Кіріспе

Америкалық әлеуметтанушы (1922–2006)

Ерте өмір және білім

Липсет Нью-Йорктың Гарлем қаласында орыс еврей иммигранттарының ұлы болып дүниеге келді. Ол Бронкста ирланд, итальян және еврей жастарының арасында өсті. "Мен саяси әңгімелер көп айтылатын атмосферада болдым, - деп еске алады Липсет, - бірақ демократтар немесе республикашылдар туралы ешкім айтпады; мәселе коммунистер, социалистер, троцкистер немесе анархистер туралы болды. Бұл түрлі-түрлі солшыл топтар еді". Сеймур ерте жасынан бастап "Жас социалистік лига" – "жас троцкистердің ұйымының" белсенді мүшесі болды, кейін ол оның төрағасы болды. Ол Нью-Йорк қалалық колледжін бітірді, онда ол сталинизмге қарсы солшыл болды. Ол Америкалық саяси ғылымдар қауымдастығының (1979–1980) және Америкалық әлеуметтану қауымдастығының (1992–1993) президенті қызметін атқарған жалғыз адам болды.

"Демократияның кейбір әлеуметтік талаптары"

Липсеттің ең көп сілтеме жасалған еңбектерінің бірі – «Демократияның кейбір әлеуметтік талаптары: экономикалық даму және саяси заңдылық» (1959), бұл модернизация теориясы, демократияландыру туралы маңызды еңбек және Липсеттің экономикалық даму демократияға алып келеді деген гипотезасын қамтитын мақала. Липсет «модернизация теориясының» алғашқы жақтастарының бірі болды, ол демократия экономикалық өсудің тікелей нәтижесі екенін және «елдің әл-ауқаты арта түссе, демократияны сақтап қалу мүмкіндігі де артады» деп мәлімдеді. Липсеттің модернизация теориясы академиялық пікірталастар мен демократиялық өтулерге қатысты зерттеулерде маңызды фактор болып қала береді. Ол «Липсет гипотезасы» және «Липсет тезисі» деп аталады. Липсет гипотезасын Гильермо О’Доннелл, Адам Пжеворски, Дарон Ацемоглу және Джеймс А. Робинсон сынға алды. Демократияның қалай қалыптасатыны туралы пікірталастардың бірі – эндогендік немесе экзогендік демократизация. Эндогендік демократизация демократияның елдің бұрынғы тарихының нәтижесінде пайда болатынын дәлелдейді. Мұнда экономикалық даму мен орта таптың кеңеюі маңызды рөл атқарады. Бұл көзқарасты Чарльз Бойкс пен Сьюзан С. Стоукс қолдайды. Ал экзогендік демократизация демократияның сыртқы факторлардың нәтижесінде пайда болатынын, мысалы, демократияға бағытталған саяси қозғалыстардың үшінші демократия толқынынан бастап 1990 жылдарға дейін әлемде байқалған рухы сияқты факторлардың нәтижесінде пайда болатынын айтады. Адам Пжеворски мен Фернандо Лимонгидің пікірінше, экономикалық байлық пен демократия арасындағы байланыстың себебі – ел демократиялық үкімге көшкеннен кейін, бай болса, демократиялық қалыпта қалу мүмкіндігі жоғары, ал кедей елдер көбінесе автократиялық үкімге қайта оралады.

Саяси адам

Саяси адам: Саясаттың әлеуметтік негіздері (1960) – демократияның, фашизмнің, коммунизмнің («жұмысші табының авторитарлығы») және басқа да саяси ұйымдардың негіздерін бүкіл әлемде, соғыстар аралығында және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін талдаған ықпалды еңбек. Маңызды бөлімдердің бірі – 2-тарау: «Экономикалық даму және демократия». Ларри Даймонд пен Гэри Маркс: «Липсеттің экономикалық даму мен демократия арасындағы тікелей байланысы туралы тұжырымы соңғы 30 жылда сандық және сапалық тұрғыдан кеңінен зерттелді. Ал дәлелдер экономикалық даму мен демократия арасындағы берік себеп-салдарлық байланысты анық және тұрақты түрде көрсетеді» дейді. V тарауда Липсет «Фашизмді» – солшыл, оңшыл және орталық деп талдады. Әр түрлі заманауи бұқаралық қозғалыстардың әлеуметтік негіздерін зерттеу, әр негізгі әлеуметтік топтың демократиялық және экстремистік саяси көріністерге ие екенін көрсетеді. Ол экстремизмді оңшыл, ал коммунизмді солшыл деп қателесудің жаңсақтығын түсіндірді. Ол экстремистік идеологиялар мен топтарды демократиялық топтар сияқты – оң, сол және орталық деп жіктеуге және талдауға болатынын атап өтті. «Саяси адам» бірнеше рет басылып, 400 000-нан астам данасы сатылды және 20 тілге аударылды, оның ішінде: вьетнам, бенгал және серб-хорват тілдері.

