Мұхаммед Байым хан: Моғол сардары мен мемлекет қайраткері

Кіріспе

Моғол әскери қолбасшысы және мемлекет қайраткері (1501–1561)

1946 жылғы генерал Мұхаммед Байрам хан (محمد بیرم خان; 18 қаңтар 1501 – 31 қаңтар 1561) туралы үнді фильмі, көбінесе Байрам хан немесе Байрам хан деп аталатын маңызды әскери қолбасшы, кейіннен Моғол армиясының бас қолбасшысы, Моғол императорлары Хумаюн мен Акбардың сарайындағы күшті мемлекет қайраткері және регент болды. Ол сондай-ақ Акбардың қамқоршысы, бас кеңесшісі, ұстазы және ең сенімді серігі болды. Акбар оны «хан і ханан» деп құрметтеді, яғни «патшалардың патшасы» деген мағынаны білдіреді. Байрам бастапқыда Байрам «Бег» деп аталған, бірақ кейін хан атанып, құрметке ие болды. Байрам хан – Моғол билігін Үндістанда қайта орнатуға бел буған агрессивті генерал. Байрам 16 жасында Бабурдың қызметіне кірді.

Хумаюнның басқаруындағы қызмет

Байрам хан Хумаюн басшылығымен Моғол империясын құруға зор үлес қосты, ол мөрлерді сақтаушы (мухардар) лауазымына тағайындалып, Бенәрес, Бенгалия және Гуджараттағы әскери науқандарға қатысты. 1540 жылы Каннаудж шайқасында Шер-шах Суридің әскері оны тұтқынға алды, бірақ ол кейіннен батыл қашып, 1543 жылдың шілдесінде Синдте Хумаюнмен қайта қосылды. Ол Хумаюнның Парсыдағы жер аударылуы кезінде онымен бірге болып, Кандаһарды жаулауға көмектесті, содан кейін тоғыз жыл бойы оның әкімшісі болды. 1556 жылы Хумаюнның Хиндустанды қайта басып алуында ол жетекші қолбасшы болды.

Акбардың регенті ретінде

Хумаюн 1556 жылғы 27 қаңтарда қайтыс болған кезде, Байрам хан Пәнджабта (қазіргі Үндістан) Сикандар Шах Суриге қарсы жорыққа жетекшілік етіп, сол кездегі ханзада Акбардың аталығы (қорғаншысы) және сипахсалаар (бас қолбасшысы) ретінде Моғол әскерін басқарып тұрды. Моғол империясын нығайту үшін Байрам хан Хумаюнның өлімін құпия ұстады, оның жазылып жатқаны туралы сендіретін хабарлар жіберді және Делидегі адал дін қызметкері Мулла Бекаси (Хумаюнға ұқсас болғандықтан) императорлық киім киіп, Әкбардың таққа отыруына дейін бекіністің балконынан күнделікті халыққа көрінетін болды. Сондай-ақ, ол өзінің қарсыласы Тарди Бегтің Дели губернаторы етіп тағайындауы арқылы оның адалдығын қамтамасыз етті. 1556 жылғы 14 ақпанда Акбар жаңа Моғол императоры болып тажына отырды және оның алғашқы әрекеті Байрам ханды Вакил (Премьер-министр) етіп тағайындап, оған Хан и Ханнан және сипахсалар итизад и даулат қахира (әскердің бас қолбасшысы, жеңіске жеткен мемлекеттің тірегі) деген жоғары атақтарды беру болды. Байрам ханның басшылығымен Моғол әскері Жаландхарға қарай жылжиды, онда олар бес ай бойы орналасып, Сикандар Суриді Сивалик тауларына тереңдете алды. Алайда, Моғолдар енді Сур әулетінің соңғы билеушісі Адил Шах Суридің Вакилі Хемудан әлдеқайда үлкен қауіп-қатерге тап болды. Моғол империясындағы саяси тұрақсыздықтан пайдаланып, Хему тез арада Гвалиор, Дели және Аграны басып алды. Сикандар Суриді бақылауда ұстау үшін шағын күш қалдырып, Байрам хан Моғол әскерін Сириндке қарай жылжытты және Тарди Бегке (Дели маңындағы Туглакабад шайқасында 1556 жылғы 7 қазанда жеңіліске ұшырап, шегінген) сол жерде император әскерімен кездесуге бұйрық берді. Сириндте Байрам хан мен Тарди Бег арасында болашақтағы әскери стратегия туралы келіспеушіліктер туды. Көп ұзамай Байрам хан Тарди Бегті Туглакабад шайқасындағы батылсыздығы үшін өлім жазасына кесті, бірақ бұл айыптамалардың шындығына күмән бар, өйткені Тарди Бег Байрам ханның жоғары лауазымды адамы және саяси қарсыласы болды, ал оның өлімі Байрам ханның билігін нығайтуға көмектесті. Ақбар осы оқиға кезінде аң аулауға кеткендіктен қатыспады. Тарди Бегтің өлімі Моғол әскерінің рухын көтеріп, тәртіпті нығайтты. 1556 жылғы 5 қарашада Моғолдар Панипаттың екінші шайқасында Хему әскерімен шайқасты. Аса қатал шайқастан кейін Моғолдар жеңіске жетті. Хему Байрам хан немесе Акбардың қолынан тұтқындалып, басы кесілді, содан кейін Дели мен Агра қайтадан басып алынды. Бір ай бойы Делиде демалып болғаннан кейін, Акбар мен Байрам хан Лахорға шабуыл жасауға тырысқан Сикандар Суриге қарсы жорығын қайта бастады. Ол Манкоттың (қазіргі Джамму мен Кашмир) тау бекінісіне қашқанда, ол Ауғандық күштердің келгенін күтіп алты ай бойы күтті, бірақ күткені орындалмады. Көңілі құлап, ол 1557 жылғы 25 шілдеде Акбарға бағынды, ол оны мейірімділікпен қабылдап, Бихардағы жеке иелік берді.

