Кіріспе

Түрік халық музыкасы (Türk Halk Müziği) – Анатолия, сондай-ақ Еуропа мен Азияның бұрынғы аумақтарының мәдениетінің ықпалымен Түркияда өмір сүретін түрік халқының дәстүрлі музыкасы. Оның ерекше құрылымы аймақтық ерекшеліктерді біріктіретін жалпы ұғымды қамтиды. Ол Осман империясы кезеңінің танымал музыкасын да қамтиды. 1923 жылы Түркия Республикасы құрылғаннан кейін, Түркия Президенті Мұстафа Кемал Ататүрк елдің түкпір-түкпірінен түрік халық музыкасының үлгілерін кең ауқымда жіктеу және мұрағаттауды тапсырды. 1924 жылдан 1953 жылға дейін 10 000-нан астам халық әні жиналды. Дәстүрлі халық музыкасы батыс гармониясы мен ноталармен үйлестіріліп, түрік халық музыкасының қазіргі заманғы стилін құрады.

Тарих және дамуы

Батыс музыкасы Осман музыкасына Танзимат кезеңінің алдынан-ақ әсер ете бастады. Дегирменчидің сөзінше, "музыкадағы алғашқы батыстану қозғалысы армияда болды; 1826 жылы әйгілі опера композиторы Гаэтаноның ағасы Джузеппе Донизетти, Селім III құрған Жаңа тәртіп армиясы (Низам-ы Җедит) әскери оркестрін басқаруға шақырылды". Сұлтан Абдулхамит II батыс музыкасын артық көретінін айтып: "Шындығында, мен алатурка музыкасын осылайша жақсы көре бермеймін. Ол ұйқы келтіреді, мен алафранга музыкасын, әсіресе опералар мен опереттерді артық жақсы көремін". Білім министрлігі 1920 жылы Мәдениет бюросын құрды, ол халық әндерін жинауды бастады, олардың жүзге жуығы 1926 жылы "Еліміздің әуендері" (Юрдумузун Нагмелери) деген атпен жарияланды. Венгр композиторы Бела Барток та Түркияда халық әндерін жинауға көмектесуге шақырылды, оның 2000-ға жуығы 1925-1935 жылдар аралығында жарық көрді. Мемлекеттік стипендиямен шетелге оқуға жіберілген Аднан Сайгун және Үлви Җемал сияқты композиторлар тобы "1926-1929 жылдар аралығында Истанбул қалалық консерваториясы (Истанбул Беледие Консерватувари) және 1936-1952 жылдар аралығында Анкара мемлекеттік консерваториясы (Анкара Девлет Консерватувары) ұйымдастырған және демеушілік еткен халық музыкасын жинауға арналған толыққанды экспедицияларға қатысты". Түрік "халық музыкасы" Түрік Республикасының алғашқы кезеңінде мемлекеттік құрылысқа дейін біртұтас форма болған жоқ. Дегирменчи атап көрсеткендей, "түрік халық музыкасының тарихы немесе қайта құрылуы ұлттық мемлекеттің қалыптасуының саяси аспектілерін және түрік ұлтшылдығын көрсетеді". Түрік Республикасының құрылуымен бірге фольклорлық әңгімелерді жинауға және көптеген парсы және араб сөздерін алып тастау арқылы қарапайым халыққа жақын тілдік қорын жасау арқылы біртұтас және таза түрік тілін құруға тырысты. 1937 жылы Түркия мемлекеттік радиосы құрылды және түрік халық музыкасын тарату жауапты тұлғалардың басымдығына айналды. Музыканттарды "талантын іздеуші ретінде әрекет еткен, ерекше дарынды аймақтық орындаушыларды таңдап алған" Музаффер Сарисозен шақырды. 1960 жылдары Ашық Вейсел, Несет Эрташ, Бедия Акартүрк сияқты музыканттар танымал халық әртістеріне айналды. 1970 және 1980 жылдары арабеске және түрік эстрадалық музыкасының танымалдылығы артып, түрік халық музыкасы біраз үлесін жоғалтты, бірақ Белкис Аккале, Иззет Алтынмеше, Селда Багжан, Гүлер Думан және Ариф Саг сияқты әншілер хит әндер жазды және жанрдың маңызды өкілдері болды. 1980 жылдардың соңында Кемалистік идеологияға негізделген түрік халық музыкасының жақтастары "Ататүктің "музыкалық революциясы" толыққанды сәтті болмады деп алаңдады. Оның сәтсіздігін Гөкальптың айтуынша, түрік қоғамындағы мәдени бос орын ұсынылған жаңа ұлттық музыкалық синтезбен емес, жек көрінетін арабескемен, басым түрінде шетелдік шығыс элементтерінің идеалдарын және эстетикасын қамтитын жанрмен толтырылды".

Уақыт белгілері

Түрік халық музыкасында кең ауқымды уақыт өлшемдері қолданылады. 2/4, 4/4 және 3/4 сияқты қарапайым өлшемдерден өзге, 5/8, 7/8, 9/8, 7/4 және 5/4 сияқты өлшемдер де жиі кездеседі. Негізгі ырғақтардың бірнешеуінің үйлесуі көбінесе 8/8, 10/8 және 12/8 сияқты уақыт өлшемдеріне сәйкес келетін ұзын, күрделі ырғақтарға әкеледі.

Сызықты аспаптар

Қайырылған кыллы аспаптарға саз, гитарадай өлшемдегі баглама (ең көп таралғаны), кішірек кура және қорапша тәрізді цитраның бір түрі – канун кіретін ұзын мойынды люталар отбасы жатады. Бірнеше аймақтық дәстүрлерде кабак кемане (қабақ скрипкасы) және Қара теңіз кеманчасы сияқты иіліп тартылатын кыллы аспаптар қолданылады.

Жел аспаптары

Ағаштан жасалған үрмелі аспаптарға қос қамыстан жасалған, зурна сияқты шұм, ней (дудук), бір қамыстан жасалған, сипси сияқты кларнет, бір қамысты екі құбырлы çифт, аузынан үрленетін флейталар – кавал және ней, сондай-ақ дронсыз торғай, тулум жатады. Ескі шебанның құс қанатының сүйегінен жасалған аспабы – çığırtma. Олардың көптеген түрлері нақты бір аймақтарға тән.

Дауыс аспаптары

Соқпалы аспаптарға давул, нағара, теф сияқты дабыл, кішкентай дарбука және қасық (қасықтар) жатады.

Музыканың қолданылуы

Әр түрлі типтер мен стильдегі әндер адамдардың өмірдің әртүрлі салаларында және кезеңдерінде, қуанышты немесе қайғылы, дүниеге келгеннен бастап өмірден өткенге дейін жаралды. Сазбен өнер көрсететін ақындар (түрік жыршылары) түрік халық музыкасының дамуы мен таралуында ең маңызды рөл атқарды. Түрік дәстүрлі музыкасы монофониялық болғандықтан, музыканттар сазбен сүйемелдемейтін. Музыканттар әннің бір мелодиясын орындаса, ортаңғы және жоғарғы ішектерге тигенде (бұл ішектерді саздың пернетақтасына тиместен тарту керек) полифония қолданылатын.