Кіріспе

Мотия – Сицилияның батыс жағалауындағы Сан-Панталео аралында, Дрепанум (қазіргі Трапани) мен Лилибаум (қазіргі Марсала) арасындағы Стагнон лагунасында орналасқан ежелгі және қуатты қала. Ол бүгінгі Италиядағы Марсала коммунасының құрамында. Қаланың көптеген ежелгі ескерткіштері қазылып алынған және қазір көруге болады. Мотия 1979 жылы табылған және жергілікті Джузеппе Уитакер мұражайында көрсетіліп тұрған Мотия арбашысының мәрмәр мүсінімен әйгілі.

Аттар

Карфагендік қонысы олардың абжадында or (, мүмкін Motye) деп жазылған. Атауы финикиялық үш әріптен тұратын түбірден шыққан сияқты, бұл оған "жүн илеу орталығы" деген мағынаны береді. Мотия – аралдың грекше атының латыншаға аудармасы, түрліше жазылған: Motýa (Μοτύα) немесе Motýē (Μοτύη). Гректер бұл жердің аты Геракл туралы мифтермен байланысты Мотия есімді әйелдің құрметіне қойылған десті. Қаланың итальян тіліндегі атауы Мозия және Мотия болып келеді; ал сицилиялық атауы – Моция. Аралға 11 ғасырда базилиялық монахтар Сан-Панталео деген ат берген.

Орналасуы және орны

Лилибаум (Капо Боэо) және Эгиталус (Сан-Теодор) арасындағы жағалау терең шығанақ құрайды, оның алдында Стагнон деп аталатын төменгі тас аралдар тобы жатыр. Бұрын Сан-Панталео деп аталған Мотия аралы осы аралдардың ішінде, материкке жақын орналасқан. Аралдың ұзындығы шамамен және ені шамамен , ал Сицилия материгінен шамамен (алты стадия) қашықтықта. Ежелгі заманда арал материкпен үлкен дөңгелекті арбалар өте алатын көпірмен қосылған. Қала салынған тар аумақ Диодордың үйлер биік және мықты құрылысты, араларында тар көшелер (στενωποί) болғандығы туралы сипаттамасына сәйкес келеді, бұл тұрғындардың қаһармандық қорғанысына мүмкіндік берді. Қабырғалардың көп бөлігі, соның ішінде екі қақпаның қалдықтары көрініп тұр, олардың жалпы ұзындығы шамамен .

Мотия аралы Марсала шараптарымен танымал Уитакер қорына (Палермо) тиесілі және басқарылады. Мұражайда египеттік, Коринфтік, Аттикалық, Римдік, Пуникалық және Эллин мәдениеттерінің ықпалын көрсететін артефактілер бар. Балалардың күлдерін жерлеуге арналған Тофет, мүмкін (бірақ толыққанды дәлелденбеген) Танит немесе Баал Хаммонға құрбандық ретінде пайдаланылған. Көне тұрғын үйлердің көпшілігі қазірге дейін жұртшылыққа ашық.

Финикиялық кезең

Қоныстың негізі шамамен б.з.д. 800 жылы қаланған. Финикиялықтар құнарсыз аралды сол заманның ең гүлденген қалаларының біріне айналдырды, ол лагунамен табиғи түрде қорғалған болатын. Б.з.д. 650 жылға қарай, қоныс қарбалас порты бар қалаға айналды, теңіз саудасы Орталық және Батыс Жерорта теңізіне дейін жетті. Бұл өркендеу Солтүстік Африка жағалауындағы қуатты Карфагенмен бәсекелестікке әкелді, олардың ежелгі ортақ түбірі болғанына қарамастан. Осының салдарынан Карфаген б.з.д. VI ғасырдың ортасында Мотияны жеңіп, қиратты. Мотия қайта жаңғырды және халқы қаланы монументалды масштабта тез қайта салды, екі ғасырдан кейін алғаш рет қорғаныс қабырғаларын тұрғызды, олар Орталық Жерорта теңізіндегі ең ертегілерінің бірі болды. Мотияны алғаш рет Милеттік Гекатаей есімдерін атады, ал Фукидид б.з.д. 415 жылы афиналық жорық кезінде Сицилиядағы финикиялықтардың маңызды колонияларының бірі ретінде тілге алды. Бірнеше жыл өткен соң (б.з.д. 409 ж.), генерал Ганнибал Маго басқаратын Карфаген армиясы Лилибаумға қонғанда, ол Мотия маңындағы шығанақта флотын орналастырды, ал құрлықтағы әскерлерімен жағалау бойымен Селинустың үстіне шабуыл жасады. Соңғы қала құлағаннан кейін, оның қираған жеріне орналасқан Сиракузалық Гермократ Мотия мен Панорм аймақтарын тонады. Хамилкардың (б.з.д. 407 ж.) басшылығымен карфагендіктердің екінші жорығы кезінде бұл екі порт Карфаген флотының тұрақты бекеттеріне айналды.

