Кіріспе
1919 жылғы Атлантика мұхитындағы 4 категориялы дауыл 1919 жылғы Флорида Кілзі дауылы (сондай-ақ 1919 жылғы Кей-Вест дауылы деп те аталады) – 1919 жылдың қыркүйек айында Кариб теңізінің солтүстік бөлігінде және АҚШ-тың Мексика шығанағының жағалауында қозғалған алып және зиянды тропикалық циклон болды. Дауылдың Атлантика мұхитында ұзақ бойға күшті болып қалуы, оның баяу жылжуы және үлкен көлемі дауылдың салдарының мерзімін ұзартып, аумағын кеңейтті, осылайша ол АҚШ тарихындағы ең қасіретті дауылдардың біріне айналды. Дауылдың салдары негізінен Флорида Кілзі және Оңтүстік Техас аймақтарында сезілді, бірақ Кубада және АҚШ-тың Мексика шығанағының басқа аймақтарында да аз болғанымен маңызды әсерлер болды. Флориданың төменгі жағалауындағы Құрғақ Тортугаста дауылдың ең жоғары күші байқалды, бұл оны АҚШ құрлығына түскен ең күшті Атлантикалық дауылдардың біріне айналдырды. Дауыл 2 қыркүйекте Ливард аралдарының жанында тропикалық депрессия ретінде пайда болды және батыс-солтүстік-батыс бағытта жылжу кезінде күші біртіндеп артты, Мона бұғазын кесіп өтіп, Багам аралдары арқылы өтті. 7 қыркүйекте дауыл Багам аралдарының шығысында дауыл деңгейіне жетті. 9-10 қыркүйекте дауыл Флорида Кілзі аймағынан өтті, Құрғақ Тортугасты қазіргі заманғы 4 категориялы дауылға тең күшпен басып өтті. Келесі бірнеше күнде дауыл Мексика шығанағынан өтті, күші ауытқып, 14 қыркүйекте Техастың Баффин шығанасының жанында 3 категориялы үлкен дауыл ретінде құрлыққа шықты. Құрлықтың ішіне қарай жылжу кезінде жердің әсерінен дауылдың күші біртіндеп әлсіреп, 16 қыркүйекте Батыс Техаста соңғы рет тіркелді.
The 1919 Florida Keys hurricane (also known as the 1919 Key West hurricane) was a massive and damaging tropical cyclone that swept across areas of the northern Caribbean Sea and the United States Gulf Coast in September 1919. Remaining an intense Atlantic hurricane throughout much of its existence, the storm's slow movement and sheer size prolonged and enlarged the scope of the hurricane's effects, making it one of the deadliest hurricanes in United States history. Impacts were largely concentrated around the Florida Keys and South Texas areas, though lesser but nonetheless significant effects were felt in Cuba and other areas of the United States Gulf Coast. The hurricanes peak strength in Dry Tortugas in the lower Florida keys, also made it one of the most powerful Atlantic hurricanes to make landfall in the United States. The hurricane developed near the Leeward Islands as a tropical depression on September 2 and gradually gained in strength as it tracked on a generally west northwesterly path, crossing the Mona Passage and moving across the Bahamas. On September 7, the storm reached hurricane intensity over the eastern Bahamas. On September 9–10, the storm made its eponymous pass of the Florida Keys, passing over the Dry Tortugas with an intensity equivalent to that of a modern day Category 4 hurricane. Over the next several days, the intense cyclone traversed the Gulf of Mexico, fluctuating in strength before making landfall near Texas' Baffin Bay on September 14 as a large Category 3 hurricane. As it tracked further inland, land interaction caused the storm to gradually weaken; the storm was last noted on September 16 over West Texas.
