Кіріспе

Албаниядағы Шығыс православиелік юрисдикция

Албанияның Автокефаль православиелік шіркеуі, көбінесе Албания православиелік шіркеуі немесе Албанияның православиелік шіркеуі деп аталады, автокефаль Шығыс православиелік шіркеуі болып табылады. Ол 1922 жылғы Конгресі арқылы 1922 жылы автокефалиясын жариялады және 1937 жылы Константинополь патриархынан мойындау алды. Шіркеу Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейінгі коммунистік кезеңде, әсіресе 1967 жылдан кейін Албания атеистік мемлекет деп жарияланғанда және діннің ешқандай ашық немесе жеке білдірілуіне рұқсат берілмегенде қиындықтарға тап болды. Алайда, 1991 жылы діни бостандық қайта орнатылғаннан бері шіркеу жаңадан гүлденуді басынан өткерді, 250-ден астам шіркеулер қалпына келтірілді немесе қайта салынды, ал 100-ден астам діни қызметкерлер тағайындалды. Оның Албанияның барлық аймақтарында 909 приходы бар, және шамамен 500 000-нан 550 000-ға дейін сенушілер бар.

Тарих

Діни тұрғыдан алғанда, Албаниядағы христиандар, Иллирия провинциясының құрамында болғандықтан, Рим епископының билігінде (1-8 ғасыр) болды.

Осман дәуіріндегі православие шіркеуі

Портаның Шығыс православие шіркеуін ресми мойындауы православие халқына 18 ғасырдың соңына дейін төзімділікпен қарауға мүмкіндік берді. Албанияның православие халқы Константинополь патриархатына қосылды, орталық және оңтүстік-шығыс Албания халқы Охрид православиелік архиепископтығының рухани билігіне, ал оңтүстік-батыс Албания халқы Иоаннина митрополиясының рухани билігіне бағынды. 18 ғасырдың соңында православие шіркеуінің кедейлігі, сауатсыз дін қызметкерлері, кейбір аймақтарда дін қызметкерлерінің жетіспеушілігі, албан тілінен өзге тілдерде қызмет өткізу, сондай-ақ Дуррес және оңтүстік Албания епископтықтарының Симонияға байланысты Охрид архиепископтығына тәуелді болуы шіркеудің жақтастарының сенімін әлсіретті және православиелік албандардың ислам дініне өтуіне қарсы тұру мүмкіндігін азайтты. 19 ғасырдың ортасына қарай, мұсылман емес азаматтарға міндетті әскери қызметті жүктеген Танзимат реформаларының нәтижесінде православие шіркеуі жақтастарынан айырылды, себебі албандардың көп бөлігі ислам дінін қабылдады.

