Кіріспе
Роберт Райман (30 мамыр 1930 – 8 ақпан 2019) – американдық суретші, монохромды сурет салу, минимализм және концептуалды өнер бағыттарымен байланыстырылған. Ол абстрактілі, ақ түстегі суреттерімен ең көп танылды. Нью-Йорк қаласында тұрып, жұмыс істеді.
Robert Ryman (May 30, 1930February 8, 2019) was an American painter identified with the movements of monochrome painting, minimalism, and conceptual art. He was best known for abstract, white on white paintings. He lived and worked in New York City.
Өмір және мансап
Райман Теннесси штатының Нэшвилл қаласында дүниеге келген. 1948-1949 жылдар аралығында Кукивиллдегі Теннесси политехникалық институтында, ал 1949-1950 жылдар аралығында Джордж Пибоди мұғалімдер колледжінде саксофон оқығаннан кейін Райман АҚШ армиясының резервтік корпусына қабылданып, Корея соғысы кезінде армия резервтік музыкалық тобына тағайындалды. 1953 жылы Райман Нью-Йорк қаласына көшіп келді, мақсаты – кәсіби джаз саксофонисі болу еді. Ол пианист Ленни Тристанодан сабақ алды, бұл кейіннен оның сурет салуына әсер етті. Сол кезде ол ресейлік виолончельшінің үйінде бөлме жалдап тұрған. Райман көп ұзамай Музейде күзетші болып жұмыс істеді, осылайша MoMA-да жұмыс істейтін суретшілер Сол Левитт пен Дэн Флавинмен танысты. Марк Ротко, Виллем де Кунинг, Клайффорд Стилл, Джексон Поллок және Барнетт Ньюменнің жаңадан қосылған абстрактты экспрессионизм туындыларына қызығып, Райман сурет салу ісіне көңіл бөлді. 1953 жылдан 1960 жылға дейін сурет салуға жақын болу үшін MoMA-да күзетші болып жұмыс істеді. Ол жергілікті дүкеннен сурет салуға қажетті құралдар сатып алып, 1953 жылы өз пәтерінде тәжірибелеуді бастады. Райман консерватор Оррин Райлимен жақын қарым-қатынаста болды, ол оған мұрағаттық материалдар туралы кеңес беріп, суретші қолдануға ниеттенген материалдардың қышқылдығын жиі тексеріп отырды. Ол теледидар сценарисі мен продюсері Барбарали Даймонштейнмен екі рет сұхбаттасты, алғаш рет 1979 жылы «Нью-Йорктегі өнер әлемінің ішінде» кітабы мен бейнежазбасы үшін, екінші рет 1994 жылы «Өнер әлемінің ішінде» үшін. 2009 жылы ол Gema Alava-ның «Мені тап» атты өнер жобасына қатысты, оған Лоренс Вайнер, Меррил Вагнер және Пол Кос сияқты суретшілер де қатысты. Оның ең әйгілі сөзі: «Не сурет салу керектігі туралы сұрақ туындамайды, тек қалай сурет салу керектігі туралы ғана сұрақ туындайды». 1961 жылы суретші өнер тарихшысы Люси Липпардқа үйленді. 1964 жылы олардың ұлы Итан Райман дүниеге келді, ол алдымен дыбыс инженері, ал қазір суретші. Неке ажырасумен аяқталды. 1969 жылы суретші Меррил Вагнерге үйленді.