Карфаген дәуірі

Сицилиядағы басқа финикиялық қоныстар сияқты, ол Карфаген үкіметіне немесе оның тәуелділігіне көшті, себебі Диодор оны Карфаген колониясы деп атайды, бірақ бұл толыққанды дұрыс болмауы мүмкін. Сицилиядағы грек колонияларының саны мен маңыздылығы артқан сайын, карфагендіктер шығыстағы қоныстарын біртіндеп тастап, Солунтум, Панормус (қазіргі Палермо) және Мотияның үш негізгі колониясында шоғырланды. Карфагенге жақын орналасқандығымен және Солтүстік Африкамен байланыс үшін ыңғайлы жағдайымен, сондай-ақ оның табиғи бекіністік артықшылығымен Мотия Сицилиядағы ең маңызды сауда орталықтарының біріне және карфагендіктердің маңызды бекінісіне айналды.

Мотияны қоршау

Мотияның маңызды мәртебесі Дионисий I Сиракузаны 398 ж.б.д. Сицилиядағы Карфаген аумағын басып алуға итермеледі. Карфагеннің қолдауымен мотиялықтар қарсылыққа белсенді дайындалды және құрлықпен байланыстыратын жолды кесіп, Дионисийді оны жөндеуге немесе жаңа жол салуға мәжбүр етті. Дионисийдің әскери машиналарын (соның ішінде алғаш рет қорқынышты катапульта пайда болды) қабырғаларға жақын жеткізгенде, мотиялықтар қаһармандық күрес көрсетті. Қабырғалар мен мұнаралар жаудың күшті әскерлерімен бұзылғаннан кейін де, олар көшеден көшеге, үйден үйге қорғанысты жалғастырды. Олардың күресі сицилиялық гректердің карфагендіктерге деген жеккөрушілігін күшейтті. Дионисийдің әскері жеңіске жеткен соң, ол ерлер, әйелдер және балаларды қырғынға ұшыратты. Дионисий оны Битон атты офицерге тапсырды, ал оның бауыры Сиракузалық Лептиний оны өзінің флотының базасы ретінде пайдаланды. Бірақ келесі көктемде (396 ж.б.д.) Карфаген генералы Гимилкон үлкен күшпен Панормусқа қонды және Мотияны салыстырмалы түрде оңай қайтарып алды. Гимилкон Лилибаум шығанағының артықшылықтарына тәнті болғандықтан, Мотия бұрынғы маңыздылығын қайта қалпына келтіре алмады. Ол сол жерде жаңа қала салып, Мотияның қалған халқын оған көшірді.

Грек және рим дәуірі

Осы кезеңнен бастап Мотия тарихи жазбаларда жоғалады. Мотияға грек халқы қоныстанғаны немесе Дионисий басып алғанға дейін гректердің қолына түскені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Дегенмен, қаланың аты грекше "ΜΟΤΥΑΙΟΝ" деп жазылған монеталары бар. Алайда, бұл монеталар өте сирек кездеседі және көршілес Сегеста қаласының монеталарына ұқсас. Археологиялық зерттеулер (мысалы, Мозаикалар үйі) көрсеткендей, қала тұрғындары, оның ішінде бай гректер де онда өмір сүрген. 2006 жылы жүргізілген археологиялық қазбалар қала қабырғаларына жапсарлас салынған үйді ашты, ондағы табылған заттар қаланың "Ежелгі гректер бұрын жойған деп есептелгеннен кейін де гүлденген халқы болғанын" көрсетті. Табылған заттардың ішінде тағам дайындауға арналған ыдыстар, финикиялық үлгідегі құмыралар, құрбандық аландары және тоқыма станоктары бар.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда базилиандық монахтар аралға қоныстанды және оны Сан-Панталео деп атады, ал 1888 жылы Джозеф Уитакер оны қайта ашты.