Автокефалды албан православие шіркеуін құру қозғалысы

19 ғасырда Константинополь патриархатының бағынындағы православиелік албандар грек тілінде діни қызметтер өткізіп, грек тілінде білім алды, бұл Оңтүстіктегі лингва франка еді. Православиелік албандар үшін албандық мәдениет грек мәдениетімен, православие діні арқылы тығыз байланысты болды. Алайда, Шығыс дағдарысы кезінде кейбір православиелік албандар бұл пікірге келіспеді, себебі Эпирдің бір бөлігі үшін албан және грек ұлттық қозғалыстары арасында бәсекелестік күшейді. Бұл мәселелер грек ұлтшылдарына қарсы реакцияны тудырды, албандардың жеке мәдени ерекшеліктерін баса көрсетуге ұмтылыс жасады. Албандар арасындағы діни бөліну албан ұлтшылдығының дінге негізделуіне мүмкіндік бермеді, сондықтан албан ұлтшылдығы дамыған кезде Наум Векильхархи еңбектерінен бастап дінаралық ынтымақтастықты қолдады. Православиеліктер албандар арасында азшылық болғанымен, албан ұлтшылдық қозғалысы православиеліктер арасында басталды, содан кейін албандар арасындағы басқа да діни қауымдарға тарады. Православиелік албандар, әсіресе диаспорадағы және Корча мен оның жақын аймақтарындағы мұсылман албандармен бірлесіп жұмыс істеу арқылы қозғалысқа қосыла бастады. Бұл ортақ әлеуметтік-геосаяси албан мүдделері мен мақсаттарына қатысты болды. Бұл Грекияда алаңдаушылық тудырды, себебі ол Эпирді Грекияға қосуға жасалған ұмтылысты қауіпті деп санады, сондай-ақ албан-грек конфедерациясын іздеген гректер албандар арасындағы басқа да шетелдік ықпалдарға теріс қарады. Грек мектептері бір кезде православиелік балалардың білім алуының жалғыз жолы болды және грек мектептерінде грек ұлтшылдығына ұшырады, бірақ православиелік албандар албан ұлттық тәуелсіздік қозғалысында белсенді және көбінесе жетекші рөл атқарды, көбінесе өздері мен отбасыларына зор шығын келтірді. 20 ғасырдың басында, православиелік шіркеулер патриархат пен Грекияның саясаты арқылы бірігіп жатқан кезде, диаспорада албан православиесін немесе православиенің албанша көрінісін құру идеясы пайда болды. Православие гректермен байланысты болғандықтан, қозғалыстың өрлеуі православиелік албандар үшін түсініспеушілік тудырды, себебі ол грек ұлттық санасының қалыптасуын тоқтатты. Православ албан қауымдастығында ұлттық қозғалысқа қатысқан Яни Врето, Спиро Дин және Фан Ноли сияқты адамдар болды, олардың кейбіреулері православиелік албандар арасында болып жатқан эллинизация процесін тоқтату үшін албан православиесін жақтады. 1905 жылы діни қызметкер Кристо Неговани алғаш рет өзінің туған Негован қаласында православиелік құлшылық үшін албан тілінде литургияны енгізді. 1907 жылы православиелік албан иммигранты Кристак Дишницаға АҚШ-та жергілікті православиелік грек діни қызметкері ұлттық іс-шараларға қатысқан албандық болғандықтан, жерлеу рәсімінен бас тартты. 1908 жылдың 18 наурызында Хадсон оқиғасының нәтижесінде Фан Ноли АҚШ-тағы орыс епискобы Платонмен діни қызметкер етіп тағайындалды. Ноли алғаш рет албандық американдық қауым арасында православиелік литургияны (1908 жылдың наурызында) албан тілінде өткізді. Ноли литургияны албан тіліне аударуға және АҚШ-тағы православиелік албан қауымының көшбасшысы ретінде шығуға күш салды. 1911 жылы Румыния, Украина және Болгариядағы православиелік албан диаспораларына барды. 1922 жылдың 17 қыркүйегінде Берат қаласында өткен алғашқы православиелік съез албан православиелік шіркеуінің негізін қалап, оның автокефалиясын жариялады. Съездің соңында шіркеудің алғашқы жарғысы бекітілді. 1929 жылдың 29 маусымында Корчада өткен екінші съезде шіркеудің бірінші жарғысына өзгерістер енгізген екінші жарғысы қабылданды. 1929 жылдың 6 қыркүйегінде шіркеудің жалпы басқаруының бірінші ережесі бекітілді. Константинополь патриархаты 1937 жылы православиелік албан шіркеуінің тәуелсіздігін немесе автокефалиясын мойындады. 1993 жылдың 22 қаңтары, 1 маусымы, 1 шілдесінде 1950 жылғы жарғыға өзгерістер енгізілді және 1996 жылы сол кездегі президент Сали Бериша мақұлдады. Әсіресе, 1950 жылғы жарлықтың 4-бабында шіркеудің басты діни қызметкері үшін албан азаматтығын талап ету енді міндетті емес еді. 2006 жылдың 3 және 4 қарашасында Дуррес қаласындағы жаңа Киелі Влаш монастырында Албанияның православиелік автокефальдық шіркеуінің арнайы дін қызметкерлері мен дін адамдарының жиналысы өтті, оған 257 өкіл (оның ішінде барлық дін қызметкерлері) қатысты. Бұл жиналыста шіркеудің жаңа Конституциясы (Жарғысы) талданды және бірауыздан қабылданды. 2006 жылдың 6 қарашасында қасиетті синод бұл Конституцияны (Жарғыны) бекітті. 2008 жылдың 24 қарашасында Албанияның православиелік автокефальдық шіркеуі мен Министрлер Кеңесі 1998 жылғы Албания Конституциясына сәйкес, өзара қарым-қатынастарын реттеу үшін келісімге келді. Келісім Албания Парламентімен бекітілді және 2009 жылдың 22 қаңтарында заңға айналды (№10057).

