Бразилиядағы 2005 жылғы дауыс сатып алу жанжалы

Кіріспе

Бразилиядағы 2005 жылғы дауыс сатып алу жанжалы "Менсало" (Escândalo do Mensalão, isˈkɐ̃dɐlu du mẽsɐˈlɐ̃w) – Луис Инасио Лула да Силва басқарып тұрған үкіметті құлату қаупі тудырған, парламенттегі ірі дауыс сатып алу жанжалы. "Менсало" – "үлкен айлық төлем" (salário mensal немесе mensalidade) сөзінің жаңа туындысы. Жанжал 2005 жылдың 6 маусымында Бразилия депутаты Роберто Джефферсон (Бразилияның Еңбек партиясы) "Folha de S. Paulo" газетіне биліктегі Жұмысшылар партиясының (PT) бірнеше депутатқа ай сайын 30 000 реаль (сол кезде шамамен 12 000 АҚШ доллары) төлеп, билік партиясы қолдайтын заңдарға дауыс беруге мәжбүрлегенін айтқан. Ақша мемлекеттік компаниялардың жарнамалық бюджеттерінен, Маркос Валериоға тиесілі жарнама агенттігі арқылы аударылған. Тергеу кезінде Бразилияның Социал-демократиялық партиясы, Демократтар партиясы, Бразилияның Демократиялық қозғалысы партиясы және тағы жеті саяси партияның өкілдері де іс-әрекетке қатысқандары анықталды. Луланың көптеген жақын кеңесшілері отставкаға кетті, ал бірнеше депутаттар конгрестен шығарылу немесе өз еркімен отставкаға кетуге мәжбүр болды. Президент 2006 жылы қайта сайланды, ал 2010 жылы Бразилия президенттікке оның бас штабының жетекшісі Дилма Русефф сайланды. PT жетекшілерінің көпшілігі оқиғаға қатысты әсерге ұшырады, көптегендері отставкаға кетті немесе қайта сайлануға үміткер болмады. Бразилия экономикасы жанжалдан айтарлықтай зардап шекпеген деп есептелді.

Шығу тегі

2003 жылы Лула сайланған кезде оның партиясы Ассамблеядағы орындықтардың 20 пайызынан да аз үлеске ие болды. Ол он екі партиядан коалиция құрды, бірақ тағайындалғандардың көп бөлігі оның өзінің партиясынан болғандықтан, төлемдер коалициялық үкіметтің басқа мүшелерінің қолдауын сақтап қалуға бағытталған еді. 2004 жылдың 18 қыркүйегінде бразилиялық «Veja» апталық журналы «Скандал: PT-нің PTB-ны сатып алуы» деген тақырыпта мақала жариялады. Мақалада Жұмысшы партиясы (PT) мен Бразилия Еңбек партиясы (PTB) арасындағы одақ сипатталды. «Veja» журналының мәліметінше, PT атқарушы билікті қолдаса, әр PTB депутатына 150 000 реал төлейтін уәде берген. Аталған уәделер орындалмағандықтан, 2005 жылдың мамырында PT-ге қатысты сыбайлас жемқорлыққа байланысты айыптаулар көтерілді. 2004 жылдың 24 қыркүйегінде Рио-де-Жанейро қаласындағы «Jornal do Brasil» газеті «Veja» журналына сілтеме жасап, бұрынғы байланыс министрі Миро Тейшейраның ай сайынғы төлемдер туралы Бас прокуратураға хабарлағанын жариялады. Содан кейін «Jornal do Brasil» газеті депутаттар палатасының төрағасы Жоао Паулу Куньяның (PT) бұл мәлімдемелерді толыққанды тексеруге уәде бергенін және Бразилия Халықтық Социалистік партиясының президенті Роберто Фрейренің: «Бұл мәселе бірнеше айдан бері Конгресте талқыланып келеді, бірақ ешкім оған жақындауға батыл болмайды» деген сөздерін келтірді.

