Кіріспе

Тропикалық жеміс ағашы

Annona glabra – Annonaceae тұқымдасына жататын тропикалық жеміс ағашы, сонымен қатар шырша және шеримоямен бір туыс. Оның көптеген атаулары бар: көл алмасы, аллигатор алмасы (американдық аллигаторлар осы жемісті көбінесе жейтіндіктен), батпақ алмасы, қабық ағашы, бобвуд және маймыл алмасы. Бұл ағаш АҚШ-тың Флорида штатында, Кариб аймағында, Орталық және Оңтүстік Америкада, сондай-ақ Батыс Африкада табиғи түрде өседі. Ол Эверглейдс-те кең таралған. A. glabra ағашы Шри-Ланка мен Австралияда жауапсыз түр ретінде қарастырылады. Ол батпақтарда өседі, тұзды суға төзімді, бірақ құрғақ топырақта өсе алмайды.

Сипаттама

Ағаштар 12 метрге дейін өседі. Олардың тар, сұр түсті діңгектері бар, кейде топтасып өседі. Жапырақтары жұмыртқа тәрізді немесе сопақша, әрқайсысының ұшы өткір, ұзындығы 8-15 см, ені 4-6 см, және орталық тамыры анық байқалады. Жоғарғы беті ашық жасылдан қоңыр жасылға дейін болады. A. glabra жапырақтарының мангрдан ерекшеленетін, жасыл алмаға ұқсас айқын иісі бар деседі. Жемісі сопақша немесе шар тәрізді, алмадай немесе одан ірі, ұзындығы 7-15 см, диаметрі 9 см-ге дейін жетеді және жасыл түсті немесе пісіп сарғайғанда түсіп қалады. Ол су арқылы жаңа жерлерге таралады және жабайы шошқа сияқты көптеген жануарлардың тағамы болып табылады. Көбейіп өсуі шамамен екі жылдан басталады. Бір жемісте 100-ден астам дөңгелек, ашық сары-қоңыр тұқымдар болады, олардың ұзындығы шамамен 1 см. A. glabra гүлдерінің гүлдеу мерзімі қысқа, диаметрі 2-3 см. Гүлдерде үш сыртқы және үш ішкі жапырақша бар. Жапырақшалардың ақшыл сары немесе қаймақ түсіне қарағанда, A. glabra гүлінің ішкі бөлігі жарқыраған қызыл түсті.

Экология

А. glabra ылғалды ортада жақсы өседі. Бұл өсімдіктің тұқымдары мен жемістері ылғалды маусымда батпақтар мен өзендерге түсіп таралады. Бұл тұқымдар мен жемістердің жағалауға жеткізілуіне мүмкіндік береді. 2008 жылғы зерттеу А. glabra тұқымдарының тұзды және тұщы суда 12 айға дейін қауіпсіз сақталуға төзімді екенін көрсетті. Осы тұқымдардың шамамен 38% топыраққа өніп, өсе алады, бірақ А. glabra тамырлары тұрақты су басуды жақсы көтермейді. 1998 жылғы тағы бір зерттеуде, тіпті күшті су тасқыны кезінде де А. glabra көшеттерінің 12 айлық өмір сүру мерзіміне ешқандай әсер етпегені анықталды; алайда, А. glabra ағаштарының өсу қарқыны 6 айдың ішінде төмендеді. Басқа Annona тұқымдары мен ағаштарымен салыстырғанда, А. glabra су тасқынына көбірек төзімді.

Қолданылуы

Аннонаның басқа түрлерінен өзгеше, піскен кезде жемістің қабығы ақшыл емес, сарыдан қызғылт сары түске дейін болады. Жемісі адамдарға жеуге жарайды және оның дәмі піскен бал қызанағының дәмін еске түсіреді. Одан джем жасауға болады және Мальдив аралдарында жаңа жеміс сусындарының құрамына жиі қосылады. Бұрын жемісінің тұқымдарын ұғып, кокос майында қайнатып, шашқа құрттан арылу үшін жағатын болған. Оңтүстік Флоридада оны қант алмасы немесе сорса үшін сапалы тамыр түбі ретінде қолдану бойынша тәжірибелер жүргізілді. Екпелер бастапқыда тиімді көрінсе де, көп жағдайда уақыт өте келе сәтсіз аяқталады. Көл алмасының тамырындағы сорсаның өсуын тежейтін әсері бар. Жақындағы зерттеулер оның спиртті тұқымдық сығындысында қатерлі ісікке қарсы заттар бар екенін көрсетті, оларды фармацевтикалық мақсатта қолдануға болады.