Архиепископтар

Албанияның православиелік автокефаль шіркеуінің бас архиепископы Тирана және Дуррес архиепископы болып табылады. Қазіргі Тирана архиепископы – Албания архиепископы Анастасиос. № Портрет Аты Қызмет мерзімі 1 Виссарион 20 ақпан 1929 26 мамыр 1936 2 Христофор 12 сәуір 1937 25 тамыз 1949 3 Паиси 25 тамыз 1949 4 наурыз 1966 4 Дамиан сәуір 1966 13 қараша 1967 5 Анастаси 11 шілде 1992 1 маусым 1993 22 шілде 1993 Қазіргі қызметте.

Қуғын-сүргін

Энвер Ходжаның диктатурасы кезінде шіркеулер ауыр қасірет көрді, себебі барлық шіркеулер мемлекеттік бақылауға алынды, ал діни ұйымдарға тиесілі жерлер мемлекетке өтті. Мектептерде дін оқытуға тыйым салынды. Сонымен қатар, Ходжа Албанияға дін жалпы қауіп төндіретінін, оның елдің дәстүрлі жауының мүдделерін қорғайтын "Трояндық ат" болғанын айтты, әсіресе православие (Грекия және Сербия). 1952 жылы архиепископ Кристофор өлген күйде табылды; көптеген адамдар оның өлтірілгенін сенді. 1967 жылы Ходжа елдегі барлық діни ғимараттарды жапты және Албанияны әлемдегі алғашқы атеистік ел деп жариялады. Дінді жариялауға, жеке және қоғамдық түрде тыйым салынды. Жүздеген дін қызметкерлері өлтірілді немесе түрмеге қамалды. Осы саясаттың салдарынан барлығы 600 православие шіркеуі қиратылды (1944 жылы 1600 шіркеу болған). Православие қауымының басқа да ғимараттары діни қызметтен күштеп айырылды.

Чиркөенің қайта жаңғыруы

Коммунистік үкіметтің соңында, діни бостандық қайта орнатылғанда, бар болғаны 22 православие діни қызметкері тірі қалды. Осы жағдайды шешу үшін Экуменикалық патриарх Анастасийді Албания шіркеуінің патриархалды экзархы етіп тағайындады. Андруза епископы ретінде Анастасий, тағайындалғанға дейін Афина университетіндегі оқытушылық міндеттерін Кениядағы Иринуполис архиепископтығымен бөлісіп жүрді, ол қиын кезеңнен өтіп жатқан еді. Ол 1992 жылдың 24 маусымында сайланды және 1992 жылдың 2 тамызында таққа отырды. Уақыт өте келе Анастасий қайырымдылық жұмысымен құрметке ие болды және қазір Албаниядағы православие шіркеуінің рухани жетекшісі ретінде танылды. Көптеген қалалар мен ауылдарда белсенді литургиялық өмірді ұстанатын православиелік приходтар құрылды. Литургиялық, уағыз айту және катехизистік қызметтер кеңейтілді, дін қызметкерлері мен мирянның қатысуы артты. Шіркеудің қызметтеріне көмектесу үшін бірнеше топтар ұйымдастырылды: Православ әйелдері мен Православ зиялылары. Салихалы діни өмірді дамыту арқылы берілетін моральдық және рухани күш албан қоғамының жалпы прогресіне маңызды үлес қосуда. Көптеген приходтар литургияда албан тілін пайдаланады, грек тілі де ішінара қолданылады. Грек азшылықтары тұратын аймақтарда литургия грек тілінде өткізіледі.

