Кіріспе
Римдік Ludus latrunculorum, latrunculi немесе жай ғана latrones ("қарақшылар ойыны" немесе "әскерлер ойыны", latrunculus – latro, жалдамалы сарбаз немесе қарақшы сөзінің кішіртілген түрі) – бүкіл Рим империясы бойынша таралған екі ойыншыға арналған стратегиялық ойын. Оның шахматқа немесе шашкаға ұқсас екені айтылады, себебі ол әскери тактикаға негіделген ойын деп есептеледі. Қолдағы деректердің аздығынан ойын ережелерін және негізгі құрылымын анықтау қиын, сондықтан қолжетімді мәліметтерге қатысты әртүрлі түсіндірулер бар.
Ludus latrunculorum, latrunculi, or simply latrones ("the game of brigands", or "the game of soldiers" from latrunculus, diminutive of latro, mercenary or highwayman) was a two player strategy board game played throughout the Roman Empire. It is said to resemble chess or draughts, as it is generally accepted to be a game of military tactics. Because of the scarcity of sources, reconstruction of the game's rules and basic structure is difficult, and therefore there are multiple interpretations of the available evidence.
Шахмат
Latrunculi, сондай-ақ latrones, Руй Лопес де Сегураның 1561 жылғы классикалық еңбегінде «Libro de la invencion liberal y arte del juego del axedrez» көп рет еске алынады, сонымен қатар Якоб де Сессолистің шахмат тақырыбындағы уағыздарындағы сілтемелер де көрсетілген. Латрункули Филидордың 1774 жылғы «Шахмат ойынының талдауы» атты классикалық еңбегінің бірінші бетінде айтылады. Майрон Самсин мен Юрий Авербах Петейдің ерте шахматтың тарихи дамуына, әсіресе пілдердің (пешкалардың) қозғалысына әсер еткен болуы мүмкін деген теорияны қолдайды. Петей ойындары Греко-Бактрия және Индо-Грек патшалықтарының билігі тұсында Орталық Азия мен Солтүстік Үндістанға әкелінген болуы мүмкін. Бұл патшалықтар өнерінде, монеталарында және діни практикаларында үнді және грек элементтерін үйлестіргені мәлім. Шахмат Германияға келген кезде, парсы тілінен шыққан «шахмат» және «шах» терминдері неміс тіліне Schach түрінде енген. Бірақ Schach сөзі неміс тілінде бұрыннан тонау мағынасын білдірген. Осының салдарынан ludus latrunculorum шахматтың ортағасырлық латынша атауы ретінде жиі қолданылған.
Плитаның геометриясы
Археологиялық қазбаларда торлы тақтаның қандай ойынға қолданылғанын анықтау әдетте қиын болғандықтан, латрункули ойналған тақтаның мөлшерін анықтау да қиын. 1960 жылы жазған Р.С. Белл Рим Британиясында 7×8, 8×8 және 9×10 шаршылы тақталар жиі кездесетінін айтқан. В.Ж. Ковальски 1996 жылы Англияның Эссекс округіндегі Стэнвейде табылған "Стэнвей ойыны" археологиялық жадына сілтеме жасайды және ойын 8×12 шаршылы тақтада ойналғанын санайды; бұл өлшем мың жылдан кейін курьер шахматында да қолданылған. Кейін ол 10×11 шаршылы тақтаға да мүмкіндік берді. Ережелер Рим империясының аумағында және уақыт өте келе көптеген өзгерістерге ұшыраған болуы мүмкін.
Эдвард Фалькенердің реконструкциясы (1892)
144 ұяшықтан немесе шаршыдан тұратын тақтада ойналатын ойын. Әр ойыншының бес қатары бар, сол жақ бұрышынан бастап, олар кезекпен орналастырылады. Фигуралар барлық бағытта – тік, көлденең, диагональ, алға және артқа қарай жылжып, соғыса алады. Фигуралар жанындағы ұяшықта болғанда бір-бірін шабады, ал екінші фигура қарсы жақтан келгенде арадағы фигура алынып тасталады. Фигура екі қарсы фигураның арасымен алынбай-ақ өте алады. Егер бір жақ мүлдем жеңіліске ұшыраса немесе өзін ойынға қамап алса, ойынды ұтылады.
Р.С. Беллдің реконструкциясы (19601969)
8×7 (немесе шамамен 8×8) тақтада әр ойыншының 17 фигурасы болады, олардың біреуі көк, ал қалғандары ақ немесе қара. Ақ және қара фигуралар кезекпен, бірден екі-екіден тақтаның кез келген жеріне қойылады. Ойынның бұл бірінші кезеңінде ешқандай фигура алынбайды. 32 фигура орналасқаннан кейін, әр ойыншы өзінің көк фигурасын, яғни Dux-ты қосады. Фигуралар әр жолда бір қадамға алға, артқа немесе жаққа жылжиды. Диагональды жылжуға рұқсат жоқ. Фигура қарсылас оны тік сызықта екі қарсылас фигурасының арасына немесе қарсылас фигурасы мен бұрыштық (жақ емес) шаршының арасына қысқанда алынады. Dux басқа фигуралар сияқты алынады. Фигураны алған ойыншы бірден қосымша қадам жасауға құқылы. Dux қалған фигуралар сияқты жылжи алады немесе жанындағы қарсылас фигурасынан секіріп өте алады. Секіріп өткен фигура алынбайды. Әрине, бұл жылжу нәтижесінде басқа фигура алынуы мүмкін. Егер фигура өз еркімен екі қарсылас фигураның арасына жылжыса, ол алынбайды. Барлық фигураларын жоғалтқан ойыншы ойында жеңіледі. Егер трицайт қадам ішінде ешқандай фигура алынбаса, ойын аяқталады және тақтада көбірек фигурасы бар ойыншы жеңіске жетеді.
