Кіріспе

1931 жылы Дж. Р. Р. Толкиннің "Құпия әуес", сондай-ақ "Үйге арналған хобби" деп те аталатын дәрісі алғаш рет 1931 жылы ағылшын филологы және жазушысы Дж. Р. Р. Толкин тарапынан ұсынылды. Дәріс Толкиннің жасалма тілдермен, әсіресе көркем тілдермен қарым-қатынасына және оларға деген көзқарасына арналған. Сөйлесу барысында Толкин адамның тілдер жасауға деген құштарлығын және жақсы тіл жасау критерийлерін талқылайды – оларға дыбыс әдемілігі (фоноэстетика) және тілге сүйемелдеме мифологияның болуы кіреді. Толкиннің осы презентациясы оның конлангпен айналысу хоббиін ашық көрсеткен алғашқы жағдайы болды және оның бірнеше тілінің мысалдарына толы. Бұл дәріс алғаш рет 1983 жылы эссе түрінде, оның ұлы Кристофер редакциялаған Толкиннің бұрын жарияланбаған туындыларының антологиясында жарияланды. 2016 жылы кеңейтілген басылым жарық көрді, онда бұрынғы нұсқалардан алынып тасталған материалдар, жаңа қолжазба материалдары және Толкин мен жасалма тілдерге қатысты мақалалар жинағы бар. Бұл нұсқаны Димитра Фими мен Эндрю Хиггинс редакциялады, ол Толкин зерттеулерінен де, жанкүйерлер қауымынан да жағымды пікірлер алды.

Өмірбаян

Толкин тілдерді ойлап табу өнеріне, яғни конлангпен, жасөспірім шағында қызығушылық танытты; бұрын туыстары жасаған Animalic тілін қолданған. Толкин туысымен бірлесіп Невбош тілін жасауға көмектесті, ол ағылшын тіліне негізделген, бірақ француз және латын тілдерінен алынған ұғымдарды қамтитын код еді. Толкиннің одан кейінгі жеке жұмысы – Наффарен тілі көбінесе испан және латын тілдерінен шабыттанды. Оқушылық шағында ол халықаралық қосымша тіл – эсперантоны үйреніп, 17 жасында осы тілде күнделік жүргізді.

Мазмұны

Толкин лекцияны халықаралық көмекші тілдермен салыстырғанда, көркем тілдерге қатысты тақырыбын нақтылаудан бастайды; ол қысқаша Эсперантоға деген құрметін және біріктіретін халықаралық тілдің қажеттілігін айтады. Содан кейін ол осы тілдерді күрделілік деңгейі бойынша жіктеуге тырысады. Бұл иерархияның төменгі сатылары тілдік ойындарды құрайды; Толкин мұндай тілдің дамыған тілдер сияқты толыққанды өнер емес екенін, оның қарапайым құпиялылық немесе көңіл көтеру үшін қолданылатынын жазады. Мұны көрсету үшін, жануарлар аттарынан ғана құрылған Animalic тілінің мысалы келтіріледі. Толкин бұл өнертабыстың адамның тілдік қабілетінің мысалы екенін, ал осы қабілеттің дамыған түрі полиглотизм, поэзия және конланг сияқты түрлі формаларда көрінетінін айтады. Иерархиядағы келесі сатыны көрсету үшін ол Nevbosh-ты пайдаланады, онда дыбыстық өзгерістер мен алмасудың мысалдары, сондай-ақ фонестетикаға деген алғашқы қызығушылық байқалады. Ол тіл табудың қуанышын, оның өнер түрі ретінде танылмауы мен тәжірибелілердің оны жария етпеуін талқылайды. Дамудың келесі деңгейі үшін Толкин коммуникацияның тиімділігі мен дыбыстық әсемдікке ұмтылыс арасындағы айырмашылықты маңызды деп санайды. Өзінің Naffarin тілін, ол Nevbosh-тан шабыттанған, зерттеген Толкин оның фонетикасының дамығанын, бастапқы тілдерден алшақтағанын және оның конланг стилін көрсеткенін атап өтеді. Ол сәтті көркем тілге құрастырылған мифологияның және басқа да талаптардың қажет екенін айтады, сондай-ақ конлангтың тартымды тұстарын тізімдейді: филологиялық тәжірибелер және инженерлік тілдерді жасау арқылы грамматикалық тәжірибелер. Лекцияны аяқтау үшін Толкин өзінің Quenya және Noldorin тілдеріндегі поэзиясының бірнеше мысалын келтіріп, көркем тілдерді поэзияның бір түрімен, ал конлангерлерді ақындармен салыстырады.