Кіріспе
Гуадалупе кипарысы (Hesperocyparis guadalupensis) – Мексиканың Баха Калифорния түбегінің батыс жағалауындағы Тынық мұхитындағы Гуадалупе аралына ендемик батыс кипарының бір түрі. Бұрын 2009 жылға дейін Cupressus guadalupensis деп аталған. Орташа мөлшерлі ағаш, жапырақтары жақсы жасылдан көкшіл жасылға дейін боялған. Табиғи ортасында аралдың солтүстік жартысындағы биік жерлерді жабатын тұманнан ылғалға тәуелді. Гуадалупе аралында мекендеген жабайы ешкілер бір ғасырдан астам уақыт бойы жаңа ағаштардың өсуіне кедергі келтіргендіктен, түрдің саны азайып, жойылу қаупі төнді. 2005 жылы аралды қалпына келтіру жобасы аясында ешкілер аралдан шығарылды. Жаңа ағаштар өсіп, басқа өсімдіктер де қалпына келе бастады, бірақ түрдің болашағы әлі де толық анық емес. Гуадалупе кипарысы Баха Калифорния және Оңтүстік Калифорниядағы құрлықта өсетін, қауіпті жағдайдағы Текате кипарысына (Cupressus carymbrosa) жақын. Жерорта теңізі климатында, әсіресе Еуропада сәндік ағаш ретінде қолданылады, бірақ басқа маңызды пайдалану салалары жоқ.
Hesperocyparis guadalupensis, commonly known as Guadalupe cypress, is a species of western cypress from Guadalupe Island in the Pacific Ocean off the western coast of Mexico's Baja Peninsula. It was previously known as Cupressus guadalupensis until 2009. It is a medium sized tree with fine green to blue green foliage. In its native habitat it depends on water from the fogs that envelop high ground in the northern half of the island. It became an endangered species due to feral goats living on Guadalupe Island that – for more than a century – prevented new trees from growing. In 2005 the goats were finally removed from the tree's island home as part of an island restoration project. New trees are growing and other plants are beginning to recover, though the future of the species is not yet assured. Guadalupe cypress is closely related to the vulnerable Tecate cypress, which grows on the mainland in Baja California and southern California. It is used as an ornamental tree in Mediterranean climates, particularly in Europe, but has no other significant human uses.
Сипаттама
Гвадалупа кипарысы – пісіп жетілген кезде күмбез тәрізді және кең тажы бар, жыл бойы жасыл болатын қылқан жапырақты ағаш. Бұл түрдің мөлшері әртүрлі, жетілген ағаштардың биіктігі әртүрлі болады, бірақ 2000 жылдары олардың туған жерінде осы диапазонның төменгі шегінде екендігі байқалды. Алғашқы ғылыми сипаттамаларда олардың биіктігі «40 фут немесе одан да көп» деп көрсетілген. Жапырақтары тығыз шоқтарда өседі, түсі қою көк жасыл немесе көгілдір сұрғылт. Жапырақтары қабықша тәрізді, 1,5–2 миллиметрге дейін жетеді және дөңгелек (жазық емес) бүтақтарда төрт қатарға орналасқан. Тұқымдық конустар шар тәрізді, сегізден онға дейін мүйіз тәрізді қабықшалары бар, негізі тар, жоғарғы жағы кең және ұшы сүйір. Әр тұқымның ұзындығы шамамен 5–6 миллиметр, ал қанатшасы 1 миллиметрге жуық. Кипарис ағаштарының қанша жыл өмір сүретінін өлген ағаштардың діңдеріндегі жылдық өсу сақиналарының саны арқылы анықтауға болады. Бұл өлшеуге сүйенсек, диаметрі 50 сантиметр болатын ағаштың орташа өмір жасы 150–160 жылды құрайды. Көшеттерінің жапырақтары барлық батыс кипарис түрлеріне өте ұқсас, үштен беске дейін ұзын, жұқа, ине тәрізді тұқым жапырақтарымен сипатталады, олар тік өсіп, кейін сабақтан сыртқа қарай жайылады. 1896 жылы Максвелл Т. Мастерс Cupressus туысы туралы мақаласында оны Cupressus macrocarpa var. guadalupensis деп жіктеуге болатынын айтты, осылайша оны ботаникалық сортқа дейін төмендетті. Мастерстің бұл жіктеуіне толық немесе ішінара қолдау көрсетілгенімен, басқа ботаниктер бұл түрді C. guadalupensis деген атпен дұрыс анықталған деп санай берді. 