Кіріспе

Литвадағы поляк тіліндегі газет Kurier Wileński (сөзбе-сөз: Вильнюс хабары) – Литвадағы негізгі поляк тіліндегі газет. Вильнюсте басылады, Польшаның шығысында шығатын жалғыз поляк тіліндегі күнделікті газет. Бұл газет 19 ғасырдағы осы аттас газеттің және 1953 жылы Кеңес билігінің поляк диаспорасын советтендіру мақсатымен құрылған Czerwony Sztandar (Вильно) газетінің тікелей мұрагері. Газет Еуропалық азшылық және аймақтық тілдердегі күнделікті газеттер қауымдастығының (MIDAS) мүшесі. TNS Gallup медиа зерттеулеріне сәйкес, 2008 жылғы жазда Литва халқының 1,4% құраған 36 800 адам соңғы алты санының кем дегенде біреуін оқыған, бірақ 2010 жылғы көктемде бұл көрсеткіш 0,3% дейін төмендеді.

Ерте тарих

Газет алғаш рет 1796 жылы Гроднода (қазіргі Гродна) Kurier Litewski деген атпен құрылды. Келесі жылы ол Вильняға (қазіргі Вильнюс, Литва) көшіп, жергілікті халық үшін маңызды ақпарат көзіне айналды. 1831 жылғы қараша көтерілісінен кейін газетке орыс тілінде де нұсқа дайындау тапсырылды. Ол Вильня губерниясының орыс билігінің ресми органы болды. Бірақ, жергілікті поляктардың орыстандырылуына қарсы күресте де маңызды рөл атқарды. 1840 жылы газет Куриер Виленски деп аталды және Ресей империясының билігіндегі жерлерде салыстырмалы түрде еркін болған газет ретінде сол заманғы танымал поляк жазушылары мен журналистерін тартты. Олардың арасында Владислав Сирокомла мен Антони Одинец болды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін газет жабылып, тыйым салынды. 1905 жылғы революциядан кейін Kurier Litewski деген атпен қайта жаңғыртылды. Елиза Оржешкова басшылығымен, ол поляк әдебиеті мен мәдениетін насихаттады, осы себепті патшалық билік бірнеше рет оны жапты. Газет атауы 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін және Вильня неміс әскерлерімен басылып алынғанға дейін сақталды. Соғыс аралық кезеңде поляк баспасөзіне жергілікті биліктен қысым болмады және газет бірнеше басылымның бірі ретінде жарияланды. Ең ірі жергілікті газеттердің қатарында Станислав Кэт Маккевич басқарған Słowo, Robotnik Wileński және Express Wileński газеттері болды. 1930 жылдардың соңында Вильнода барлығы 114 газет шықты, оның ішінде 17 күнделікті басылым. 74 газет поляк тілінде, 16 – идиш және еврей тілдерінде, 12 – белорус тілінде, 9 – литва тілінде, ал 3 – орыс тілінде жарық көрді. 1939 жылы Польшаға жасалған шабуылдан және Вильняның Кеңес Одағына қосылуынан кейін Kurier Wileński газеті жабылды (соңғы саны 1939 жылдың 18 қыркүйегінде жарық көрді). Кеңес билігі тек белорус тіліндегі Vilenskaya Prauda (Віленская праўда) газетінің шығуына рұқсат берді. Қала Литваға өткеннен кейін Kurier Wileński газетіне литвалық биліктің қатаң бақылауы мен цензурасымен қайтадан басылымға рұқсат берілді. Бірақ, қала Кеңес Одағына қосылғаннан кейін ол қайтадан жабылды, ал оның орнын қаланың қалған бөлігінде шыққан шамамен 73 жасырын газет иеленді.

Червоный Стандар

Соғыстан кейін Вильнюстің көптеген жергілікті тұрғындары қаладан қуылды. Дегенмен, Литвада үлкен поляк азшылығы сақталды. Антони Фиедорович редакциялаған «Czerwony Sztandar» (Қызыл Ту) поляк тіліндегі газеті құрылды. 1962 жылы Леонид Романович бас редактор болып тағайындалды. Өзі орыс болғанымен, Романович поляк мәдениетіне ғашық болды және көптеген белгілі журналистер мен жазушыларды жұмысқа тартып алды. Ол газетті насихаттады, нәтижесінде ол Кеңес Одағындағы көптеген поляктар үшін поляк тіліндегі жалғыз күнделікті басылымға айналды. Уақыт өте келе орыс қызметкерлерінің орнын поляктар басты, ал 1984 жылы Станислав Якутис бас редактор болды.

Тәуелсіз Литвада

1988 жылдың 1 қарашасында Станислав Якутистің орнын Збигнев Бальцевич алды, ол газеттің атын тарихи дәстүрлерді көрсете түсу үшін Kurier Wileński деп өзгертуді қалады. Күнделікті газеттің атын өзгертуге жасалған алғашқы әрекет Литва Коммунистік партиясы Орталық Комитеті Бюросының 20-шы отырысында "осы атпен газет Екінші дүниежүзілік соғыс аралығында, Вильнюс аймағы поляк оккупациясы тұсында жарық көрген" деген сылтаумен қабылданбады. Тек литвалық ғалымның Kurier Wileński газетінің тамырлары мен литва баспасөзінің тарихы жайлы жариялағаннан кейін, екінші әрекет сәтті аяқталды, Червонный Штандар тоқтатылып, 1990 жылдың 9 ақпанында Kurier Wileński газетімен алмастырылды. 1990 жылдың 23 ақпанында Литва Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бюросы мен Литва КСР Жоғарғы Кеңесінің төрағасы бірлескен мәлімдеме жасады, ондағы 3-тармақта былай делінген: "Республиканың түрлі ұлт өкілдері мен әлеуметтік топтарының пікірлерін көрсету мақсатында, Советская Литва және Kurier Wileński газеттері Литва Жоғарғы Кеңесінің және Литва Министрлер Кеңесінің газеттері болып табылады деп жариялаймыз". 2 мамырда газеттің арнайы саны шығарылды және газет бетінен Dziennik KC KP Litwy (Литва Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің күнделігі) алып тасталды. 1995 жылы газет қызметкерлерімен жекешелендіріліп, келесі дағдарыста жаппай банкротқа ұшырау қаупі туды. Газет UAB "Klion" компаниясына берілді, қайта ұйымдастырылып, жаңартылғаннан кейін жаңа ғимаратқа көшірілді. 2000 жылы газет Vilnijos Žodis коммерциялық емес баспасына берілді.

