Кіріспе

Жеңіл жаяу әскердің түрі, қазіргі британдық армияның жаяу әскер полктері 'жолақты жаяу әскер' деп аталады.

Жолақты жаяу әскер – 17 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың ортасына дейін Еуропаның көптеген құрлық әскерлерінің негізгі бөлігін құраған жаяу әскер түрі. Морис Нассау мен Густав Адольф оның негізін қалаушылары деп есептеледі, ал Туренн мен Монтекукколи 1648 жылдан кейін жолақты жаяу әскер тактикасын дамытумен тығыз байланысты. Олар соғыс және парадтық жаттығуларда қатар тұрған екі-төрт қатарлы жаяу әскерден тұратын, қатаң түзуліп, осылайша атыс күшін барынша арттыратын. Кейіннен бұл термин, жеңіл жаяу әскер, шабуылшылар, милиция, тыл қызметкерлері және ауыр фронттық шайқасқа қатыспайтын басқа да арнайы жаяу әскер бөлімдерінен өзгеше, "жол" әскерлеріне қолданылатын болды.

Сызықтық тактика және оның қызметі

Желілік жаяу әскер ұрыстарда негізінен үш құрылымды қолданды: желі, квадрат және бағана. 17 ғасырдың ортасынан бастап жаяу әскер бөлімдерінде ұсақ қарудың (зеңбіректерден гөрі қолмен алып жүруге болатын атыс қаруының) кеңінен қолданылуымен, майданға сызықтық тактика басым болды. Оған сәйкес жаяу әскер ұзын, жіңішке сызықтарға, иықтан иыққа тіреліп, залпы оқтар атты. Желіде екі, үш немесе төрт қатар сарбаз тұрды. Сарбаздар офицерлердің бұйрығымен залпы атуға тиіс болған, бірақ іс жүзінде мұндай оқ ату шайқастың алғашқы минуттарында ғана орын алды. Бір-екі залптан кейін әр сарбаз өз мылтығын зарядтап, офицерлердің бұйрығын естімей, өз қалауынша атып тастады. Бұл жүйенің бұзылуына әкелді, ал атыс түтіні дәл атуға кедері келтірді. Мұндай түтін бұлттарындағы атыс ұзаққа созылуы мүмкін еді, ал нәтижесі алдын ала болжауға қиын болды. Сонымен қатар, қызу шайқас кезінде сарбаздар атуға осылайша бейілді болғандықтан, жақтан шабуыл жасайтын атты әскерге назар аудармайтын. Осы себептерге байланысты тәжірибелі офицерлер мұндай белгісіз жағдайлардан аулақ болуға тырысып, сарбаздарын жаудың желісіне мүмкіндігінше жақын келгенше ертерек атудан тыйды, осылайша олар жақын қашықтықтағы бірнеше құрып тастайтын залптар жіберуге мүмкіндік алды. Кейде жауды жақын аралықтан бір ғана залппен жеңуге болатын. Желі – ең негізгі ұрыс құрылымы саналды, себебі ол оттық күшті барынша кеңінен пайдалануға мүмкіндік берді. Жаудың атты әскеріне қарсы, желілік жаяу әскер жылдам түрлену арқылы квадрат құрылымды қабылдап, қорғанышқа өте алатын. Мұндай квадраттар (төрт қатардан тұратын) пикмендер мен ескі үлгідегі мушкетерлердің квадраттарынан өзгеше, ішкі кеңістігі бос болды. Шабуылға дайындықпен тұрған әскерлер, жасырынып, бастамашылықты қолдана алғанымен, атты әскерге өте осал болды және жаяу әскердің алға жылжуына қарсы тұра алмады. Желілік жаяу әскер шабуылдаушылар мен атты әскердің шабуылынан қорғану үшін шабуылдаушылар мен атты әскердің артына шегінуге мүмкіндік беретін "тірек" қызметін атқарды. Желідегі қозғалыс баяу болды, ал батальон жеткілікті даярлықтан өтпесе, әсіресе тегіс емес немесе орманды жерде, үйлесімділіктің бұзылуына кепілдік берілді. Сондықтан желі көбінесе атыс құрылымы ретінде қолданылды, ал әскерлер бағана құрамында қозғалып, содан кейін өздерінің бағытына қарай орналасты. Әдетте, бағаналар қозғалыс пен жақын шайқасқа қолданылатын. Желілік жаяу әскер қару-жарақпен жұмыс істеудің нұсқаулықтары бойынша оқытылды, оның негізгі мақсаттары – желіні жылдам құру, жылдам ату және маневр жасау.