Ашу-ызаның пайда болуы

2005 жылдың 14 мамырында Veja басылымы Бразилия пошта қызметіндегі сыбайлас жемқорлық схемасын сипаттайтын жаңа материал жариялады. Мақалада жасырын камерамен түсірілген 110 минуттық видеожазба көрсетілді, онда бұрынғы пошта бастығы бизнесменнен пара алған көрінеді. Мемлекеттік келісімшарттармен байланысты пара алудың толық схемасын пошта басқармасының әкімшілік директоры Антонио Осио Батиста және пошта қызметкері, сондай-ақ федералды депутат Джефферсон жүзеге асырған. Бразилияның ірі телеарналары эфирде көрсеткен видеода Мариньо 3000 реал (шамамен 1259 АҚШ доллары) қолма-қол ақша алады және қалтасына салады. Бразилияның барлау агенттігі (ABIN) тергеу жүргізді. Оқиға дами келе, бұл PT партиясының бұрынғы одақтастарын жоюға жасалған әрекетпен байланысты деген пікірлер айтылды, бірақ дау үкіметке тиісінше әсер етпеді. Алайда, үкімет жемқорлық мәселесін тергеу үшін Парламенттік тергеу комиссиясын (CPI) құруға жүйелі түрде кедергі келтіргенде үлкен саяси күрес басталды. 2005 жылдың 3 маусымында Folha de S. Paulo газеті үкіметтің CPI құруға қолдау көрсету үшін түрлі жобаларға қаржы бөлгенін хабарлады. Осы айыптауларға байланысты үкіметтік коалицияның бір бөлігі Парламенттік тергеу комиссиясын құруды қолдау үшін оппозицияға қосылды. Одақтастарынан қолдаусыз қалған Джефферсон қарсы шабуылға көшті. 6 маусымда Folha de S. Paulo газеті Джефферсонмен жасаған сұхбатты жариялады, онда Жұмысшы партиясының қазынашысы Делубио Соарес белгілі бір конгресс депутаттарына ай сайын 30 000 реал төлем жасап, оларды үкіметтің пайдасына дауыс беруге ықпал еткенін мәлімдеді. Джефферсон ай сайынғы төлемді алғандар оны "менсалао" деп атады, бұл португал тілінен алынған "айлық" деген сөз. "Менсалао" тез арада "escândalo do mensalão" деп аталған даудың танымал атауына айналды. Джефферсонның сөзіне сүйенсек, бұл схеманы Маркос Валерио басқарды, ол жарнама агенттіктерінің иесі және үкіметпен ірі келісімшарттар жасасқан. Тергеу комиссиясы құрылғаннан кейін үкімет оны бақылауға тырысты, үкіметтік одақтастар сенатор Дельцидио до Амаралды (PT) комиссия төрағасы етіп, депутат Осмар Серраглионы (PMDB) негізгі баяндамашы етіп тағайындады, ол қорытынды есепті дайындауға жауапты болды. Пошта ісіне қатысты тергеу ресми түрде пошта басқармасының бұзушылықтарымен ғана шектелгенімен, ол ай сайынғы төлемдер туралы талаптарды да тергеуді бастады, себебі екі жағдайдың арасында байланыс бар көрінді. Үлкен дауды тексеру үшін 20 шілдеде қосымша комиссия құрылды. Үкіметтік коалицияның өкілдері маңызды лауазымдарға тағайындалды. CPI төрағасы сенатор, ал баяндамашы – депутат Ибрагим Аби Акель болды. Аби Акель Жоао Батиста Фигейредо үкіметінде әділет министрі болған және сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар деп айыпталған. Хосе