" мектебі Liman II-де және 1950 жылы салынған "Žarko Zrenjanin" мектебі Liman III-де орналасқан. 1909 жылы құрылған "Isidor Bajić" музыка мектебі, Стар Град ауданындағы Стражиловская көшесіндегі ескі ғимаратынан, 2011 жылы салынған Қара Лазара бульварындағы жаңа ғимаратына, 1947 жылы құрылған Нови-Сад балет мектебімен бірге көшіп келді. Олар бір ғимаратты бөліседі. Мектептердің концерт залдарының бірі қала тарапынан мәдени шаралар өткізу үшін пайдаланылады. Лиман аудандарында бірнеше мемлекеттік және жеке балабақшалар бар. Лиман 1-де Нови-Сад университетінің Университет қаласы (Студент қаласы) орналасқан, онда ректорат және Техникалық ғылымдар, Ауыл шаруашылығы, Философия, Құқық, Жаратылыстану және математика, Технологиялық және Экономикалық факультеттері, сондай-ақ Жоғары экономикалық коммерциялық мектеп бар. Университет қаласына Стар Градтағы Қара Лазара бульварының солтүстік жағында орналасқан Спорт және дене тәрбиесі факультеті де кіреді. Университет кампусының батыс бөлігінде студенттік жатақханалар, көмекші үй, студенттік медициналық пункт, студенттік кооперативтер, мейрамханалар, шаруашылық дүкені (аралас тауарлар дүкені, кітап дүкені және басқа да қажетті жабдықтармен бірге) бар. Елдегі ешбір университет қаласында мұндай толыққанды кампус бір жерде жоқ. Университет кешенінің кейбір ғимараттары (студенттік жатақханалар) да Лиман 3-те орналасқан. Liman I Нови-Сад университетінің профессорлары үшін тұрғын үй жобасы ретінде бастама алған.

Денсаулық

"Нови Сад" қоғамдық денсаулық сақтау орталығы Лиман шағын аудандары үшін басты денсаулық сақтау орталығы болып табылады. Бұл сонымен қатар қаладағы ең ірі қоғамдық денсаулық сақтау орталығы. Аталған шағын аудандарда бірнеше жеке медициналық клиникалар мен тіс дәрігерлері де бар.

Спорт

Лиман ауданында Университет спорт орталығы – Дячко Игралиште (Студенттер алаңы) (1936 жылы құрылған), шағын қайықтарға арналған порт, «Воеводина» каяк-каноэ клубы (1947 жылы құрылған) және «Данубиус» ескесу клубы (1885 жылы құрылған) орналасқан. Liman II-де «FK Kabel» үшін екі футбол алаңы бар, ал Liman I-дегі Студенттер алаңында «Index» футбол клубы бар.

Демалыс

Дунай өзенінің жақын орналасуы және елді мекеннің социалистік жоспарлы құрылысының нәтижесінде Лиманда демалу мен ойын-сауық үшін көптеген аймақтар бар, тұрғын үйлер арасында кең жасыл аймақтар ұйымдастырылған. Маңызды парктер мен жасыл аймақтар: Лиман паркі, Университет паркі және "Sunčani kej" (Күндізгі жағалау). Лиман паркі қаладағы екінші ірі парк (Каменица паркінен кейін) және бірнеше мүмкіндіктерге ие: тулар паркі (2022 жылғы Еуропа мәдениет астанасы маусымында құрылған), скейт-парк, бульдеррайн, үстел теннисі алаңы, баскетбол алаңы, ашық спорт залы, иттер паркі, балалар ойын алаңы, ішуге арналған қоғамдық су көзі және қалалық жасылдандыру бас басқармасы (Gradsko Zelenilo). Университет паркі бір кезде EXIT фестивалі үшін лагерь ретінде пайдаланылған. Sunny Quay жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін демалыс пен жаттығуға ыңғайлы. Ол Подбарадан Лиман III-ке дейін созылады. Дунайдың Лиман бөлігінде қаланың ең танымал жағажайы – Штранд (1911 жылы негісталған), сондай-ақ кішкентай, жабайы "Бечарак" жағажайы орналасқан. Лиманның оңтүстігінде "Рибарак" (Балықшылар аралы) пикник және демалыс аймағы орналасқан, онда Дунай лагунасы "Шодрош" қайық жүруге, желкендеуге және өзен кемелерін тоқтатуға пайдаланылады.

Әскери

Лиманның оңтүстік-батыс бөлігінде өзен әскер-теңіз күштері орналасқан. Бұл аймақ сондай-ақ өз еркімен әскери қызметке шақырылғандарды да қабылдайды. Әскери қызметкерлер үшін сол жерде Әулие Стефанға арналған шағын шіркеу (қазіргі уақытта Лиман ауданындағы жалғыз діни нысан) бар.