Кіріспе

Онаграццилер тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Circaea, немесе сиқыршының түнгі көлеңкелері. Бұл туыс Онаграццилер тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің бір түрі. Шамамен жиырмадан астам таксон сипатталған, оның ішінде сегіз түрі бар. Туыс өсімдіктері Солтүстік жарты шардың қоңыржай және боралдық ормандарында таралған. Солтүстік Америкада үш таксон кездеседі: Circaea alpina, Circaea canadensis және гибрид Circaea × sterilis. Туыс атауы грек мифологиясындағы Сирке сиқыршы әйелге байланысты, ол бұл шөпті сиырға пайдаланған делінеді.

Сипаттама

Circaea туының өкілдері – көп жылдық, шөптесін өсімдіктер, тік өсетін сабақтары бар, олар тармақты немесе тармақсыз болуы мүмкін. Сабақ жапырақтары қарама-қарсы орналасқан және сағақты, тісті жиектерімен (яғни тісті жапырақ шеттерімен) сипатталады. Гүлшоғыры – сабақ басындағы тік рацемия, ал сабақ бұтақтарының ұштарында (бар болса) қосымша рацемиялар орналасқан. Гүлдері екі гүлді, 2 тостаған жапырақша, 2 күлте жапырақша және 2 аталықтан тұрады. Тостаған жапырақшалар, күлте жапырақшалар және аталықтар кезектесіп орналасқан, нәтижесінде аталықтар тостаған жапырақшалармен бір қатарға келеді. Күлте жапырақшалары ақ немесе қызғылт түсті. Жемісі – бір немесе екі тұқымды капсула. Өсімдіктер тұқымдарын киімге, жүнге және қауырсынға жабысатын тікенді ұрықтар арқылы таратады.

Таксономия

1753 жылы швед ботанігі Карл Линней екі түрін – Circaea lutetiana және Circaea alpina сипаттап, Circaea туысын құрды. Линней сондай-ақ кейіннен Circaea canadensis деп аталған C. lutetiana түрінің нұсқасын сипаттады. Circaea деген туыс атауы грек мифологиясындағы сиқыршы Киркеге сілтеме жасайды. 16 ғасырдың соңындағы ботаниктер Кирке бұл шөпті Одиссейдің серіктерін баурап алу үшін қолданды деп сенді, сондықтан оған «сығаншының түнгі көлеңкесі» деген жалпы атау берілді (түнгі көлеңкелер тұқымдасымен шатастырмау керек, олармен ешқандай қатысы жоқ). Молекулалық деректер Circaea-ның ең жақын туысы шамамен 41 миллион жыл бұрын одан бөлінген Fuchsia туысын құраған эволюциялық желі екенін көрсетеді.

Тарату

Circaea тұқымдасының өкілдері Солтүстік жарты шардың орташа және солтүстік ормандарында, теңіз деңгейінен бастап биік таулы аймақтарға дейін және 10°–70° солтүстік ендік аралығында кездеседі. Circaea alpina ең көп тараған түрі болып табылады, ол Солтүстік Америка, Еуропа және Азияда өседі. Circaea canadensis та Солтүстік Америка, Еуропалық Ресей және Азияда кеңінен таралған. Circaea lutetiana Еуропаның барлық аймақтарында, шығысқа қарай Иранға дейін кездеседі. Солтүстік Америкада үш таксон таралғаны белгілі: Circaea alpina, Circaea canadensis және гибрид Circaea × sterilis. C. alpina континенттің батысында Калифорниядан Аляскаға дейін, ал шығысында Ньюфаундлендтен Солтүстік Каролинаға дейін кеңінен таралған, ал C. canadensis Солтүстік Американың шығыс жартысына ғана шектелген. Гибрид C. × sterilis оның ата-ана түрлерінің таралу аймақтары қабаттасатын жерлерде табылады.