Дирсеу, 1964 жылғы төңкерістен кейін билікке келген оңшыл әскери диктатураға қарсы күрескен солшыл студенттік көшбасшы, 1968 жылы тұтқындалды, бірақ АҚШ елшісін ұрлағандардың талабы бойынша босатылды. Ол Кубаға жер аударылды. Кейін ол жалған тұлғамен Бразилияға жасырын оралды және бетін өзгерту үшін пластикалық операция жасады. Ол Парана штатында жасырынып, дүкен ашты. Осы кезеңде ол студенттік одақтың жетекшісі болды. Ол үйленді, бірақ әйелінен баласы болғаннан кейін де өзінің кім екенін жасырды. 1979 жылы саяси кешірім жарияланғаннан кейін ғана ол ашық түрде саяси өмірге оралды, демократиялық сайлаулар мен диктатуралық режимнің аяқталуы үшін үгіт жүргізді. "Менсалао" дауының салдарынан Дирсеу 2005 жылы президент Луланың бас штабы басшысы лауазымынан кетті. Конгресс тыңдаулары жиі қызу пікірталас пен эмоционалдық жарылыстармен, соның ішінде куәгерлер мен Жұмысшы партиясының депутаттарының көптеген жағдайларда жылауымен ерекшеленді. Даудың себептері мен байланыстары әлі де толыққанды анықталмағанмен, Санто Андре қаласының әкімі Цельсо Даниэльдің өлімімен және түрлі мафиялық және қылмыстық топтармен байланыс туралы хабарлар оның сенсациялық сипатын және қоғамдық әсерін күшейтті, бірақ мұндай байланыстарды растайтын ешқандай дәлел ұсынылмады. Бұл даудың ауқымын кеңейтіп, Жұмысшы партиясының тарихын толық зерттеуге себеп болған оқиғалардың бірі – 11 тамыздағы, Луланың 2002 жылғы сайлау науқанының қоғамдық қатынастар маманы және басшысы Дуда Мендонсаның куәлігі болды. Ол шетелдегі банк шоттары мен Валериомен байланысты заңсыз қаражат арқылы төленгенін айтты. Бұл дауға қаржы министрі Антонио Палоччи де қатысты, ол халықаралық қаржы қауымдастығында беделді болды, бірақ бұрынғы кеңесшінің куәлігінен кейін оның беделіне нұқсан келді, ол Палоччидің 1990-жылдардың ортасында Рибейрао Прето қаласының мэрі болған кезде сыбайлас жемқорлыққа қатысқандығын мәлімдеді. Луланың беделі көтеріліп-түсіп отырды, бірақ төлемдерді ұйымдастырғандығына немесе олар туралы білгендігіне нақты дәлелдер табылмады. PT партиясының көптеген жетекшілері әлдебір жолмен әсер етті, көптегендер лауазымынан кетті немесе қайта сайлануға үміткер болмады. Бразилия экономикасы даудың салдарынан айтарлықтай зардап шеккен жоқ деп есептелді. Дауды бастаған Роберто Джефферсон 2005 жылдың 14 қыркүйегінде Этика жөніндегі конгресс кеңесінің шешімімен депутаттық мандатынан айырылды, себебі ол этикалық бұзушылықтар жасады. Қайта-қайта лауазымынан кеткендерге қарамастан, қазан айында дау аздап басылды және Бразилия қару-жарақ сату туралы референдум өткізді, нәтижесінде үкімет ұстанымы жеңіліске ұшырады. Қазан айының соңында Veja басылымы Жұмысшы партиясының Кубадан заңсыз сайлау қаржысын алғанын жариялады, бұл дауды қайтадан күшейту қаупін тудырды, бірақ соңында олай болмады.

