Кіріспе

Психологиялық тұжырымдама

Юнгиан психологиясындағы Өзіндік – динамикалық тұжырымдама, ол алғаш рет Юнг архетиптерінің бірі ретінде қалыптасқаннан бері көптеген өзгерістерге ұшырады. Карл Юнгтің пікірінше, тарихи тұрғыдан алғанда, Өзіндік адамның санасы мен санасыздығының бірігуін көрсетеді және психиканы тұтас ретінде бейнелейді. Ол жекелену процесінің нәтижесі ретінде іске асырылады, ол оның ойынша, жеке тұлғаның әртүрлі жақтарын біріктіру процесі болып табылады. Юнг үшін Өзіндік – қамтитын, толыққанды бірлік, ол контейнер рөлінде әрекет етеді. Оны шеңбер, төртбұрыш немесе мандала арқылы бейнелеуге болады.

Екі орталық гипотезасы

Адам жекелігінің екі орталығы бар деген идея бір кезде Юнг психологиясын ерекшелендірді. Эго сана орталығы ретінде қарастырылса, ал Өзіндік – сана, санасыз және эгоны қамтитын, жалпы тұлғаның орталығы ретінде анықталады; Өзіндік – бұл тұтастық та, орталық та. Эго – тұтастың ішіндегі шеңбердің дербес орталығы болса, Өзіндікті одан да үлкен шеңбер деп түсінуге болады.

Өзіндіктің пайда болуы

Юнгтің пікірінше, әрбір адам туған сәттен бастап толықтық сезіміне – Өзіне ие болады, бірақ даму барысында жеке эго санасы бастапқы бірлік сезімінен бөлініп шығады. Бұл эгоның дифференциациялану процесі өмірдің бірінші жартысындағы маңызды міндетті құрайды, алайда юнгиандықтар психикалық денсаулықты Өзіне үнемі қайта оралумен байланыстырды, бұл мифтерді, бастама рәсімдерін және өмірлік кезеңдерді бастан өткізу арқылы жеңілдетіледі. Эго белгілі бір тұйыққа тіреледі және көмекке «жасырын реттеуші немесе басқарушы бейімділік, ұйымдастырушы орталық» деп атаған тұлғаға жүгінуге мәжбүр болады: «Юнг бұл орталықты «Өзі» деп атады және оны бүкіл психиканың толықтығы ретінде сипаттады, оны психиканың шағын бөлігі ғана құрайтын «эгодан» ажырату үшін». Өзінің басшылығымен архетипілік бейнелер тізбегі пайда болады, олар Өзінің фрагментті аспектілерін оның толықтығына қарай бірте-бірте жақындатады. Бірінші пайда болатын және эгоға ең жақын – көлеңке немесе жеке санасыз, ол сонымен бірге жалпы тұлғаның алғашқы бейнесі болып табылады және кейде Өзімен шатастырылуы мүмкін. Одан кейін Anima және Animus – жан бейнесі пайда болады, оны бүкіл Өзінің символы ретінде қарастыруға болады. Дегенмен, анимус немесе анима эго мен Өзінің арасында делдалдық рөл атқарады. Келесі негізгі архетип – ақылды қарт ер/әйелдің Мана бейнесі, ол Өзіне ұқсас ұжымдық санасыздың өкілі. Содан кейін Өзінің архетипі келеді – жеке тұлғаның өзін-өзі тану жолындағы соңғы нүкте, жекеленудің түпкілікті үлгісі. Юнгтің сөздерімен айтқанда, «Өзі эго санасын, көлеңкені, аниманы және ұжымдық санасызды шексіздікке дейін қамтиды. Толықтық ретінде Өзі – oppositorum coincidentia; сондықтан ол жарық және қара, бірақ екеуі де емес». Басқаша айтқанда, «Өзі – саналы және санасыздың өзара интеграциясын білдіретін толық, уақыттан тыс адам». Юнг көптеген арман бейнелерін Өзінің көрінісі ретінде таныды, олардың ішінде тас, әлем ағашы, піл және Христиан (Иса) бар.

Өз-өзіне деген қауіп

Фон Франц "Өзіндіктің қараңғы жағы – ең қауіпті нәрсе, себебі Өзіндік – психикадағы ең зор күш. Ол адамдарды мегаломанияға немесе басқа да адастыратын қиялдарға жетелеуі мүмкін, соның салдарынан адам "көтеріліп келе жатқан құштарлықпен" ұлы ғарыштық сырларды түсінгендей сезінеді. Осылайша, ол адамдық шындықтан қол үзген қауіпке тап болады. Күнделікті өмірде Өзіндіктің түрлері мемлекет, Құдай, ғалам немесе тағдыр сияқты сыртқы тұлғаларға немесе ұғымдарға проекциялануы мүмкін. Мұндай проекциялар кері тартылғанда, жеке тұлғаның құлдырау қаупі туындайды, алайда Өзіндіктің әлеуметтік немесе ұжымдық аспектілері осыған қарсы тұра алады.

Юнгтің өзіндік түсінігінің эволюциясы

Янг Эйзендрат пен Холл «Юнгтің еңбегінде өзіндік қасиетті туа біткен субъективті жекелік түсінігіне, абстрактілік орталық немесе орталық реттеу принципі идеясына, сондай-ақ уақыт өте келе дамитын процестің сипаттамасына сілтеме жасайды» деп жазады. 1947 жылы Майкл Фордхам жаңа туған нәрестелердің психикалық күйін сипаттау үшін бастапқы өзіндік ерекше теориясын ұсынды, ол гомеостазбен сипатталады, яғни оның сөздерімен айтқанда, «тұрақты күй» арқылы, онда өзі және басқа (әдетте анасы) арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Бұл теория ішкі және сыртқы әлем арасында ешқандай шекара жоқ екенін, ал ішкі әлемде әлі де ешқандай бөлек компоненттер жоқ екенін болжайды. Фордхам өзінің гипотезасын ішінара Юнгтің өзіндік архетипі туралы түсінігінен және психоанализдің ішкі «объектілер» идеясынан алды. Әрбір адамның бастапқы толықтығы ретінде қарастырылатын бастапқы өзіндік, оның «архетиптік» бейімділіктерімен, тіл, кешендер сияқты аспектілерді дамыту арқылы, өмірдің бірінші жартысына тән деп саналатын үздіксіз қос процесте – деинтеграция және реинтеграция арқылы сыртқы әлеммен қарым-қатынасқа түседі. Мысалы, Redfearn, классикалық архетиптік теорияны жылдар бойы клиникалық байқауларға негізделген даму көзқарасымен біріктірген, өзіндікті өмір бойындағы көптеген субперсоналитеттерден тұратын деп санайды.

Қарсылық

Фриц Перлс қарсылық білдірді: "Көптеген психологтар 'өзін' үлкен S әріпімен жазуға бейім, осылайша 'өзі' деген нәрсе аса құнды, ерекше бағалы нәрседей болып көрінеді. Олар 'өзін' қазына іздегендей ашуға тырысады. 'Өзі' дегеніміз – тек басқалармен салыстырғанда анықталатын нәрсе ғана".