At the time of Humayun's death at 27 January 1556, Bairam Khan was leading a campaign against Sikandar Shah Suri in Punjab (in present day India) as the then Prince Akbar's ataliq (guardian) and sipahsalaar (commander in chief) of the Mughal army. To consolidate the Mughal Empire, Bairam Khan kept Humayun's death a secret, sending reassuring messages of his recovery and having Mullah Bekasi, a loyal cleric in Delhi (who looked similar to Humayun) dressed up in the imperial robes and make the usual daily appearance before the people from the balcony of the fort, till Akbar's coronation. He also secured the loyalty of his rival, Tardi Beg by appointing him as the governor of Delhi. On 14 February 1556, Akbar was crowned as the new Mughal Emperor and his first deed was to appoint Bairam Khan as Vakil (Prime Minister) and grant him the lofty titles of Khan i Khanan and sipahsalaar itizad i daulat qahira (commander in chief of the army, mainstay of victorious dominion). Under Bairam Khan's leadership, the Mughal army moved to Jalandhar, where they encamped for five months and managed to drive Sikandar Suri deeper into the Siwalik hills. However, the Mughals now had to face a far greater threat from Hemu, Vakil of Adil Shah Suri, the final ruler of the Sur dynasty. Taking advantage of the political instability in the Mughal Empire, Hemu swiftly took Gwalior, Delhi and Agra. Leaving behind a small force to keep Sikandar Suri in check, Bairam Khan moved the Mughal Army towards Sirhind and ordered Tardi Beg (who had been defeated by Hemu at the Battle of Tughlaqabad, near Delhi on 7 October 1556 and retreated) to meet the imperial army there. At Sirhind, differences arose between Bairam Khan and Tardi Beg as to what would be their military strategy in the future. Shortly afterwards, Bairam Khan had Tardi Beg executed for his cowardice during the Battle of Tughlaqabad, though there is some doubt as to whether these allegations were true as Tardi Beg was a senior official and a political rival of Bairam Khan and his execution certainly helped consolidate the authority of Bairam Khan. Conveniently, Akbar was absent during the whole incident as he was out on a hunting trip. Tardi Beg's execution helped discipline the demoralised Mughal army. On 5 November 1556, the Mughals clashed with Hemu's army at the Second Battle of Panipat. After a fiercely contested battle, the Mughals were victorious. Hemu was captured and decapitated, either by Bairam Khan or Akbar and Delhi and Agra subsequently reconquered. After resting for a month at Delhi, Akbar and Bairam Khan resumed their campaign against Sikandar Suri, who had attempted to attack Lahore; he was driven back to the hill fortress of Mankot (in present day Jammu and Kashmir) where he waited for six months for Afghan reinforcements, to no avail. Disheartened, he finally surrendered to Akbar on 25 July 1557, where he was treated with clemency and given a fief in Bihar.

Босату

Байырма хан мен Акбардың арақатынасы соңғы жылдары нашарлап кетті. Басты себебі – Байрам хан императормен ақылдаспай, бірнеше шешімдерді өзі қабылдай бастады. Мысалы, ол жоғары лауазымды моғол шенеунігі болған, бұрынғы жақыны Пир Мұхаммед ханды бір жақты ғана босатып жіберді. Акбар Байрам ханның қызметшілері байып жатқанда, өзінің жеке шығындарына шектеу қойылғанына ренжіді. Ол сондай-ақ, көбірек ашуланып, Акбардың екі сүйікті махутын жазалап өлтірді. Олардың бірі императорлық пілді бағындыра алмағандықтан, ол Байрам ханның малын өлтірді, ал екіншісі пілін тоқтата алмағандықтан, Байрам хан демалып отырған шағын қайықты құлатып жіберуге айналды. Осы соңғы оқиғадан кейін Акбар Байрам ханның лауазымында қала алмайтынына көз жеткізді. 1560 жылдың наурыз немесе сәуір айында Акбар оған зейнетке шығып сарайда қалуға немесе Меккеге қажылыққа баруға мүмкіндік берді. Ол қалаған жерін алып, қызметшілері жыл сайын оған егіннен ақша жіберіп тұратын болды.