On May 14, 2005, Veja published a new story describing an apparent corruption scheme in the Brazilian Postal Service, describing a 110 minute video recording, made with a hidden camera, that showed former Post Office Chief apparently receiving a bribe from a businessman. The full bribery scheme involving government contracts was allegedly administered by Post Office administrative director Antônio Osório Batista and by Jefferson, a Post Office manager as well as a federal deputy. On the tape, aired by the major Brazilian television stations, Marinho receives, then pockets, R$3,000 (about $1,259 US) in cash. Agents from the Brazilian Intelligence Agency (ABIN) investigated. As the scandal developed, it was argued that this was linked to an attempt to destroy PT's former allies without the scandal exploding upon the government. However, a major political battle began when the government tried to systematically obstruct the creation of a Parliamentary Commission of Investigation (CPI) to investigate the growing corruption scandal. On June 3, 2005 the newspaper Folha de S. Paulo published a story saying that the government was tying funds for various projects to support for the creation of the CPI. Because of these allegations, part of the government's base joined the opposition to support the creation of a Parliamentary Commission of Investigation. Abandoned by his allies, Jefferson began to counterattack. On June 6, Folha de S. Paulo published an interview with Jefferson claiming that Delúbio Soares, treasurer of the Workers' Party, made monthly payments of R$30,000 to certain Congressional deputies, to influence them to vote with the government. Jefferson said that those who received the monthly payment called it mensalão, derived from the Portuguese word for a monthly payment. "Mensalão" quickly became the adopted popular label for the scandal, now identified as the "escândalo do mensalão." According to Jefferson, businessman Marcos Valério, owner of the advertising agencies and DNA, which had large government contracts, operated the scheme. After the investigative commission was set up, the government allegedly tried to control it by installing government allies Senator Delcídio do Amaral (PT) as president of the commission and Deputy Osmar Serraglio (PMDB) as the key rapporteur, responsible for writing the final report. Although the investigation of the Post Office scandal was officially restricted in scope to irregularities in the Post Office's administration, it began to investigate the expanding monthly payment claims because of apparent connections between the cases. An additional commission was created to investigate the broader scandal on July 20. Allies of the government occupied key posts. The president of the CPI was Senator and the rapporteur was Deputy Ibrahim Abi Ackel. Abi Ackel had been minister of justice in the government of João Baptista Figueiredo, and had also been accused of involvement in the corruption scandal. José Dirceu, once a leftist student leader who organized against the right wing military dictatorship after it took power in a 1964 coup, was arrested in 1968, then released at the demand of the kidnappers of the US ambassador. He was exiled to Cuba. Later, he secretly returned to Brazil, under a false identity and had plastic surgery to disguise his face. He hid in Paraná and opened a shop. During this time, he became involved as a student union leader. He married but did not reveal his true identity even after he had a son with his wife. Only after 1979, when political amnesty was declared, did he openly return to political life, campaigning for democratic elections and the end of the dictatorship regime. As a consequence of the mensalão scandal, Dirceu resigned in 2005 as chief of staff to President Lula. Congressional hearings were often marked by fiery rhetoric and emotional outbursts, including numerous incidents of crying by witnesses and Workers' Party deputies. Although still murky and unclear, reported links between the scandal, its key figures, the murder of Santo André's mayor Celso Daniel and various mafia and criminal figures only intensified its sensational tone and societal impact, even though no proof of such links have been divulged. One key event that broadened the scandal into a more general investigation of the Workers' Party history as whole was the testimony of Duda Mendonça, public relations specialist and campaign manager for Lula's 2002 campaign, on August 11. He said he was paid using off shore bank accounts and possibly illegal funds connected to Valério. The scandal, which had at that time not yet involved finance minister Antonio Palocci, said to be popular with the international finance community, threatened his standing after lawyer and former advisor testified that Palocci was involved in corrupt activities while he was mayor of Ribeirão Preto in the mid 1990s. Lula's popularity waxed and waned, but no definite proof emerged that he orchestrated or had knowledge of the payments. Much of PT's leadership was affected in some way, with many resigning or failing to win re election. Brazil's economy was widely perceived as not having been substantially impacted by the scandal. Roberto Jefferson, who initially sparked the scandal, was expelled from the Chamber of Deputies on September 14, 2005 after the Congressional Council of Ethics determined that he had committed ethical violations. Despite continued resignations of those implicated, in October the scandal died down somewhat and Brazil had a referendum on gun sales that resulted in a loss for the government's position. At the end of October, Veja published a new story claiming that the Workers' Party had received illegal campaign funds from Cuba—threatening to re intensify the scandal once again, though that was not ultimately the case.