Жаңа діни қызметкерлер мен діни және теологиялық білім беру

Шіркеу жаңа буын дін қызметкерлерін дайындады. Анастасиос 1992 жылы семинарияны ашты, бастапқыда қолданысқа жарамсыз қонақ үйде, ол 1996 жылы Дуррес портынан 15 шақырым қашықтықта орналасқан Шен Влаштағы өз ғимараттарына көшірілді. 2011 жылдың ақпан айына дейін 145 дін қызметкері болды, олардың барлығы Мәсіхтің қайта тірілуі теологиялық академиясын бітірген албан азаматтары. Бұл академия сондай-ақ жаңа мүшелерді (ер және әйелдерді) катехизис пен шіркеудің түрлі қызметтеріндегі басқа да міндеттерге дайындауда. Студенттер сонымен қатар шетелдегі танымал теологиялық университеттерде теологиялық білімдерін жалғастыруда. 1998 жылы Жирокастерде және 2007 жылы Дуррес қаласының Сукт ауданында "Қасиетті Крест" атты ұлдарға арналған екі шіркеу мектебі ашылды.

Жаңа және қайта салынған шіркеулер

Осы уақытқа дейін 150 жаңа шіркеу, 60 монастырь және 160-тан астам шіркеу жөнделді. Көптеген ғимараттар салынды, ал басқалары түрлі мақсаттар үшін сатып алынып, қайта жаңартылды (мұндай ғимараттардың саны 70-ке жуық, олардың ішінде: балабақшалар, мектептер, жастар орталықтары, денсаулық сақтау орталықтары, митрополиттік кеңселер, қонақ үйлер, шеберханалар, асханалар және т.б.). Барлығы шамамен 450 құрылыс жобасы жүзеге асырылды. Құрылыс жобалары арқылы және жұмыс орындарын ұсыну арқылы православие шіркеуі елдің экономикалық дамуына үлес қосып, елдегі ең ірі инвесторлардың біріне айналды, көптеген жергілікті құрылысшылар мен ондаған жұмысшыға жұмыс беруде. 1995 жылдан бері шіркеу уақыт-уақыт сәулет курстарын ұйымдастырып келеді, әр жылы 40-тан астам жас адамға шіркеу құрылысы мен сәулетінің түрлі салаларын үйретуде.

БАҚ және баспа

Албанияның Православ шіркеуінің "Ngjallja" (Қайта тірілу) деп аталатын жеке радиостанциясы бар, ол тәулігіне 24 сағат рухани, музыкалық, ақпараттық және білім беру бағдарламалары мен дәрістерін таратумен қатар, арнайы балалар бағдарламасын ұсынады. Сол атпен ай сайын газет – "Ngjallja" шығарылады, сондай-ақ балалар журналы "Gëzohu" ("Қуаныш"), Православ жастар журналы "Kambanat" ("Қоңырау"), студенттік бюллетень "Fjala" ("Сөз"), ағылшын тілінде жарық көретін "News from Orthodoxy in Albania" жаңалықтар бюллетені, "Tempulli" ("Ғибадатхана") және "Kërkim" ("Іздеу/Зерттеу") журналдары жарияланады. Бұл журналдарда мәдени, әлеуметтік және рухани материалдар, сонымен қатар "Enoria Jonë" ("Біздің приход") туралы ақпарат бар. 2008 жылдың ақпанына дейін литургиялық, рухани, интеллектуалды және академиялық тақырыптарға арналған 100-ден астам кітап жарық көрді.