Оқыту және жұмысқа қабылдау

Қатардағы жаяу әскер Еуропа елдерінде ең көп таралған жаяу әскер түріне айналды. Бұрынғы элиталық әскерлер – мушкетерлер мен гранадерлер біртіндеп қатардағы жаяу әскер құрамына кіріп, сызықтық тактикаға көшті. Уақыт өте келе, қатардағы жаяу әскер тактикасы Еуропадан тыс жерлерде де кеңінен тарады, көбінесе Еуропалық империализмнің нәтижесінде. Еуропалық отарлар мен аз халық саны бар елді мекендерде қатардағы жаяу әскер күштері көбінесе жергілікті тұрғындардан құрылды, оның ең танымал мысалы – Британдық Шығыс Үндістан компаниясының сепойы. Сызықтық тактика қатаң тәртіпті және екінші табиғатқа айналғанша үйретілген қарапайым қимылдарды талап етеді. Оқу кезінде жаттығулар мен тәртіптік жазалар кеңінен қолданылды. 1814 жылы Алтыншы коалиция соғысында коалиция күштерінің үздіріспей шабуылдауына байланысты француздық жаңа сарбаздардың дайындығы шектеулі болды. Жаңа сарбаз тек екі патрон мен төрт бос оқпен ату арқылы жаттықтырылды. Сонымен қатар, бірнеше формация құру бойынша жеңіл жаттығулар да жүргізілді. Дегенмен, элиталық жаяу әскерді көптеп даярлау әдетте күрделі процесс болды.

Қару-жарақ пен жабдық

XVI ғасырдың ортасында кейбір қатарлы жаяу әскерлердің шұңқырлы мылтықтары штыкпен жабдықталды. Штықтар қанатын бекітіп, жаяу әскерлері қаз-қалпында шайқасқа кіргенде қолданылды. Олар сондай-ақ атты әскерден қорғануға да көмектесті. XVII ғасырдың соңында шұңқырлы мылтықтардың конструкциясындағы кемшіліктерді жоюға тырысты. Шұңқырлы мылтық баяу жанатын жіпті пайдаланғандықтан, кейде жіп мылтықтағы ұңғынға кездейсоқ от тілдіріп, оқ-дәрінің ертерек жануына, оператордың ауыр жарақатануына немесе қазасына әкеп соқты. Осы және басқа да себептерге байланысты шұңқырлы мылтықтар Францияда, содан кейін басқа елдерде жеңіл және арзан жаяу әскер мылтықтарымен, калибрі 0,7 мм, салмағы белгілі бір мөлшерде алмастырыла бастады. Көптеген елдерде жаңа мылтықтар «мушкет» деген атауын сақтады. Мушкеттер мен мылтықтардың екеуі де тегіс ұңғылы болды, бұл олардың дәлдігі мен қашықтығын азайтатын болды, бірақ оқ тиеуді жылдамдатып, ұңғыдағы ластануды азайтып, мықтырақ және күрделі емес қарулар жасады. Тегіс ұңғылы мушкеттердің дәлдігі жаяу әскер немесе атты әскер қатарына қарсы шамамен 100 метрге жететін. Бірақ жалғыз жауға қарсы тиімді қашықтық одан аспады. Қарапайым қатарлы жаяу әскерлердің оқ-дәрі мен қорғасынның қымбаттығына байланысты нысанаға дәл атуға нашар оқытылғандығын ескеру керек (қазіргі заманғы қайта жандандырушылар тегіс ұңғылы мушкеттерді ату арқылы жақсы нәтижелерге жетеді). Қатарлы жаяу әскерлерге оқ тиеуді жылдам орындауға үйретілді. Жас сарбаз минутына 3 оқ тиеуі керек болса, тәжірибелі сарбаз минутына 4-6 оқ тиеуге қабілетті еді. Шайқас жағдайында бұл көрсеткіш төмендеп, алғашқы минуттардан кейін тіпті жақсы даярланған әскерлерден де минутына 2 оқтан артық күтуге болмайтын. Қатарлы жаяу әскердің көп бөлігі қорғаныс жабдықтарынан айырылған, өйткені мушкеттен қорғанатын броня тым қымбат және ауыр саналды. Тек бұрынғы элиталық әскерлер ғана дәстүр бойынша қорғаныстың кейбір элементтерін сақтай алды, мысалы, гранадерлердің мыс бас киімдері.