В. Ж. Ковальскидің реконструкциясы
Ал тақтада сегіз қатар және он екі баған бар. Әр ойыншының бір жағында қара, екінші жағында ақ түсті он екі қарулы адам мен бір дукс болады. Бастапқы орналасуда қарулы адамдар бірінші қатарды толтырады, ал дукс екінші қатарда, орталық сызықтың оң жағындағы алаңда тұрады (әр ойыншының көзқарасы бойынша). Он бағанды, он бір қатарлы тақтада дукс артқы қатардың ортасынан басталады, әр жағында бес қарулы адам тұрады. Қаралар бірінші болып жүреді. Әрбір фигура қатар немесе баған бойынша кез келген кедергісіз қашықтыққа жылжуға болады (шахматтағы ладья сияқты). Егер жау фигураны оның екі жағынан да тік сызық бойынша жақын орналастырса, ол тұтқынға алынады. Бір қатардағы бірнеше қарулы адамды бірге тұтқындауға болады (Ковальски кейін бұл мүмкіндіктен бас тартты). Егер фигура екі жау фигурасының арасында ерікті түрде жылса, ол тұтқынға алынбайды, бірақ кейін дау-жанжалдарды болдырмау үшін, осылай жылған ойыншы бұл фактіні атап көрсетуі керек. Бұрышта тұрған қарулы адам, егер қарсылас бұрышқа іргелес екі алаңға өз адамдарын орналастырса, тұтқынға алынады. Қозғалыстардың тізбектерін қайталауға рұқсат етілмейді: егер бірдей позиция үш рет қайталанса, сол ойыншы жүрген кезде, ол өзінің шабуылын өзгертуге тиіс. Дукс тұтқынға алынбайды. Ол төрт жағынан да тосылса, қимылсыз қалады. Жаудың дуксын қимылсыз қалдырған ойыншы ойынды жеңеді, тіпті егер тосқауылдың бір бөлігі дукстің өзінің адамдарынан болса да. Егер ойынды екі дуксты да қимылсыз қалдыру арқылы жеңу мүмкін болмаса, тақтада көбірек қарулы адамдары қалған ойыншы жеңеді. (Ковальски кейін бұл ережені өзгертіп, ойын бір ойыншы қимыл жасай алмай, жеңіліске ұшырағанша жалғасады деді.)
Ульрих Шедлердің реконструкциясы (2001)
8х8 квадратты қарапайым шахмат тақтасын пайдаланыңыз. Екі ойыншы бір-бірімен келісіп, әрқайсысына кем дегенде 16, бірақ 24-тен аспайтын фигуралардың санын анықтайды. Егер тақта үлкен болса, фигуралардың саны да артады. Екі жағын аударуға болатын монеталар немесе жарты шарлар сияқты фигураларды пайдаланыңыз. Ойыншылар кезекпен бос алаңға бір фигурадан қояды. Севильялық Исидор епископтың (Origines, 64-тарау; 7 ғасыр) айтуынша, бұл фигуралар vagi деп аталған. Бұл кезеңде фигураларды алу болмайды. Барлық фигуралар орналастырылғаннан кейін, ойыншылар кезекпен тақтадағы фигураларды жылжытады. Фигураларды кез келген көршілес квадратқа тікбұрышты бағытта жылжытуға болады. Исидор осы фигураларды ordinarii деп атады. Егер артындағы квадрат бос болса, фигура кез келген түсті фигурадан секіре алады. Бір жүрісте бірнеше секіруге болады (шахматтағыдай). Егер ойыншы жау фигурасын екі достық фигураның арасына қоршап алса, жау фигурасы тоқтатылады және оны жылжытуға болмайды. Мұндай фигура alligatus немесе Исидордың айтуынша, incitus деп аталады. Фигураның alligatus екенін көрсету үшін оны кері бұру керек. Келесі жүрісінде, фигураны жылжытудың орнына, ойыншы оны қоршаудан алып тастау арқылы тұтқынға түскен фигураны ала алады, егер оның екі жақтанғы фигуралары бос болса. Тұтқынға түскен фигура егер оның екі жауының бірі қоршалған болса, бірден босатылады. Ойыншы екі жаудың арасында ("өз-өзіне шабуыл") тек осы қимылмен олардың бірін қоршаса ғана қимыл жасай алады. Егер ойыншы тақтада бір ғана фигура қалдырса, ол ойынды ұтырады.
Ұқсас ойындар
Қытайда Фан Цы отбасына жататын түрлі үстел ойындарының ережелері ұқсас. Әдетте тақтаның мөлшері Кореяда (Гону) 4×4-тен Тибетте 17×17-ге дейін ауысады. Көптеген түрлерінде бастапқы "Тас қою" кезеңі, одан кейін "Тас алып тастау" кезеңі (болған жағдайда) және соңында "Тас басып алу" кезеңі болады.