1970 жылға қарай, ғылыми пікірлер өзгеріп, Элберт Лютер Литтл Cupressus forbesii түрін C. guadalupensis түріне forbesii сорты ретінде біріктірген мақала жариялады. 2000 жылдары осы түрлердің генетикасын зерттеу нәтижесінде олардың жеке түрлер екені анықталды, бірақ олардың тығыз байланысты екені де расталды. Гуадалупа кипарысы оқшау аралда өскеніне қарамастан, құрлықтағы туыстарына қарағанда генетикалық әртүрлілігі жоғары. Халық санының күрт азаюы болмауы, бұрынғы кезде оның саны көп және тұрақты болғанын көрсетеді. Сол жылы оны жаңа Neocupressus туысына жіктеу ұсынылды, бірақ Hesperocyparis жіктеуі басымдыққа ие болды және Гимноспермдер базасында қолданылады. Испан тілінде оны әдетте «Ciprès de Guadalupe» деп атайды және Мексика үкіметінің веб-сайтында «Cedro de la isla Guadalupe» деп тіркелген. Калифорнияда оны жапырақтарының түсіне байланысты «көк кипарис» деп те атайды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Гвадалупе кипарысы, Hesperocyparis guadalupensis, Мексикаға тән және табиғи түрде тек Баха-Калифорнияның батысындағы Тынық мұхитындағы Гвадалупе аралында ғана кездеседі. Аралға ешкілер әкелінгенге дейін ағаштың саны шамамен 75 000 болған деп есептеледі. 1885 жылы ботаник Эдвард Ли Грин аралдың солтүстік жағында кең жайылған кипарис орманының іздерін байқады, бірақ ол жерде тек өлі және құлаған ағаштар ғана қалған. Аралдың шығыс жағында да кішкентай тоғай болған, бірақ ол да 1920 жылдардан кейін жойылған.
Сақтау және қалпына келтіру
Гваделупе аралында 2000 жылы көптеген, бірақ ескі ағаштар болды. Қалған популяцияның мөлшері туралы бағалаулар кең ауқымды. 2000 жылы олардың саны шамамен 4000-қа жетеді деп есептелді. Дегенмен, IUCN нақты датасы көрсетілмеген бағалауда бар болғаны 200 піскен ағаш қалғанын айтады. Бұл міндетті орындау үшін Grupo de Ecología y Conservación de Islas, A. C. (GECI) 40 стерильденген Иуда ешкісін пайдаланды. Олар аралдың аса қол жеткізілмейтін аймақтарында, мысалы, каньондарда, жартастарда және үңгірлерде жасырынып жүрген соңғы ағаштарды іздеуге көмектесті. Жоюдан кейін көп ұзамай, 2005 жылы популяция 14 700-ге жуық деп бағаланды, бірақ бұл бағалауға жаңа көшеттер кірді ме, жоқ па деген мәлімет жоқ. Бір жыл өткен соң жүргізілген зерттеу оңтүстік бөлігінде 120 000 жаңа ағаш табылды. 2019 жылғы бағалау бойынша, 2 метрден биік 67 000-нан астам ағаш анықталды. Табиғи жаңарудан басқа, мексикалық GECI қоры швейцариялық қайырымдылық ұйымы Fondation Franklinia-мен бірлесіп, 2020 жылдан бері аралға мыңдаған кипарис көшеттерін және басқа екі сирек кездесетін ағаш түрін отырғызып келеді. Олар сондай-ақ болашақта өрт қаупін азайту үшін ландшафттағы жанар майдың мөлшерін азайту жұмыстарын да қаржылай қолдайды. Қазіргі кезде жаңарып келе жатқан популяциялар әлі де осал және олардың ұзақ мерзімді тіршілік етуіне кепілдік жоқ. Бұл кипарис аралдағы басқа жергілікті өсімдіктерге қарағанда құрғақшылыққа көбірек сезімтал болып көрінеді, мысалы, Гуадалупе Монтерей қарағайы (Pinus radiata var. binata), сондықтан болашақта климат өзгеруі салдарынан олардың саны одан әрі азаюы мүмкін. Олар жағалауға отырғызуға да өте қолайлы, себебі жағалаудағы тұзды сулар мен желдің зиянына төзімді. Сонымен қатар, олар әртүрлі топырақ жағдайларына бейімделе алады. Монтерей кипарисінен айырмашылығы, олар кипарис рагына жоғары төзімді, ғылыми әдебиетте тек бір ғана ағаш зақымданғаны туралы хабарлама бар. Еуропада олардың қабығында кейде кипарис қабық қоңыздарының (Phloeosinus) белгілері байқалады. Гваделупе кипарисінің іріктемелі плантациялары жоқ және олар өздерінің табиғи ареалында кеңінен қолданылмайды.