Сурет
Райманды көбінесе минималист деп есептейді, бірақ ол өзін «реалист» деп танылуды қалаған, себебі ол иллюзиялар жасауға емес, композицияларда қолданған материалдарын өз қалпында көрсетуге қызығушылық танытқан. 2010 жылы Pace Wildenstein көрмесіне арналған мәлімдемесінде ол былай деп жазды: «Мен суретші емеспін. Мен нақты жарық пен кеңістікпен жұмыс істеймін, ал нақты жарық картиналардың маңызды бөлігі болғандықтан, ол әрқашан белгілі бір қиындықтар тудырады». Оның көптеген туындыларында абстрактілі экспрессионизм әсерінен туған ақ немесе сұрғылт ақ бояумен жасалған қылқаламмен салған жұмыстарды көруге болады, олар шаршы холст немесе металл беттерге жазылған. Өмір бойы материалдармен тәжірибе жасаған Райман холст, зығыр, болат, алюминий, плексиглас, люмасит, винил, шыны талшық, толқынды қағаз, шүберек, газет қағазы, қабырға қағазы, джут, талшықты пластина, композиттік материал, қауырсын тақтасы, қолмен жасалған қағаз және акриливин сияқты материалдарда сурет салған және/немесе сызықтар салған. Ол май, акрил, энкаустика, Lascaux акрилі, казеин, эмаль, пастель, май пастелі, графит, гуашь және эмаль қолданған. Райман жұмыс істей бастаған кезде Барнетт Ньюман, Марк Ротко және Филип Густон сияқты ескі суретшілер сурет салуды оның ең маңызды элементтеріне дейін азайтып үлгерген. 1955 жылы Райман өзінің алғашқы кәсіби жұмысы деп санайтын, көбінесе монохромды картина «Қызыл сурет» (1955–59) жұмысын бастады. 1968–69 жылдары ол «Классико» сериясын жасады, ол «Классико» деп аталатын белгілі бір қағаз түрінде жасалған көп панельді суреттерден тұрады. Әр жұмыстың үшін Райман ауыр, кремі сары ақ қағаз парақтарын қабырғаға маскилеу таспасымен бекітіп, парақтарды жылтыр ақ акрил бояуымен бояды, парақтар құрғағаннан кейін таспаны алып тастады, оларды көбікке орнатып, қабырғаға қайта бекітті. Маскилеу таспасының контурын көрсететін қалың бояу және жыртылған қағаз туындының жасалу процесіне куәлік етеді. «Классико» сериясындағы әртүрлі жұмыстар қағаз парақтарының орналасуы, таспа іздерінің конфигурациясы және боялған пішіні бойынша ерекшеленеді. «Классико» туындылары орта ретінде пайдаланылған қағаз түрінің атына байланысты болса, 1970 жылдан бастап «Беттік жамылғы» деп аталатын туындылар осы топтағы кішігірім бөліктер боялған шыны талшықтың таңбасымен аталды. Сериядағы 12 футтық шаршы суреттердің кейбіреулері шыны талшықтан емес, мақтадан немесе зығырдан жасалған. Бұл жұмыстардың әрқайсысында пигменттің әсерінен қолдаудың үстінде мембрана пайда болады, себебі ақ бояудың әртүрлі дәрежедегі мөлдірлігі мен түсіксіздігі, бояудың аз мөлшерде қолданылған жерлерімен салыстырылады, бұл матаны ашық қалдырады. Суретшінің жұмысындағы «терінің» бұзылуы суретшінің жұмыс сессиялары арасындағы нақты үзілістерді көрсетеді. 1975 жылдан 2003 жылға дейін Райман суреттерін көбінесе металл кронштейндермен қабырғаға бекітетін. Ол әрбір бөлік үшін әрбір кронштейнді жекелеген түрде жобалап, жергілікті металл өндірушіге жасауға тапсыратын.