Инвазивті түрлер

Бұл Австралия мен Шри-Ланкадағы Солтүстік Квинслендте өте зиянды инвазивті түр, ол өзен сағаларында өсіп, мангр тоғайларын тұншықтырады. А. glabra ағашы Солтүстік Квинслендке 1912 жыл шамасында Annona atemoya сияқты басқа Annona түрлерінің тамырсалы ретінде, сондай-ақ кремді алманың тамырсалы ретінде енгізілді. А. glabra көшеттері жағалауларды жауып, басқа түрлердің өсіп-өнуіне кедергі келтіреді. Ол шаруашылықтарға да әсер етеді, қоршаулар мен шаруашылық суарналарының бойымен өседі. Бұл түр бұрынғы күйіндегі жерлерге де еніп, оларды өзгертеді. Мұны Австралияның Эубенгей батпақты ұлттық паркінің мысалында байқауға болады, онда ылғалды жерлерді тиімсіз басқару салдарынан жайылма пайда болды. Дегенмен, оңтүстік казуар Австралияда құрып кету қаупі төнген түр болып табылады. Австралияның Қоршаған орта және энергетика министрлігінің мәліметінше, казуардың мекендеу орындарының шамамен 20-25 пайызы ғана қалған. Үкіметтің қалпына келтіру жоспарының бір бөлігі казуардың жейтін өсімдіктерімен толтырылған питомниктер құруға бағытталған шараларды қамтиды. А. glabra оңтүстік казуардың тамақтанатын тағамдарының бірі болғандықтан, казуардың басқа азық көздері болуын қамтамасыз ету үшін өсімдіктерді қайта өсіру қажет болуы мүмкін. А. glabra популяциясы бақыланғанда, табиғи өсімдіктер адамның араласуынсыз жаңарып өседі. Сонымен қатар, 2003 жылы ылғалды тропиктер аймағындағы арамшөптердің қаупін бағалауда А. glabra ең жоғары дәрежедегі түр деп танылды. Шри-Ланкада ол кремді алмаға қаушап салу үшін енгізілді және Коломбо маңындағы ылғалды жерлерге тарады.

Австралия

Австралия үкіметі A. glabra-ны арамшөп деп санайды және осыған байланысты Қоршаған орта және энергия министрлігі арқылы 2001 жылы азаматтар үшін A. glabra-ны 20 жыл ішінде жоюды мақсат ететін бақылау жоспарын ұсынады. Жоспарға үй иелері A. glabra таралуын анықтау, бақылау және қаржылық залалды азайту үшін қолдануға болатын алты қадам кіреді. Адамдардың A. glabra өсіруі мен таратуына қарсылық көрсету үшін Австралияның көп бөлігінде оның сатуы мен әкелуіне тыйым салынған. A. glabra-ны бақылауға арналған әдістерге өрт, химиялық және механикалық бақылау, оның ішінде осы үш түрдің комбинациялары жатады. Австралия үкіметінің мәліметінше, оны жасауға ең қолайлы уақыт – тамыз бен қараша аралығындағы құрғақ маусым. Қазіргі таңда Австралияда A. glabra-ның биологиялық бақылауын зерттеген ешқандай зерттеу жүргізілген жоқ. Зерттеулердің болмауы салдарынан, A. glabra-ны биологиялық бақылау арқылы жоюға жасалған кез келген әрекет, соның ішінде бір тұқымға жататын Австралияның жергілікті алма түрлеріне күтпеген салдарлар тудыруы мүмкін.