Кіріспе

Таракан шайқасы – 1945 жылғы Борнео науқанының бастапқы кезеңі болды. Ол 1 мамырда одақтас күштердің десанттық қонуымен басталды, бұл операция Oboe One деп аталды; одақтас құрлықтағы күштердің басым бөлігі Австралияның 26-шы бригадасынан құралды, бірақ олардың қатарында Нидерландтік Индонезиядан келген шағын топ та болды. Қонудың негізгі мақсаты – аралдағы әуежайды басып алу еді. Шайқас одақтас күштердің жапондық қорғаушылардан жеңісімен аяқталғанымен, бұл жеңіс көтерілген шығындарға сай келмейді деп есептеледі. Әуежай тым көп зақымданғандықтан, Борнеодағы одақтастардың келесі кезеңдерінде пайдалану үшін оны уақтылы жөндеу мүмкін болмады.

География

Таракан – Борнео жағалауынан 4 шақырым қашықтықта орналасқан үшбұрышты арал. Аралдың ең солтүстік нүктесінен оңтүстік ұшына дейін ұзындығы шамамен 24 шақырым (15 миль), ал аралдың солтүстігіне қарай ені 18 шақырым (11 миль) шамасында. Садау деген кішкентай арал Тараканның батыс жағалауынан шамамен 1 шақырым қашықтықта орналасқан. Тараканның жағалауының көп бөлігі батпақты, ал 1945 жылы аралдың солтүстік жартысындағы мангр тоғайлары 2-3 шақырымға дейін ішке қарай созылған. Аралдың оңтүстік бөлігіндегі жағалаудағы мангр тоғайлары таррақ болған. Батпақтардан ішкі жаққа қарай, орталық Тараканның көп бөлігі 30 метрден аса биіктіктегі тік және тығыз орманды төбелерден тұрады. Таракан экватордан солтүстікке қарай үш градусқа орналасқан және тропикалық климатқа ие. Көптеген күндері ең жоғары температура шамамен, ал салыстырмалы ылғалдылық тұрақты түрде 90 пайызға жуық. 1945 жылы Таракан қаласы аралдың негізгі елді мекені болған. Бұл қала ішкі аймақта орналасқан және оңтүстік-батыс жағалаудан бірнеше кішкентай төбелермен бөлінген. Мұнай танкерлерін қабылдауға арналған төрт пирс Лингкас елді мекенінің жағалауында орналасқан және Таракан қаласына үш жолмен қосылған. Таракан әуежайы Таракан қаласынан солтүстік-батысқа қарай 2 шақырым жерде орналасқан. Аралдың екі мұнай кен орнының ішінде Сесанип мұнай кен орны әуежайдың солтүстік-шығыс жиегінде, ал ірі Джуата немесе Жуата мұнай кен орны солтүстікке қарай 5 шақырым жерде орналасқан. Джуата ауылы Тараканның солтүстік-батыс жағалауында орналасқан және Джуата мұнай кен орнына жолмен байланысқан.

Жапондықтар басып алған жер

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Таракан Голландияның Шығыс Үндістанының (NEI) құрамына кірді және маңызды мұнай өндіру орталығы болды. 1941 жылы аралдағы екі мұнай кені айына 80 000 баррель мұнай өндірді. Тараканның мұнай кендерін бақылау Тынық мұхиты соғысы кезінде Жапонияның алғашқы мақсаттарының бірі болды. Жапон әскерлері 1942 жылдың 11 қаңтарында аралдың шығыс жағалауына қонды және екі күнге созылған шайқаста голланд гарнизонын жеңіп, қорғаушылардың жартысы шайқаста қаза тапты немесе кейіннен атылды. Голландтықтар бас сауғалағанға дейін мұнай кендерін саботаждауға ұмтылғанмен, жапон инженерлері оларды жылдам қалпына келтіріп, 1944 жылдың басына қарай айына 350 000 баррель мұнай өндірді. Голландтың капитуляциясынан кейін Тараканның 5000 тұрғыны Жапонияның оккупациялық саясатынан зардап шекті. Аралдағы үлкен әскер контингенті азық-түлік тапшылығын тудырды, нәтижесінде көптеген азаматтар дұрыс тамақтанбады. Жапон билігі Явадан Тараканға 600 жұмысшы әкелді. Жапондықтар сондай-ақ шамамен 300 явандық әйелді Тараканда "қылық әйелдері" ретінде жұмыс істеуге мәжбүр етті, оларды кеңсе және киім тігу жұмысы туралы жалған уәделермен алдап келді. 1944 жылы аймаққа одақтас күштердің жылдам ілгерілеуімен Тараканның жапондықтар үшін құндылығы төмендеді. Соңғы жапондық мұнай танкері 1944 жылдың шілдесінде Тараканды тастап кетті, ал одақтастардың сол жылдың соңындағы ауыр әуе шабуылдары аралдағы мұнай өндіру және сақтау нысандарын қиратты. Бұл шабуылдар кезінде жүздеген индонезиялық азаматтар қаза тапқан болуы мүмкін. Одақтастар Тараканға жақын жерге миналар қойды, бұл әуе және теңіз күштерінің патрульдерімен бірге жапон сауда кемелері мен көліктерінің аралға тоқтауына кедергі келтірді. Аралдың маңыздылығы төмендегендіктен, 1945 жылдың басында Таракандағы жапон гарнизоны қысқартылды. Аралдағы екі жаяу әскер батальонының бірі (454-ші тәуелсіз жаяу әскер батальоны) Баликпапанға қайтарылды. Бұл батальон шілде айында Баликпапан шайқасында Австралияның 7-ші дивизиясы тарапынан жойылды.