Құрылымы

Газет өзін қаржылай қамтамасыз ете алмайды және Польша Сенатының қолдауына сүйенеді. 2007 жылғы баспасөз хабарларына сәйкес, газет Польша Сенатынан қағаз және баспа шығындарын жабу үшін жылына шамамен 120 000 лит, ал Вильнюс қалалық әкімшілігінен жарнама үшін айына 4 000 лит қаражат алған. 2011 жылы газет пошта тасымалының қымбаттауы, оқырмандардың азаюы және жалпы экономикалық төмендеу салдарынан ауыр қаржылық шығынға ұшырады. Аптасына үш нөмір шығару мүмкіндігі қарастырылды, бірақ Польша Сыртқы істер министрлігі газетті күнделікті шығару кестесінде ұстау үшін жеткілікті қаржы табуға уәде берді. Бірінші он айда Польшадан алынған қолдау 328 000 поляк злотысын құрады. Kurier Wileński-нің өз баспаханасы бар, ол шығындарды азайтуға көмектесті. Қазіргі таратпасы 2 500 мен 3 500 аралығында, сейсенбіден сенбіге дейін шығарылады. Күнделікті басылымдар 16 беттен, сенбілік басылымдар 24 беттен және телеарналар туралы қосымшадан тұрады. Gazeta Harcerska (Скаут газеті) – польшалық скауттар туралы апталық бет, ол тек скауттардың өзі жазады. Құрамында баспахана қызметкерлері мен басшылықты қоса алғанда 24 адам бар. Оның ішінде төрт толық жұмыс күнімен, төрт жартылай жұмыс күнімен және жеті штаттан тыс журналист жұмыс істейді.

Басқа қызмет түрлері

Перестройка және КСРО тараған кезде «Червоный Штандар», кейіннен «Курьер Виленский» көптеген әлеуметтік науқандар жүргізді. Олардың арасында Расос зиратын бұзуға қарсы және поляк балабақшаларын ашуға бағытталған науқандар болды, бұл поляк балаларының литва тіліне бейімделуіне қарсы тұру мақсатында жасалды. «Курьер Виленский» сондай-ақ «Gazeta Wyborcza» газетімен бірге Вильнюстағы Kaziuko mugė-ден шабыт алған Kaziuki Wilniuki фестивалінің (жыл сайын 3-6 наурыз аралығында Лиджбарк Варминскиде өткізіледі) бұқаралық ақпарат құралдарында жариялануын қамтамасыз етеді. 2005 жылдың 5 тамызында «Курьер Виленский» газетінің журналистері «Тыгодник Виленшчызны» және «Магазин Виленский» газеттерінің, «Знад Вилий» радиостанциясының, «Знад Вилий» тоқсандық журналының және «Альбом Виленский» телебағдарламасының әріптестерімен бірге Вильнюстағы Беларусь елшілігі алдында Беларусьтегі поляк журналистеріне жасалған қысымға қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды. 2008 жылдың 17 қазанында газет F4 форматына көшті (соған дейін «Курьер Виленский» таблоид форматында жарық көрді).

Даулар

Күнделікті газеттің қаржылық жағдайы және "Клион" УАБ-ның оны сатып алуына байланысты көптеген пікір таластары туындап отыр. Сонымен қатар, литвалық поляктарды поляктанған литвалықтар ғана деп есептейтін литва ұлтшылдарымен де қақтығыстар бар.

Кшиштоф Буховскийдің мақаласы

2006 жылдың қарашасында "Кюриер Виленский" газеті Белосток университетінің польшалық тарихшысы Кшиштоф Буховскийдің екі дүниежүзілік соғыс аралығындағы польша-литва қатынастары туралы мақаласын ("Jak Polak widział Litwina w okresie międzywojennym") жариялады. Бұл Вильнюс университетінде өткен польша-литва тарихи конференциясында ("Stosunki polsko litewskie na przestrzeni wieków") ұсынылған диссертацияның қайта басылымы болды. 2007 жылдың қаңтар айында (поляк партиясы да қатысқан жергілікті сайлаулардан бұрын) TV3 телеарнасының "Savaitės komentarai" бағдарламасы мақала литвалықтарды қорлайды деп мәлімдеп, дау тудырды. Мақала туралы ақпарат Литваның Журналистер мен баспагерлердің этика комитетіне жіберілді, ол 2007 жылдың 19 наурызында "Кюриер Виленский" литвалықтарды кемсітетін және қорлайтын мақала жариялап, этикалық норманы бұзды деп шешті. Газет комитеттегі шағымын ұтып, Литва соттарына шағымдануға тырысты. 2011 жылдың сәуірінде сот шағымды қабылдамады. Одан кейін "Куриер Виленский" бұл істі Еуропалық адам құқықтары сотына жолдады.