Кіріспе

Корей философы (857 – 924 жылдан кейін)

Чхое Чхи Вон (; 최치원; 857–10 ғасыр) – біртұтас Силла дәуірінің (668–935) корей философы және ақыны. Ол көп жылдар бойы Тан Қытайында оқыды, Тан императорлық емтиханын сәтті тапсырды және Силлаға оралғанға дейін жоғары лауазымға көтерілді. Силлаға оралған соң ол құлдырап бара жатқан Силла мемлекетінің үкіметтік аппаратын реформалауға күш салды, бірақ бұл әрекеттері нәтижесіз болды. Өмірінің соңғы жылдары Чхое буддизмге көбірек ден қойып, Кореядағы Хэйинса ғибадатханасының маңында усақтап тұрып, ғалым ретінде өмір сүрді. Чхое Чхи Вон Хаюн (; 해운) немесе, көбінесе Коун (; 고운) әдеби есімдерімен де белгілі болды. Бүгінде ол Кёнджу Чхое руының атасы ретінде танылады.

Тангтағы ерте өмір және оқу

Чхое Чхи Вон 857 жылы Силланың астанасы Кёнджудың Сарыян ауданында дүниеге келді. Ол, «алты басты» (yukdupum) санатының өкілі болды – Силланың қатаң әлеуметтік жіктелу жүйесінде ақсүйек және қара халықтан тарағандардың ұрпақтарына берілетін мұрагерлік дәреже. «Алты басты» санатының мүшесі ретінде Чхое лауазымдық өсуі шектеулі болды. Силланың соңғы жылдарында, «алты басты» санатындағы көптеген адамдар Силланың әлеуметтік-саяси құрылысының дәстүрлі шеңберінен тысқары қадам жасап, жоғарылау мүмкіндіктерін іздеуге бет бұрды. Бір жолы – буддалық монах болу, екіншісі – конфуциандық ілімді зерттеу. 668 жылы Корей түбегінің бірігуінен кейін Силла Қытайдың конфуцийшіл бюрократиялық жүйесін белгілі бір деңгейде қабылдады. Конфуциандық ілім аумақты басқаруға және орталық билікті нығайтуға (яғни, патшалық абсолютизмге) өте қолайлы болды. Конфуцийшіл әкімшілік нормаларды қабылдау және Силланың Тан Қытайымен жақындасуы білікті ғалым-әкімшілер корпусын қажет етті. Силла монархиясы осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін «алты басты» санатының талантына жүгінді. «Алты басты» санатын патшалық түрде қолдау монархқа күшейіп келе жатқан аристократияға қарсы қосымша күш-жігер берді. Бірігуден кейінгі алғашқы жылдары «алты басты» санатындағы студенттер Силланың 7 ғасырдың соңында құрылған Ұлттық Конфуций академиясына оқуға түсті. Алайда, 9 ғасырда амбициялы Силла студенттері білім алу үшін Танның астанасы Чанъаньға (қазіргі Сиань) баруға ұмтылды. 9 ғасырда Кёнджу Чхое руы Силла монархиясымен тығыз байланыс орнатты, нәтижесінде Чхое руының көптеген өкілдері Қытайда мемлекеттік қызмет емтиханын тапсырып, Силла сарайына қызмет етуге оралу мақсатымен оқуға жіберілді. 12 ғасырлық «Самгук Саги» тарихи еңбегінде айтылғандай, 869 жылы Чхое он екі жасқа толғанда, әкесі оны Танға оқуға жіберіп, он жыл ішінде қытай императорлық емтиханын тапсыра алмаса, ол оның ұлы болмайтынын ескертті. Он жыл ішінде Чхое Қытайдың ең жоғары мемлекеттік қызмет емтиханын, құрметті джинси (進士) дәрежесін тапсырды және оңтүстіктегі әкімшілік қызметке тағайындалды. Чхое Қытайда он жылға жуық қызмет етті, тіпті Тан императоры Сидзонгпен (873-888 жж.) танысты. Чхое сондай-ақ Хуан Чао көтерілісіне қарсы күресте Тан генералы Гао Пянның қызметі үшін марапатқа ие болды – бұл сәтсіз көтеріліс, бірақ Қытай династиясының құлдырауына соққан соңғы жылдарды бастады. Көтеріліс басылып, біраз уақытқа тыныштық орнағаннан кейін Чхое үйіне қайтуды ойлады. Чхое Қытайдағы алғашқы лауазымына бара жатқанда жазылған бір ғана өлең сақталған («он жыл топырақ» – емтиханға дайындалуға кеткен он жылы), онда ол он жылдан бері көрмеген туған жері мен отбасына деген құштарлығын білдірді: «Самгук Саги» тағы да Чхое, конфуциандық ілімді толыққанды меңгерген адам, Силлаға оралуға рұқсат сұрағанда қартайған ата-анасын ойлап отырғанын айтады. Оған рұқсат берілді және ол 885 жылы үйіне оралды. Ол кезде ол 28 жаста болды.