Көтеріліс

Жақын достары мен жақтастарының кеңесін қабылдамай, көтеріліс жасаудан бас тартты, бірақ кейін саяси қарсыластары Махам Анга мен оның ұлы Адхам Хан Пир Мұхаммедті оны іздеп, "Меккеге қууға" жіберді. Бұл әрекет Байрам ханның наразылығын тудырып, ол кері қайтты. Пир Мұхаммед Байрам ханның қауіпті түркі атты әскерлерін көргенде, шегінді. Ақбар Байрам ханға тағы бір фәрман жіберіп, қажылығын жалғастыруын бұйырды. Байрам хан отбасын Табар-э-Хинд (қазіргі Батинда) бекінісінде қалдырып, Лахорды басып алу ниетімен Жаландхарға бет алды. Бұрынғы ұстазымен шайқасуға мәжбүр болған Ақбар, асырап алған әкесі Шамс-уд-динді күшті алғы шеппен жіберіп, Байрам ханның әскерін тоқтатуға немесе баяулатуға тырысты, ал өзі басты әскермен одан ілесіп келді. Жаландхар маңындағы Гүнекур ауылына жақын Шамс-уд-дин Байрам ханның күштерін тоқтатты. Ол келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ Байрам хан шайқасуға бекінді. Байрам ханның әскері сандық жағынан кем болғанына қарамастан, қарсыласына қарсы күшті шайқас көрсетті, бірақ соңында жеңілді. Алайда Байрам хан күштерінің көп бөлігін алып, Рей Шикарғаға (Мұғұл императорлық аңшылық алқабы) іргелес Талвара Хазипурға шегініп, онда Ақбарға бағынды және одан зор құрмет көрді. Ақбар оған сарайда жеке кеңесшісі болып қалу, өзі қалаған жагирді таңдау немесе қажылығын жалғастыру мүмкіндіктерін ұсынды. Байрам хан соңғысын таңдады.

Өлім

Гуджарат арқылы саяхаттап жүргенде, оны 1561 жылғы 31 қаңтарда Анхильвад Патан маңындағы діни орын – Сахастралинга көлінде Мұбарак Хан Лохани бастаған әфғандықтар тобы өлтірді. Оның әкесі 1555 жылы Махивара шайқасында моғолдармен шайқасып қаза тапқан еді. «Ақбарнама» бойынша, әфғандықтар оған құрмет көрсету үшін келген сияқты, сондықтан ол оларға жақындауға рұқсат берді. Сосын Мұбарак оны арқасынан пышақтап, пышақтың ұшы кеудесінен шығып кетті, ал тағы бір әфған оны басына соғып, қаза тапты. Байрам хан «Аллаху Акбар» деп айтып дүниеден озды. Оның мәйітін жергілікті тұрғындар тауып, жақын жердегі суфи ғұламасының мазарында жерледі. Оның ұлы мен әйелі Ахмадабадқа қашып құтыла алды, онда бірнеше ай тұрғаннан кейін олардың жағдайы туралы естіген Акбар оларды Аграға қауіпсіз жеткізді. Байрамның әйелі Салима, Акбардың туысы болған ол, оның қайтысынан кейін Акбарға үйленді. Байрамның ұлы Абдул Рахим Хан-и Ханан, Акбардың басқарушы құрамының маңызды бір бөлігіне айналып, Акбар сарайының «нәу ратан» (тоғыз асыл тас) саналғандардың бірі болды.

Жеке өмір

Байрам хан шиит мұсылман болғандықтан, кейбір суннит парсы және моңғол ақсүйектері оны жақтырмаған. Шиит болғанына қарамастан, ол танымал суфидің мешітінде жұма намазына қатысқан. Сонымен қатар, ол 1559 жылы Сикандар Лодидің сарай ақыны Джамали Камбоның ұлы Шейх Гадайды садурат и мамалик (бас судья) лауазымына тағайындады.

Үнді тілі

Агравала, Сушама Деви (1994) Байрам хан және оның ұрпақтарының Моғол империясына қосқан үлесі. Рамананда Видья Бхавана, Нью-Дели, Үндістан, хинди тілінде. (Байрам ханның, 1524? 1561, Моғол империясының дворянының үлесі.) Девипрасада, Мунши (2001) Ханхана нама. Пратибха Пратиштхана, Нью-Дели, Үндістан, хинди тілінде. (Байрам ханның, 1524? 1561, Моғол империясындағы билеуші және Хан Хан Абдул Рахим ханның, 1556–1627, брадж ақынының өмірі мен жетістіктері туралы.)