Баспа және суреттер
Райман көбінесе суреттерімен танымал болғанымен, ол сонымен қатар гравюра, акватинта, литография, шоғырды сығып басу және рельефтік басу сияқты графикамен де тәжірибе жасаған. Оның суреттері сияқты, оның баспалары да қағаз бен алюминийге басылған түрлі ақ түстер мен басқа да бояулардың тон, текстура және әсерлерін зерттейтін, көбінесе төртбұрышты монохроматикалық беттері арқылы оңай анықталады. Оның қағазға түсірген суреттері мен шығармаларына әлі күнге дейін толық назар аударылмаса да, ол суреттер мен графиканы жасауға бірдей көзқараспен қарады. Райман 1969 жылдан бастап әр ортаның және процестің ерекшеліктерін пайдалана отырып, басылымдарды жасаудың жаңа жолдарын зерттеді, барлығы да мүмкіндігінше аз материалдармен жасалған. Баспа өнерінде Райман беттердің текстурасын бақылауға тырысты, бұл тәсілді ол өмірінің соңына дейін жалғастырды. Оның суреттері сияқты, оның баспалары да көрерменге мұқият қарауды, ұсақ-түйекті байқауды талап етеді. Райманның баспалары көрерменді қиындыққа шақырып, сонымен бірге жақыннан қарағанда сыйлық сыйлайды. Ол өзінің тақырыптарының мағынасыз екенін, олардың тек идентификация үшін ғана қолданылатынын айтты. Райман шығармаға "атау" орнына "атын" қолдануды ұсынды, себебі ол сурет жасамады немесе материалдардан басқа ештеңеге сілтеме жасаған жоқ. Оның шығармаларының "аттары" көбінесе көркем жабдықтардың, компаниялардың атауларынан немесе нақты мағынасы жоқ жалпы сөздерден алынған.
Көрмелер
Райман 1967 жылы 36 жасында Нью-Йорктегі Пол Бианчини галереясында өзінің алғашқы жеке көрмесін өткізді. Еуропадағы алғашқы көрмесі келесі жылы Мюнхендегі Галлерия Хайнер Фридрихте болды. Бір жыл өткен соң Райман Берн Кунстхаллесі ұйымдастырған минималист және концептуалды суретшілердің жұмыстарынан тұратын маңызды көрмеге – "Көзқарас формаға айналғанда" (When Attitudes Become Form) қатысты. Ол Дэниел Вайнберг галереясында өткен бес көрмеге қатысты, оның ішінде екі жеке көрме: «Роберт Райман: Жақындағы суреттер» (1984) және «Роберт Райман: Жақындағы сурет» (1994). 1993-94 жылдары Роберт Сторртың кураторлығымен Райманның суреттерінің ең ірі ретроспективасы Тейт галереясында, Мадридтегі Королева София Ұлттық өнер орталығы мұражайында, Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайында, Сан-Францискодағы Заманауи өнер мұражайында және Миннеаполистегі Уокер өнер орталығында көрсетілді. Роберт Райманның өкілі – Дэвид Цвинер.
Жинақтар
Швейцарияның Шаффхаузен қаласында орналасқан бұрынғы қазіргі заманғы өнер мұражайы Hallen für Neue Kunst (2014 жылы жабылды) Риманның ең үлкен қоғамдық коллекциясына ие болды, онда 1959 жылдан 2007 жылға дейін жасалған 29 туынды тұрақты түрде көрсетілді. 2008 жылы Райман Hallen für Neue Kunst мұражайындағы галереяларын кең ауқымды қайта жаңартудан өтті. 1983 жылы алғаш рет орнатылған туындыларының тұрақты көрмесін қайта көру үшін 2008 жылы мұражайға 12 жылдан кейін алғаш рет оралғанда, ол галереяларды 50 жылдық еңбектерінен құралған 32 картинадан тұратын "Gesamtkunstwerk" – синтез немесе толық тәжірибеге айналдыруға шешім қабылдады. 2017 жылы Райман 21 картинаны Dia Art Foundation тұрақты коллекциясына сыйға берді, осылайша 1950 жылдардың соңынан бастап 2003 жылға дейінгі туындыларды қамтитын кең ауқымды тұрақты топтамасы бар жалғыз орынға айналды. Оның туындыларын жинаған басқа да ірі мұражайлар: Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайы, Лондонның Тейт галереясы, Чикаго өнер институты және Амстердамдағы Стеделик мұражайы. 1994 жылдан бастап Америка өнер және әдебиет академиясының мүшесі болды және 2003 жылы ұйымның вице-президенті қызметін атқарды. 2024 жылы Париждегі Musée de l’Orangerie мұражайында Роберт Райман: Назар аудару актісі атты ретроспективті көрмесі өтті.