Кіріспе

My Michael (Михаэль Шели) – израильдік жазушы Амос Оздың 1968 жылы жарық көрген романы. Роман қанағаттанбаған әйелдің көзімен, бірінші тұлғада баяндалады. Онда геология студентімен арақатынасының ушығуы және оның қанағаттанбаушылығынан зорлық-зомбылық пен сексуалдық фантазияларға толы жеке әлемге қашуы суреттеледі. Оқиға 1950 жылдардағы Иерусалимде өрбітеді, ал қаланың физикалық және саяси ландшафты басты кейіпкердің ішкі күресінің метафорасы ретінде қолданылады. Роман Израильде жарық көргеннен кейін көптеген пікірталас тудырды және 1968-1969 жылдары Израильдегі ең көп сатылған кітап атанды. 1972 жылы роман ағылшын тіліне аударылып, содан бері 30-дан астам тілге аударылды. 1976 жылы оның негізінде иврит тілінде фильм түсірілді.

Сюжет

Әдебиетті бірінші курсқа студент Ханна Гринбаум, Еврей университетінің ғимаратында геология ғылымдарының докторанты Майкл Гоненмен кездейсоқ танысады. Олар қысқа уақытқа қарым-қатынас құрып, кейін үйленеді, бірақ олардың өмірлік жолдары мен мінездері мүлдем өзгеше. Олар Мекор Барух ауданындағы діншіл яхудилер тұратын шағын пәтерді жалдайды, олардың өзінен өзгеше. Майклдың тәтелері мен басқа егде жастағы таныстары олардың өміріне кіріп-шығып тұрады, бірақ Ханна Майклтың оқуымен айналысқанда көбінесе жалғыз қалады. Майкл өмірін тыныш, жүйелі, сезімсіз түрде өткізсе, Ханна бірқалыптылық пен күнделікті тірлікке батып, қиындық сезінеді. Ол жеке қиялдарға беріле бастайды – кейбіреулері сүйікті балалық кітаптарының кейіпкерлері, мысалы, Жюль Верннің «Майкл Строгофф» және «Капитан Немо» сияқты, ал енді бірі – өзінің қызықты сефард әйелі Ивон Азулай болып, бейтаныс адамдардан зорлық көру, немесе өзіне шайқасқа баруға бұйрық беретін суық ханшайым болу арманына негізделген. Оның қиялындағы екі қайта-қайта келетін тұлға – ол бала кезінде ойнаған араб егіздері. Майкл 1956 жылғы Синай кампаниясына шақырылар алдында бір қыс күні Ханнаның жүйкесі бұзылып, қаншалықты терең құлап кеткенін түсінеді де, дәрігер келгенше төсекте жатуын бұйырады. Бірақ ол Ханнаның қанағаттандырылмаған сексуалдық қажеттерін қанағаттандыра алмайды, оның армандары мен қорқыныштары жалғаса береді, оны құштарлық пен қиялдың айнасына итеріп жібереді. Ханна олардың ұлы Яирді де жақсы көруде қиналады, ол әкесі сияқты прагматикалық және қарым-қатынас құруға бейім емес. Ханна тағы бір балаға жүкті болғанда, Майкл енді оның болмайды, өйткені ол колледждегі бұрынғы досының шақыруымен оның жұмысына көмектесуге құмар. Роман Ханнаның әлі де үйленгенімен, бірақ барлық жағынан Майклдан алыстаған күйімен аяқталады.

