Кіріспе

Солтаниядағы кесене, Иранның ұлттық мұралық орны

Солтаниядағы күмбез (گنبد سلطانیه) – Иранның Занжан провинциясындағы Солтания қаласында орналасқан, дәстүрлі түрде Солтания деп аталатын, моңғол билеушісі Ілхан Ольжейітудің (Мухаммед Ходабанде) кесенесіне орталықтанған қираған құрылыстар кешені. Шамамен 200 тонна салмақты күмбездің биіктігі негізінен 49 метр (161 фут) құрайды және қазіргі уақытта кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстары жүргізілуде. Солтания күмбезі басқа да атаулармен белгілі: Ольжейіту күмбезі, Султания күмбезі, Ольжейіту мазары және Гонбад-е Султания. 1302 және 1312 жылдар аралығында салынған негізгі ғимарат Ирандағы ең көне қос қабырғалы күмбез болуы мүмкін.

Ирандағы моңғолдардың болуы ауыл шаруашылығына тәуелді дәстүрлі қалалардан, жайылымдарға қол жеткізуге баса назар аударатын қалаларға көшумен ерекшеленді. Мұндай моңғол қалаларының мысалы – Иранның солтүстік-батысындағы Султания қаласы. Сол кездегі Ілханид билеушісі Арғун Султанияны жазғы астанасы етіп белгіледі. Оның ұлы, Мухаммед Ольжейіту Худабанде, қаланың дамуын одан әрі жалғастырып, оны империяның астанасына айналдырды. Ольжейітудің қайтысынан кейін қала бірте-бірте құлдырауға ұшырады. Бүгінде Султанияның бұрынғы байлығы мен маңыздылығын көрсететін екі ғимарат сақталған: Солтания күмбезінің сегізбұрышты мазары және оған іргелес ханақа – суфилердің жиналыстары үшін арналған рухани орын. Сақталған мазардың сапасы Сұлтан Ольжейітудің жомарттығын көрсетеді. Ольжейітудің үлкен күмбезді мазар залы 1157 жылы Мервте Селжұқ сұлтаны Санжар салған алып мазармен бәсекелесу үшін салынған. Ольжейіту мазары, Ахмет Санжар мазары сияқты, сегізбұрышты жоспарға ие, екі кешен де Ілханид сарайының қолдауында болды және сол кездегі ең беделді ғимараттардың бірі саналды. Гонбад-е Султанияның әлемдік мұралық орны 2005 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны ретінде танылған. Ол ЮНЕСКО-ның тарихи критерийлеріне сәйкес төрт ерекшелікке ие: ежелгі және тарихи ескерткіштер, шаруашылық фермалар, қалалық ландшафттар және Солтанияның тарихи шөбі.

Сәулет және интерьер дизайны

Солтеньие күмбезі 14 ғасырдағы ең ірі діни мұралардың бірі болды және Құран оқу, дұға ету, оқыту, тұру және медициналық мақсаттар сияқты көптеген функциялар үшін пайдаланылды. Екі қабатты күмбездің құрылысында бір-бірімен өріліп жатқан қанатты тізбек тәрізді желі қолданылған. Солтания күмбезі Иранда осы үлгіні алғаш рет қолданғандардың бірі болды және бұрынғы ұқсас архитектуралық құрылыстар көбінесе ағаштан салынғандықтан, материал ретінде кірпішті таңдауымен ерекшеленеді. Қабірдің іші мозаикалық плиткалармен және гипстен жасалған әшекейлермен безендірілген. Ивaнның қабырғаларының ішкі жағында көк түсті фонға қарсы ақ жазулар көзге түседі. Ивaнның астыңғы бөлігі кейінірек боялған ою-өрнектермен жабылып, әшекейленген. Бүкіл күмбезді матаға түсірілген, үшбұрышты пішінді жазулармен шеңберленген. Галереялар төменгі, ағаш немесе мрамор қоршаулармен жабдықталған. Терезелер қола торымен, қола түйреуіштермен және алтын мен күміспен әшекейленген шарлармен жабдықталған. Ислам дәстүрі бойынша Олжеитүдің қабірі бақ ішіне орналастырылды, ол Құранда «рауда» деп аталады. Осы сөз Мәдинадағы Мұхаммед пайғамбардың қабірінің қоршауына да қосылған. Сондықтан «рауда» Ирандағы жерлеу құрылыстарының атауына айналды. Осылайша Олжеитүдің қабірі «рауда» деп аталды. Сонымен қатар, Олжеитү кешенде суды қанаттар мен құдықтар арқылы тиімді сақтауға және пайдалануға мүмкіндік берді. Қанат – суды тасымалдауға арналған төмен қарай еңіспен салынған канал. Осының арқасында қабірдің айналасындағы флора мен фауна ұзақ уақыт бойы сақталды, атап айтқанда, «қабір кешенінің айналасындағы бақтар 17 ғасырға дейін күтіліп келген». Фландин мен Косттың қабірдің кейінірек салған суретінде солтүстік-шығыс бұрышынан шығып тұрған қақпақ қабырғасының болуы мүмкін екенін көруге болады.

Басқа ескерткіштерге әсері

Олжетудің қабірі өз заманының ең маңызды туындыларының бірі болғандықтан, ол Ильханидтер мәдениетінің ішінде де, сыртында да көптеген басқа кешендер үшін шабыт көзі болды. Кешеннің ерекше белгілері кейінірек көптеген басқа ескерткіштерде кездесті, мысалы, порталдың үстінде орналасқан жұп минареттер. Бұл үрдіс Сәлжұқ дәуірінде басталып, Ильханид ғимараттарында қалыпты жағдайға айналды. Олжету қабірі, басқа Ильханид қабірлері сияқты, қазір сақталмаған үлкен кешенге ендірілген. Бұл кешендер он төртінші ғасырдың екінші жартысынан бастап Осман империясы Бурсада және басқа жерлерде салған, “кулие” деп аталатын ірі, жоспарланған жерлеу кешендерінің алдағы түрі болды. Олжету қабірінен туындаған тағы бір үрдіс – порталдың үстіне орналасқан бес күмбез стилі. Тәбриздегі Салиха Ханым салған Көк мешіт осы үлгіден шабыттанды; оның порталы мен іргесінен шығып тұрған бөлігі Олжетудің кешеніне өте ұқсас. Олжетудің осы танымал қабірі бірнеше моңғол императорлық қабірлеріне, тіпті Тадж-Махалға да шабыт берді. Сонымен қатар, екі күмбездің құрылысы қос қабатты болып келді. Солтания күмбезі – Ирандағы осындай құрылыстың алғашқы мысалы. Бірқатар ғалымдар Солтанияның құрылыс жүйесінің шамамен бір ғасырдың ішінде Ираннан Италиядағы Брунеллескиге жеткен болуы мүмкін деген болжам айтады. Көптеген зерттеушілер осы ұқсастықтар мен тағы да басқа себептерге сүйене отырып, Солтания күмбезінің 100 жылдан кейін салынған Санта-Мария-дель-Фиоре соборына әсер еткенін айтады. Дегенмен, Брунеллески мен оның инженерлері екі күмбездің де алдында тұрған ұқсас архитектуралық мәселелерге өздігінен шешім тапқан болуы да мүмкін.