Реформаға ұмтылу

Силлаға оралғаннан кейін көп ұзамай Чхое Силланың Конфуцийшіл Халим академиясында оқытушы және оқушы болып тағайындалды. Ол түрлі лауазымдарда болды, соның ішінде Соғыс министрі және әртүрлі аймақтық префектуралардың басшысы. 893 жылы ол Тан Қытайына дипломатиялық миссияның бас елшісі болып тағайындалғанмен, Силладағы ашаршылық және одан кейінгі көтерілістер сапарына кедергі келтірді. Тан көп ұзамай құлап, Чхое енді ешқашан Қытайды көре алмады. Юкдупум тобының мүшесі Чхое Силлаға реформа жасау үмітімен оралды. Чхое – Юкдупум конфуцийшіл зиялыларының Силла мемлекетінде реформаларға ұмтылуға тырысқан алғашқысы емес, алайда оның жағдайы корей тарихында бізге жеткен ең танымал жағдайлардың бірі. 894 жылы Чхое Силланың патшайымы Цзиньсонға (887-897 жылдары билік еткен) Силла үшін "Реформаның он маңызды ұсынысын" (хангул=시무십여조) ұсынды. Чхоедің алдыңғылары жасаған бұрынғы әрекеттер сияқты, бұл да нәтижесіз аяқталды. Чхое оралған кезде Силла құлдыраудың кеңінен дамыған кезеңінде еді. Орталық монархия ішкі күрестерден қатты әлсіреп, билік алдымен сүйектік аристократияның, содан кейін – Силланың өмір сүруі үшін қатты қауіп тудырған аймақтық әскербасылардың қолына өтті. Олар елорданың сыртындағы ауылдық жерлерді бақылап, кейбір жағдайларда жеке әскерлеріне де ие болды.