Метеорологиялық тарих
1 қыркүйекте Кіші Антиль аралдарының шығысындағы оқшау байқауларға сүйене отырып, 1919 жылғы Флорида кілті дауылдарының алға куәсі батысқа қарай Ливард аралдарына қарай жылжыған ұйымдаспаған тропикалық толқын болған болуы мүмкін. Келесі күні қосымша байқаулар көрсеткендей, бұл бұзылыс циклоникалық айналымға ие болды; осылайша, жүйе сол күні сағат 12:00 UTC-ге дейін Гваделупаның шығысында тропикалық депрессияға айналды. Депрессия батыс-солтүстік бағытта жылжумен күшейе берді, 3 қыркүйекте сағат 06:00 UTC-де тропикалық дауылға дейін жетті. Он екі сағаттан кейін тропикалық циклон Пуэрто-Риконың оңтүстік-батыс бөлігін қатты желмен қиып өтті. 6 қыркүйекте дауыл кенеттен Түркс және Кайкос аралдарына қарай солтүстікке бұрылып, бір күннен кейін батысқа қарай жылжуын жалғастырды. Құрлыққа жеткеннен кейін дауыл баяу жылдамдықпен Мексика шығанағына қарай жылжыды. 10-14 қыркүйек аралығында тропикалық циклон Мексика шығанағынан өтіп, күшті қарқынын сақтап тұрды. 12 қыркүйекте дауыл қысқа мерзімге 3-санатты дауылға дейін әлсіреп, кейін тез күшейді. Келесі күні дауыл Мексика шығанағының батысындағы желдің максималды жылдамдығымен және ең төменгі қысыммен екінші деңгейге жетті, содан кейін күрт әлсіреген. 14 қыркүйекте сағат 21:00 UTC-де дауыл Баффин шығанасының жанында 3-санатты дауыл ретінде үшінші рет құрлыққа шықты. Дауылдың өлшемдері қалыптыдан үлкен болды; оның максималды жел радиусы 40 миль (64 км) құрады, ал ұқсас қарқынды дауылдар үшін бұл көрсеткіш 21 миль (34 км) шамасында болады. 10 қыркүйекте сағат 22:30-да Флорида штатының Каррабелл қаласынан Луизиана штатының Нью-Орлеан қаласына дейін солтүстік-шығыс дауылдары туралы ескертулер жарияланды. 11 қыркүйекте сағат 16:00-де солтүстік-шығыс Мексика шығанағының жағалауындағы дауыл туралы ескертулер дауыл туралы ескертулерге ауыстырылып, Луизиана жағалауының бойымен батысқа қарай кеңейтілді. Сағат 21:00-де Техас штатының Порт-Артур қаласынан Веласко қаласына дейінгі Солтүстік-Батыс шығанағының жағалауында дауыл туралы ескертулер берілді. 12 қыркүйекте сағат 16:00-де Мобил (Алабама штаты) мен Пенсакола (Флорида штаты) арасында дауыл туралы ескертулер, ал Миссисипи мен Луизиана жағалауларында дауыл туралы ескертулер күшіне енді. 13 қыркүйек кешінде Техас жағалауының барлық бөлігі үшін солтүстік-батыс дауылдары туралы ескертулер жарияланды.
Багам аралдары мен Куба
8 қыркүйекте Багам аралдарынан өтіп бара жатқанда, "Уорд Лайн" компаниясының "Коридон" пароходы құрлыққа соғылып, кейін дауыл кезінде батып кетті. Кеме 11 қыркүйекке дейін табылмай, сол кезде бортындағы 27 адамның суға батып, ал тоғыз адамның жағаға жүзіп жетіп аман қалғаны анықталды. Аралдардағы дауылдың қатты желдері көптеген үйлерді қиратты және бірнеше шхуналарды батырып, көптеген адамды үйсіз қалдырды. Флорида бұғазында 45 адамды тасымалдаған кубалық кеме дауыл кезінде қиын жағдайға түсті. Бірақ, сол маңдағы тағы бір кеме кубалық кемеге жетіп, барлық жолаушыларын құтқарып алды. Дауыл кубалық жерге тікелей соқпаса да, аралдың солтүстік бөлігіне жақын болғандықтан, елеулі салдарларға әкелді. Құйылыс су Гавананың теңіз қабырғасын асып, қаланың алты блокқа дейінгі аймақтарын су басып, қауіпті үйлердің эвакуациясына себеп болды. Су шайып, Гавананың кейбір трамвай жүйелерін істен шығарды және автомобильдердің қозғалысын тоқтатты.