Желілік жаяу әскер және жаяу әскердің басқа да қазіргі заманғы түрлері

Бастапқыда, атыс қаруымен жабдықталған сарбаздар көптеген әскерлердің жаяу әскерінің шағын бөлігін құрады, себебі олар жаудың атты әскеріне осал болды. Пикемендер жаяу әскердің басым бөлігін құрап, ауыр жаяу әскер ретінде танымал болды. Жаяу әскердің маңызды бөлігін ескі үлгідегі мушкетерлер құрады, олар тізімдік тактиканы қолданбай, ашық формацияда шайқасты. Алайда, 17 ғасырдың ортасына қарай, тізімге орналасқан мушкетерлер Батыс Еуропа армияларының көп бөлігінде жаяу әскердің шамамен жартысын құрады. Нассаулық Морис Еуропада тізімдік тактиканы кеңінен қолданған алғашқы қолбасшы ретінде танылды, ол мушкетерлердің үздіксіз атуын қамтамасыз ететін «қарсы жүріс» тәсілін енгізді. Байонеттің ойдағыдай табылуынан кейін мушкетерлер жаудың атты әскерінен өзін қорғай алды, ал пикемендердің үлесі біртіндеп төмендеді. 1699 жылы австриялық армия соқаларын қолданудан бас тартты. 1703 жылы француз армиясы, 1704 жылы британдық, ал 1708 жылы голланд армиясы да осылай істеді. 1699–1721 жылдары Петр I барлық ресейлік жаяу әскер полктерін тізімдік жаяу әскерге айналдырды. Соқаны қолданудан бас тарту, сондай-ақ жаңа кремнийлік мылтық пен қағаз оқпен қамтамасыз етілген жылдам ату мүмкіндігі, жаяу әскерге бағытталған пикемендерге қолайлы терең формацияларды атыс күшін барынша арттыратын жаяу әскер тізімімен алмастыруға әкелді. Тәртіптік тізімдік жаяу әскерден басқа, элиталық әскерлер (патша гвардиясы және басқа да таңдалған элиталық полктер) және жеңіл жаяу әскер де болды. Жеңіл жаяу әскер тізімдік жаяу әскер қолданған тығыз формацияларға қарамай, кеңейтілген формацияда (сонымен қатар шайқас формациясы деп те аталады) әрекет етті. 18 ғасырдың соңынан бастап, Еуропа елдерінің көпшілігіндегі жеңіл жаяу әскер негізінен мылтықшылардан (мысалы, неміс Егерлері) құралды, олар ойыстырылған мылтықтармен қаруланған және нысанаға ату және қорғаныс позицияларын пайдалануда жаттықтырылған. Ұлыбританияда жеңіл жаяу әскердің көп бөлігі тегіс ұңғылы мылтықтармен қаруланды, тек бірнеше полк ғана ойыстырылған мылтықтарды қолданды. Францияда революциялық және Наполеон соғыстары кезінде гвардия, тізімдік және жеңіл жаяу әскерге бөліну формалды түрде сақталды. (Наполеон жылдам қайта зарядтау үшін тегіс ұңғылы қаруларды артық көретін.) Алайда, тізімдік және «жеңіл» полктердің әр батальонында вольтижерлер ротасы болды, олар шайқасқа қатысуға және тізімге орналасуға дайын болуы керек еді. Ресей империясында жеңіл жаяу әскердің құрылысы қарқынды жүрді; 18 ғасырдың соңында жеңіл жаяу әскер полктері 40 000 сарбазды құрады (Егерлер). Жеңіл жаяу әскердің қарулануы тізімдік жаяу әскердің қарулануынан мүлдем өзгеше болды. Олар жоғары сапалы мылтықтармен, сондай-ақ жақын шайқас үшін пистолеттермен қаруланды. Павел I-нің сәтсіз әскери реформаларынан кейін Ресей армиясындағы жеңіл жаяу әскердің саны айтарлықтай азайды және барлық далалық жаяу әскердің тек 8% құрады. Алайда, Ресей армиясы 18 ғасырда басталған жеңіл жаяу әскердің санын арттыру тенденциясына оралды. 1811 жылы Ресей армиясында 50 жеңіл жаяу әскер полкі құрылды. Сонымен қатар, әр тізімдік батальондағы үздік ату дағдыларына ие 100 сарбаз бос формацияда соғысып, өз батальондарын жаудың шабуылшыларынан қорғауы керек болды. Жеңіл жаяу әскердің жалпы саны барлық далалық жаяу әскердің 40% құрады. Жеңіл жаяу әскердің санының күрт өсуі олардың дайындық және жабдық деңгейіне үлкен әсер етті. 1854 жылғы Ресей жаяу әскері 108 полктан тұрды, оның 42-сі тізімдік жаяу әскері болды. Қалғандары гвардия, гранадерлер және Егерлер сияқты арнайы немесе элиталық бөлімшелер болды. Ресейдің жеңіл жаяу әскерінің бір бөлігі ғана M1854 мылтығымен жабдықталған, ал қалғаны тегіс ұңғылы перкуссиялық мылтықтарды сақтап қалды. 19 ғасырдың екінші жартысында жаппай өндіріс пен Мине оғы сияқты жаңа технологиялардың дамуы еуропалық армияларға барлық жаяу әскерлерін біртіндеп ойыстырылған қарулармен жабдықтауға мүмкіндік берді, ал тізімдік жаяу әскердің мылтықпен жабдықталған үлесі азайды. Америка Азамат соғысында одақ және Конфедерация армияларының тек бірнеше тізімдік полктері ғана ескі үлгідегі тегіс ұңғылы мылтықтармен жабдықталған. Алайда, Наполеон I-ге табынушылығымен белгілі Наполеон III-тің ықпалымен Францияда 1870 жылы да 300 тізімдік батальон болды (олардың көп бөлігі). Француз тізімдік жаяу әскері 1866 жылы Chassepot мылтықтарын алса да, олар әлі де жақын формацияларда (тізім, баған және шаршы) жаттығулар жасады, ол Наполеон III тақтан құлатылғаннан кейін ғана өзгертілді. Бұл 19 ғасырдың соңына дейін барлық конвенциялық Батыс армияларында кең таралған практика болды, себебі жаяу әскер тактикасы мен әскери ойлау әлі де технологиялық жетістіктерге жете қоймаған еді.