Котон

Котон – финикиялық порттардың ерекшелігі. Мотиядағы котон – басқа жерде өте құрғақ аралдағы жасалма көл, ол алғашқы қазба жұмыстарын жүргізген Джозеф Уитакердің 1906/07 жылдарғы зерттеулерінен бері археологтарды ұзақ уақыттан бері қызықтырып келді. Көл аралдағы жалғыз тұщы су бұлағымен толысып, оюлы әктас блоктарынан тұрғызылған төртбұрышты периметрлік қабырғамен қоршалған және теңізге қарай су өткізгіш құрылысы бар еді. Олимпиадалық жүзу бассейнінен сәл үлкен болған бұл бассейн тасқа қазылып, ең терең жеріне дейін жеткен.

Бір кезде порты деп есептелгенімен, ежелгі заманда теңіз деңгейі бүгінгіге қарағанда шамамен төмен болған (аралаға дейінгі жолдың тереңдігі де осыны көрсетеді), сондықтан үлкен кемелердің бассейнге кіруі мүмкін емес еді. Оның орнына, бұл ежелгі Жерорта теңізі аймағындағы ең үлкен қасиетті бассейн еді. Котонның төңірегіндегі аумақ, яғни Темен (ғибадатхана аймағы) да қасиетті саналды және жартылай дөңгелек қабырғамен қоршалған, ол қазірде ашылған. Баал және Астарте храмдары 800–750 жж. алғашқы финикиялық қоныс кезеңіне жатады. Осы кездегі Котон орны – табиғи бұлақпен толысқан, қабырғалары тас блоктарымен қаланған бассейн болды. Котон 550–520 жж. Карфагендіктер қаланы қиратқаннан кейін, қаланың қалған бөлігімен бірге монументалды бассейн ретінде қайта салынды. Котонның ортасында финикиялық Баал құдайының мүсінін орнату үшін платформа салынған. 397/6 ж. қала қирағаннан кейін ғана жақын жердегі қала қабырғасының бір бөлігі бұзылып, Котон қабырғасында теңізге қарай шағын канал ашылды. Кейінгі Рим дәуірінде (б.з. 2–4 ғ.) бұл көл балық шаруашылығы және тұз өндірісі үшін пайдаланылды.

Мозаика үйі

Бұл үй теңіз жағасындағы қала қабырғаларына қарсы екі қабаттан тұрады, қабырғалар енді қолданылмай, қираған күйде болғандығын көрсетеді. Жоғарғы қабатта Сицилиядағы осындай үлгідегі жалғыз мысал саналатын, шағын тас мозаикамен жабылған перистильді аула орналасқан. Ол күрделі геометриялық шекарасы бар, тікбұрышты кілемге ұқсайды, ал тікбұрыштарда жабайы аңдарды аулау суреттері бейнеленген (арыстан бұқаға шабуыл жасағанда, жыртқыш құс, бұлан). Оның пішіні оны материктік Грекия мен оның колонияларындағы б.з.б. 3 ғасырға жатқызады. Перистильдің төңірегінде тұрғын бөлмелер орналасқан. Үйдің оңтүстік-батыс бөлігіндегі төменгі қабатта үш үлкен пифос (азық-түлік сақтауға арналған ыдыс) бар 6 шаруашылық бөлмесі бар.

Көркем шығармаларда

399 ж.б.з.б. Мотия шайқасы, Сиракуза тираны Дионисий I-нің Карфагенге қарсы соғысының бір бөлігі, Л. Спраг де Камптың 1965 жылғы «Геркулестің жебелері» тарихи романындағы маңызды оқиға болып табылады.