Америка Құрама Штаттары
10 қыркүйекте Флорида штатының Гулдс қаласында дауылдан пайда болған торнадо Бискейн шығанағынан ішкі жерге қарай қозғалды. Ол 25 000 АҚШ долларын (1919 жылғы доллар) шығынға ұшыратты. Дауылдан ресми түрде қаза тапқан шамамен 600 900 адамның ішінде шамамен 500-і теңізде жоғалған он кемеде болған. Салыстырмалы түрде Флорида кілстерінен тыс Оңтүстік Флорида салыстырмалы түрде зардап шекпеді. Тампадағы жел дауыл қаланың оңтүстігінен өткен кезде ғана күшейді. Техас жағалауында да залал мен қаза болды, себебі дауыл Луизианаға қарай солтүстікке бұрылған деген жалған хабарлар тарады, осыған байланысты Корпус-Кристиде дауыл туралы ескертулерді жер сілкінісінен бір күн бұрын алып тастады. Ескертулер келесі күні таңертең қайта жарияланғанымен, азаматтар дауыл қаланың оңтүстігіне үлкен дауыл ретінде келгенде дайын болмады; дауыл толқыны 5 метрге дейін жетті. Бұл үлкен дауыл Маями, Флорида, Бёрвуд, Луизиана және Галвестон, Техас аймақтарында жел соқты. Барлығы 1500 бас ірі қара мал Падре аралынан Лагуна Мадреге айдалып кетті. Техастың оңтүстігінде қатты жаңбыр жауды, көптеген жерлерде 24 сағат ішінде рекордты жаңбыр мөлшері жауды. Дауылдың әсерінен судың көтерілуі мен ерекше жоғары толқындар үлкен зардаптарға әкелді. Корпус-Кристиде шамамен 23 үй блогы қирады немесе суға кетті. Қаладан 284 дене табылды, ал жалпы шығын кем дегенде 20 миллион долларды құрады. Матагорда, Паласиос және Порт Лавакадағы кемежайлар, шағын үйлер және кішігірім қайықтар көп зардап шекті. Порт-Арансастағы кемежайлар мен ғимараттар суға кетті, ал мектеп ғимараты тұрды. Викторияда да үйлер мен егістіктер қирады. Техаста кем дегенде 310 адам қаза тапты, бірақ 600-ға жуық адамның қаза болғаны мүмкін. Дауыл кезінде жоғалған сегіз бұрынғы әскери-теңіз патрульдік яхтасының арасында USS Helena I (SP 24) болды.
Салдары
Бұл дауылдың тудырған су көтерілуі 1925 жылы Корпус-Кристи қаласын толқын қорғағыш құрылыс салуға итермеледі, ал 1940 жылы теңіздік қабырға салынды. 6 жасында бұл дауылдан аман қалған Роберт Симпсон 1989 жылы берген сұхбатында өз тәжірибесімен бөлісті. Симпсон осы дауылдан шабыттанып, метеорология саласында мансап қуды және кейін Ұлттық дауыл зерттеу жобасының алғашқы директоры, сондай-ақ Ұлттық дауыл орталығының (NHC) директоры болды. Одан бөлек, ол 1973 жылы Герберт Саффирмен бірлесіп Саффир-Симпсон шкаласын жасап, жариялады, ал бұл шкала 1974 жылы The Loop ұйымы тарапынан қолданысқа енгізілді.