Құлдырау

Наполеон соғыстарынан кейінгі жылдары қатардағы жаяу әскер негізгі күш ретінде сақталды, ал жеңіл жаяу әскер оттық қолдау көрсетіп, бөлімшелердің қимылын жабды. Ресей, Ұлыбритания, Франция, Пруссия және басқа да мемлекеттерде сызықтық тактика мен қатар тұру тәртібі 19 ғасырдың соңына дейін сақталды. Жаңа қару-жарақтардың пайда болуымен қатардағы жаяу әскер ұғымы төмендеді. Minié допасы, жақсартылған мылтық оқ-дәрісі, жеке жаяу әскерлерге дәлдікті арттырып, ату қашықтығын ұлғайтуға мүмкіндік берді. Бір қатарға тұрып жүрген жауынгерлер оңай нысанаға айналды, бұл туралы Американдық Азамат соғысы көрсетті. 1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысы, жекелеген атысшыға ату жылдамдығын арттырып, тік тұрған күйде қайта зарядтау мүмкіндігін беретін, қақпақпен зарядталатын мылтықтардың, тұмсықтан зарядталатын мылтықтардан әлдеқайда артық екенін көрсетті. 1860 жылдары Германияның көптеген мемлекеттері мен Ресей өздерінің қатардағы жаяу әскерлерін және мылтықшыларын мылтық пен шайқас тактикасын қолданатын «біріктірілген» жаяу әскерге айналдырды. Франко-Пруссия соғысынан кейін Германия империясы мен Францияның үшінші республикасы да осылай істеді. Дегенмен, Ұлыбритания «қатардағы жаяу әскер» атауын сақтап қалды, бірақ 1853 жылдан бастап мылтықтарды, ал 1867 жылдан бастап қақпақпен зарядталатын мылтықтарды қолданды және Бур соғыстары кезінде жабық қатарлардан кеңейтілген түзеліске көшті. Мылтықтардың дәлдігінің, қашықтығының және ату жылдамдығының артуы, сондай-ақ 1883 жылы Максим пулеметінің ойлап табылуы, жаумен бетпе-бет кездеспес бұрын қатардағы жаяу әскердің ауыр шығынға ұшырауына әкелді, ал жақсартылған қару-жарақ есебінен майданнан шабуылдаушы кавалерия алынғандықтан, кавалерияға қарсы жаяу әскердің қорғаныс артықшылықтары маңызсыз болды. 20 ғасырдың басында бұл жаяу әскердің шайқаста жеңіл жаяу әскер тактикасын қабылдауына, бірақ оқу үшін қатардағы жаяу әскердің жаттығуларын сақтап қалуына әкелді.