Зейнетақы және кейінгі өмір

Ч'оеның орта және соңғы жылдары туралы мәліметтер аз. Шамамен 900 жылы Ч'ое қоғамдық өмірден зейнетке шығып, Кореяның көптеген жерлерінде саяхаттады. "Самгук Саги" баяндайды: "Зейнеткерлікке шыққан Ч'ое тау сағиының бос өмірін бастады, өзендер мен жағалаулар бойында павильондар салды, қарағай мен бамбук отырғызды, кітаптар оқыды, тарих жазды және табиғатқа арналған өлеңдер шығарды. Ол Кёнчжудағы Намсан, Канчжудағы Бингсан, Хабжудағы Чонгян ғибадатханасы, Чирисан тауындағы Ссангге ғибадатханасы және Хабпохёндағы шағын үй сияқты жерлерде тұрғандығы мәлім. Қазіргі Бусан қаласының Хэундэ ауданы Ч'оедің Хаюн атты қалампыр есімінен шыққан, себебі ол бұл жерге ғашық болып, жағажайға қарайтын павильон салған. Онда оның тасқа қашалған жазуларының бір бөлігі бүгінге дейін сақталған. Соңында Ч'ое Хэинса ғибадатханасына қоныстанды, онда оның үлкен ағасы Хёнчжун (хангул=현준) бас діни қызметкер болып қызмет етті. Оның соңғы жылдарындағы ең маңыздысы – ұзақ стела жазулары, Силланың ең белгілі будда дінінің қайраткерлеріне арналған өмірбаяндық жазбалары, олар Силла буддизмі туралы маңызды ақпарат көзі болып табылады. Осы жылдары Ч'оеге қатысты бір әйгілі әңгіме – ол Горёо әулетінің негізін қалаушы Ван Кёнға жіберген өлеңі. Ван Кённың ұлылығына, әсіресе оның Он нақыл сөзінің жариялануына көз жеткізген Ч'ое, Ван Кённың төңкерілген Силла әулетінен кейін жаңа билеуші болып тағайындалғанына сенді. Осыған байланысты ол жаңа әулетті қолдауын білдіретін болжамды өлеңді құпия түрде жіберді: "Қоңыр ормандағы жапырақтар сарғайды, Қарлы өткелдегі қарағайлар жасыл". Қоңыр орманы (Гиерим) – Силланың ежелгі атауы, ал Қарлы өткел (Гонньёнг) – Ван Кённың туған жері және Горёо әулетімен байланысты. Алайда, бұл әңгіме алғаш рет 12 ғасырдағы "Самгук Саги" кітабында пайда болды, Ч'ое қайтыс болғаннан кейін көп уақыт өткен соң. Кейбір қазіргі ғалымдар Ч'ое, Силланың тумасы және жақтаушысы, оны жазбаған, бірақ жас Горёо әулеті өзінің заңдылығын нығайту және Силла ғалымдарының қолдауын алу үшін оған жатқызды деген пікірде. Ч'ое қайтыс болған күні белгісіз, бірақ ол 924 жылға дейін тірі болды, осы жылғы оның сақталған стела жазуларының бірінен мәлім. Бір қызықты әңгімеде Ч'оедің шұбар аяқ киімдері Хэинса орналасқан Гаясан тауының орман шетінде табылған. Содан кейін Ч'ое даостық бейнетсіздікке ие болып, көкке көтерілді делінеді. Дегенмен, тарихи теориялардың көпшілігі оның өзін-өзі өлтіргенін болжайды, бірақ бұл тек болжам ғана.

Кейінгі көзқарастар

Оның өлімінен кейінгі ұзақ ғасырларда Чхоеден бірнеше ағым пайда болды. Бір жағынан, Корея Горёның соңғы кезеңінде және әсіресе Жосон кезеңінде конфуциандыққа барынша толы бола бастаған кезде, Чхое Кореяның конфуциандық пантеонындағы ең құрметті тұлғалардың біріне айналып, ұлттық конфуциандық ғибадатханасында ең маңызды орын алды. 1009–1031 жылдары Хёнжон патшасы Чхоедің конфуциандық еңбектерін мойындап, оған «Жарық мәдениетінің маркизі» (хангул=문창후) деген құрметті атақ берді. 13 ғасырдың басында оның суреті ұлттық конфуциандық ғибадатханаға қойылып, содан бері құрметті нысанға айналды. Екінші жағынан, уақыт өте келе Чхое ақын ретінде де құрметке ие болды, себебі оның қытай тілінде жазылған көптеген өлеңдері сақталған. Чхое айналасында оған керемет істер мен үстін аспайтын қабілеттерді жатқызған бай фольклорлық әңгімелер қалыптасты. 19 ғасырдың соңында корей зиялылары ұлттық әлсіздік пен шетелдік ықпалдың күшеюіне байланысты өздерінің зияткерлік және тарихи тамырларын қайта қарастыра бастағанда, Кореяның Қытайға көрсеткен тарихи құрметіне сын көбейді. Мұндай ұлтшылдық сезімнің ең жарқын өкілі журналист, тарихшы және философ Шин Чэхо (1880–1936) болды. Шин Чхо Чхи Вонды Кореяның Қытайға деген бағынуының ең айқын мысалы деп айыптады, оның пікірінше, Кореяның зиялыларының осы тәртібі ұзақ мерзімде Кореяның ұлттық рухын әлсіретіп, оны «Садае» («үлкенге қызмет ету») идеологиясының құлына айналдырды. Чхо Чхи Вонды қазір Кёнджу Чхое руы өздерінің негізін қалаушысы деп санайды. Оның Гёнджудегі үйі қазір оның есіне арналған шағын ғибадатхана.