"Бірлік құрылымдар, партиялық жүйелер және сайлаушылар"

1967 жылы Стайн Рокканмен бірлесіп жазған еңбегінде Липсет сындық тұспалдама теориясын ұсынды және жіксу теориясына маңызды үлес қосты.

Демократиялық ғасыр

"Демократиялық ғасыр" (2004) еңбегінде Липсет Солтүстік Америкада тұрақты демократия қалыптасқан себебін, ал Латын Америкасында қалыптаспағанын түсіндіруге тырысты. Ол бұл екі арадағы айырмашылықтың себебі отарлаудың бастапқы үлгілерінің, жаңа отарлардың экономикалық интеграциясының кейінгі процесінің және тәуелсіздік соғыстарының әртүрлі болғандығында екенін айтты. Ұлыбритания мен Иберияның әртүрлі тарихтары демократия мүмкіндіктеріне әсер еткен әртүрлі мәдени мұраларды құрады.

Қоғамдық істер

Липсет 1960 жылы Социалистік партиядан шығып, кейіннен өзін Алексис де Токвиль, Джордж Вашингтон, Аристотель және Макс Вебердің ықпалымен орталықшыл деп сипаттады. Ол Демократиялық партияның консервативтік қанатында белсенділік танытты және өзін неоконсерватор деп атамай, олармен байланыста болды. Липсет Америка Құрама Штаттарының Бейбітшілік институты директорлар кеңесі төрағасының орынбасары болды, бұл оның қоғамның тұрақты және бейбіт демократияны сақтауға мүмкіндік беретін факторларды зерттеу жобасының бір бөлігі еді. Оның жұмысы жоғары әлеуметтік-экономикалық даму демократияның алғышарттарын қалай қалыптастырғаны (Амартия Сеннің еңбектерін де қараңыз) және демократияның бейбітшілікке тигізетін әсеріне бағытталған.

Марапаттар

Липсеттің "Тұңғыш жаңа ұлт" кітабы Ұлттық кітап сыйлығының финалисі атанды. Ол сонымен қатар маңызды жетістіктері үшін Таунсенд Харрис және Маргарет Бёрд Доусон медальдарымен, Солтүстік Телеком Халықаралық Канада зерттеулері кеңесінің алтын медалімен, және Америкалық саяси ғылым қауымдастығының Салыстырмалы саясат бойынша Леон Эпштейн сыйлығымен марапатталды. Ол еврейтану саласындағы ерекше еңбегі үшін Маршалл Скларе сыйлығын алды, ал 1997 жылы Дүниежүзілік қоғамдық пікірді зерттеу қауымдастығының Хелен Диннерман сыйлығымен құрметтелді.

Жеке өмір

Липсеттің алғашқы әйелі Элси 1987 жылы қайтыс болды. Ол оның үш баласы – Дэвид, Дэниел және Кароланың ("Сиси") анасы болды. Дэвид Липсет Миннесота университетінде антропология профессоры. Оның алты немересі болды. Липсеттің екінші әйелі Сидни Гьюер (JCRC директоры), ол 1990 жылы оған үйленді. 84 жасында Липсет инсульттан соң туындаған асқынулар салдарынан қайтыс болды.

Липсет пен оның зерттеулері туралы ресурстар

Арчер, Робин, "Сеймур Мартин Липсет және саяси әлеуметтану". Британдық әлеуметтану журналы 61-том, 1-шығарылым (2010)
Филипп Кором, "Саяси әлеуметтанушы Сеймур М. Липсет: саяси ғылымда еске алынды, әлеуметтануда елеусіз қалды". European Journal of Cultural and Political Sociology 6:4 (2019), 448–473, DOI: 10.1080/23254823.2019.1570859 Саяси әлеуметтанушы Сеймур М. Липсет: Саяси ғылымда еске түсіріледі, әлеуметтануда назардан тыс қалады PMC