Конгресс тергеу комитеттері (CPI)

Төмендегі КИИ-лер дауыс үшін ақша алу салдарынан туған мәселелерді тергеуге қатысты. Пошта CPI: 2005 жылдың 9 маусымында Бразилия поштасындағы заңбұзушылықтар мен сыбайлас жемқорлықты тергеу үшін құрылды. Бұл КИИ билік партиясының Бразилия депутаттарына жасаған төлемдеріне баса назар аударды. Тергеудің жоспарланған аяқталуы 2006 жылдың 21 ақпаны болды. : 2005 жылдың 19 маусымында бинго ойын орындары арқылы ақша жылу және бинго мен ұйымдасқан қылмыс арасындағы байланысты тергеу үшін құрылды. КИИ Хосе Дирсеудің кеңесшісі Рио-де-Жанейро ойын мафиясын Жұмысшы партиясының сайлау науқаны үшін қаржы алу мақсатымен шантаж жасады деген күдік туғаннан кейін ұсынылды. Бұл жұмыстың аяқталуы 2005 жылдың 26 қазанына жоспарланды. Дауыс сатып алу CPI: 2005 жылдың 20 шілдесінде депутаттарға ай сайын төленетін төлемдерді тергеу үшін құрылды. Жұмысшы партиясы экс-президент Фернандо Энрике Кардосоға (PSDB) екінші мерзімге мүмкіндік берген сайлау реформасын параллель тергеуді сұрады. Бұл комитеттің жұмысы 2005 жылдың 16 қарашасына дейін аяқталуы жоспарланған. Оппозиция мүшелері барлық партиялардың соңғы сайлау кезіндегі жасырын есептерін тергеу үшін төртінші КИИ құруды қалады. 2002 жылғы көптеген науқандарда, оның ішінде президент Луланың да, осындай операциялар болды деген бірнеше айыптаулар болғандықтан, көптеген адамдар бұл КИИ оны қызметтен алу процесін бастау үшін заңды және нақты себеп бола алады деп сенді. Бірақ бұл процесс тоқтатылды.

Этика жөніндегі кеңес

Палатаның этика және парламенттік әдеп жөніндегі кеңесі депутаттардың парламенттік әдеп нормаларына қайшы келетін мінез-құлқына қатысты мәселелерді қарау және тәртіптік жазалар қолдану үшін жауапты. Депутатты қызметтен шеттету үшін 513 дауыстан 257-сінің қолдауы қажет. Шеттетуге ұшыраған депутаттар өз мандаттарынан, сондай-ақ парламенттік артықшылықтары мен иммунитеттерінен айырылады. Мүшелерге сегіз жылға мемлекеттік қызмет атқаруға тыйым салынуы мүмкін. Мысалы, Джефферсон 2015 жылға дейін қайтадан мемлекеттік лауазымға үміткер бола алмайды.

Жоғарғы соттың айыптау актісі

2007 жылдың 24 тамызында парламенттік иммунитет негізінде парламентарийлерге қарсы қылмыстық істерді қарауға жауапты Жоғарғы Федералды Сот, «Менсалао» жанжалымен байланысты 40 адамның айыптауларын қабылдады. Олардың көпшілігі – бұрынғы немесе қазіргі федералды депутаттар, ал барлығы да – Бразилияның бұрынғы президенті Луис Инасио Лула да Силваның жақтастары.

Жұмысшылар партиясы

Жозе Дирсеу, Джефферсон оны осы схеманың жетекшісі деп айыптады. Он жыл, он айға сотталды. Жозе Геноино, PT президенті, оның ағасы, депутат Жозе Гимараеспен (саясатшы) байланысты күдік туды, оның саяси кеңесшісі әуежай қауіпсіздігінен іш киімінде ақшасымен өтуге тырысқанда ұсталды. Алты жыл, он бір айға сотталды. Антонио Палоччидің бұрынғы кеңесшісі. 2005 жылдың 16 тамызында Рибейрао Прето ауданы мен қоқыс жинау фирмалары арасындағы келісімшарттардағы алаяқтық, сондай-ақ ақша жылыну және қорқыту фактілері бойынша айыпталды. Ол Антонио Палоччи басқарған кезде жемқорлық схемасы арқылы қаражаттың Жұмысшы партиясына бағытталғанын мәлімдеді. Серджио Гомес да Силва, "Көлеңке" деген лақап атымен белгілі – бизнесмен және Санто Андре қаласының бұрынғы мэрі Сельсо Даниэльдің бұрынғы қауіпсіздік күзетшісі. Қала әкімінің қанына құныш іздеуге бұйрық берген деп айыпталады. Мария Кристина Мендес Кальдейра – депутат Вальдемар Коста Нетоның бұрынғы әйелі. Бұрынғы күйеуінен менсаляо және тайвандық бизнесмендерден үнемі ақшалай сыйлықтар алғанын айыптады.