Тақырыптар

Иерусалим мен Израильдегі арабтар мен яһудилердің қарым-қатынасы оқиғаға үрей мен сенімсіздік сезімін сыйдырады. Араб-израильдік саяси ахуал тікелей талқыланбаса да, романның 1950 жылдардың басындағы оқиға орны Израильдің 1948 жылғы Араб-израиль соғысында Египет, Сирия, Трансиордания, Ливан және Ирак әскерлеріне қарсы өмірлік күресін көрсетіп тұрады. 1949 мен 1956 жылдар аралығында ел "араб мемлекеттерінің қолдауымен Израиль аумағына жасалған палестиналықтардың шағын көлемді шабуылдарының" нысаны болды. Уэллс пен Лой былай деп жазады: "Роман 1950 жылдардағы Иерусалимді Израильдің өзінің метафорасы ретінде пайдаланады, сол кездегі қоғамды – мәңгілік қауіп төндіретін шөлде қоршауға алынған анклав ретінде бейнелейді". Ханнаның балалық шақтағы ойын серіктерінен қатыгез террористерге айналған араб егіздері оның қайғы-қасіретінің себебі емес, оның символы ғана. Бірақ Оз өзі әр түнде осы романды жазғанын айтты. Әйелі мен қыздары бір жарым бөлмелі пәтерде ұйықтағанда, ол кітабын тізесіне қойып, дәретханада отырып, таңға дейін жазып, темекі шегіп уақыт өткізген. "My Michael" жарық көргеннен кейін Оз гонорарын кибуцқа сыйлады және кибуц басшылығынан аптасына екі күн жазуға рұқсат сұрап, сәтті нәтижеге жетті. Оз бұл салыстыруға қарсы болды. Николас де Ланж аударған ағылшын тіліндегі басылым британдық ғалым аударған Оздың 16 кітабының біріншісі болды. Ағылшын тіліндегі басылым алғаш рет 1972 жылы Chatto & Windus (Лондон) және Alfred A. Knopf (Нью-Йорк) баспаларынан жарық көрді. Бұл Оздың араб тіліне аударылған екі кітабының бірі.

Қабылдау

Шығарылысымен роман араб-иудей қатынастарына жасалған сілтемелері үшін көптеген пікір таластарын тудырды. Екінші жағынан, басты кейіпкер Ханна "сионизмге қарсы" және "арабты сүйетін" деп айыпталды. Илон романның сионистердің "жаңа, жетістікке бағытталған қоғам" арманының жалған екенін көрсетіп, оның орнына қазіргі Израиль өмірін бейнелейтін "көңілсіз, депрессивті пессимизмді" жеткізетінін айтты. "Гардиан" газетінің авторы Эрик Сильвер де келісіп, роман "израильдік қоғамның негізін құрайтын пионерлік қарапайымдық пен көшпенділердің (Менің ұлым, герр доктор) ұмтылыстарына күйреу келтіреді" деді. "Чикаго Трибьюн" газеті де сионистік идеалдардан бас тартуды атап өтіп, Ханнаның "сымсыз" портретін "жас сабраның міндетті түрде күшті, адал және батыл екендігі туралы қастерлі түсінікке қатысты қатал наразылық" деп сипаттады. 1972 жылы Англия мен АҚШ-та аударма жарық көргеннен кейін, шетелдегі сыншылар романның "әдеби күшті жақтарына, әсіресе Ханнаның ақылының баяу құлдырауын көрсететін бай егжей-тегжейлі және әсерлі бейнелеулеріне" назар аударды. Лок романның экзистенциалистік стилін Эрнест Хемингуэй, Чезаре Павезе, Джоан Дидион және Альберт Камюдің "Жұртшы" және Сильвия Платтың "Дыбыра сауыты" шығармаларымен салыстырды. "The Cincinnati Enquirer" газеті де келісіп, Ханнаның кейіпкері "қызықты емес, [бірақ] жай ғана жалықтырады. Ол өте қарапайым эротикалық қиялдарға, айқын балалық шақтан қалған әдеттерге және өте тривиальды философиялық ойларға бейім". Дегенмен, бұл шолу Оздың жазу шеберлігін "оны сенімді невротикке айналдырғаны" үшін жоғары бағалады. Соңғы нәтиже – жақсы кейіпкерді іздеген өте жақсы жазушы.

Марапаттар

1999 жылы «My Michael» Германияның Bertelsmann баспа үйінен «20 ғасырдың 100 ұлы романының бірі» деп танылды.

Фильмге бейімделу

Романды израильдік режиссер және сценарист Дэн Вулман 1974 жылы "Майкл Шели" (АҚШ-та 1976 жылы көрсетілді) фильміне бейімдеді. Еврей тіліндегі бұл фильм 48-ші "Оскар" сыйлығының "Ең үздік шетелдік фильм" номинациясына Израиль атынан ұсынылған, бірақ номинацияға ілікпеді.