Достасқандардың жоспарлары

Тараканға қарсы одақтастардың шабуылының негізгі мақсаты ("Oboe One" коді бойынша) аралдағы әуежайды бақылауға алып, дамыту болды, осылайша оны Бруней, Лабуан және Баликпапанға болашақ десанттар үшін әуе қорғанысын қамтамасыз етуге пайдалануға болар еді. Операцияның қосымша мақсаты – Тараканның мұнай кен орындарын бақылауға алып, оларды майдан шебіндегі одақтас күштерге мұнай көзі ретінде пайдалануға беру болды. Бұл жұмысты KNIL техникалық батальонының 3-ші ротасы атқарды. 9-шы дивизия және 26-шы бригада штабы Тараканға шабуылды жоспарлауға жауапты болды. Бұл жұмыс наурыздың басында екі бөлімше Моротайға келгеннен кейін басталды, ал соңғы жоспарлар 24 сәуірде дайын болды. Жоспарлаушылардың жұмысына нашар жұмыс жағдайы және генерал Макартурдың Лейтедегі бас штабымен байланыс орнатудағы қиындықтар кедергі келтірді. Жоспарлау процесінің бөлігі ретінде Тараканның әрбір төбесіне коділік атау берілді (мысалы, "Margy" және "Sykes"). Жаңа Гвинеядағы Австралия армиясының науқандары кезінде географиялық нысандар ресми емес түрде аталды, және шайқасқа дейін атауларды таңдау келешек жоспарлау мен байланыстың дәлдігін арттырады деп үміттенілді. Одақтастардың жоспарлары Тараканды жылдам басып алуды көздеді. Операцияның басында әуежай үшін қысқа шайқас күтілді, содан кейін аралдың әуежайы мен портын одақтас операцияларын қолдау үшін дамыту кезеңі басталар еді. Жоспарлаушылар Тараканның ішкі аймағында ірі шайқастарды күтпеді, сондықтан қону жағалауларынан, Таракан қаласынан және әуежайдан басқа аймақтарда операцияларды жүргізу жоспарлары жасалмады. Дегенмен, жоспарлаушылар жапондықтардың негізгі қарсылығы қону жағалауынан басқа аймақта болатынын және олардың ірі қарсы шабуылға қабілетті еместігін дұрыс болжады. Одақтастардың жоспарлары Тараканның қонудан кейін бірнеше күн ішінде маңызды базаға айналатынын күткен. Алдын ала жоспарлау бойынша, ұшақтар қанаты қонудан кейін алты күннен соң Тараканға орналасатын еді, ал тоғыз күннен соң шабуыл қанаты қосылып, 21 күн ішінде тағы төрт эскадрилья ұшақтары үшін база құрылатын еді. Сондай-ақ, 26-шы бригада тобы мен оның жағажайлық тобы 21 мамырға дейін Тараканнан кетуге дайын болады деп күтілді, ал РААФ бөлімшелері Баликпапанға қонуға қолдау көрсеткеннен кейін маусымның ортасында қайта орналастырылатын еді. Одақтастардың жоспарлаушылары Таракан және оның қорғаушылары туралы толық мәліметтерге ие болды. Бұл мәліметтер түрлі көздерден жиналды, оның ішінде сигналдық барлау, фотосуреттік барлау рейстері және голландтық отарлық шенеуніктер. Таракан 1944 жылдың қарашасынан бастап Австралиялық қызметтердің барлау бөлімінің (SRD) басымдығы болды. Шайқасқа дейін I корпус SRD-ден Солтүстік және Орталық Таракандағы жапондық позициялар туралы мәліметтер беруді сұрады. Бес адамнан тұратын топ 25-26 сәуір түнінде аралға қонды және Тараканның солтүстік жағалауындағы қорғанысты сәтті барлады, бірақ аралдың ортасына тағайындалған барлаушы жоғалып, осы аймаққа жетпеді. SRD барлаушылары 29-30 сәуір түнінде Тараканнан кетуге үлкерді және Борнео құрлығына қонды. Алайда, радио жабдығы бұзылғандықтан, олар жинаған мәліметтерді жіберуге мүмкіндік алмады. Топ мүшелері 3 мамырда 26-шы бригадаға хабар беру үшін Тараканға қонды, бірақ Уайтхед осы операцияның нәтижесіне көңілі толмады және шайқас кезінде SRD-ді одан әрі пайдаланбады.

Достастар

Тараканды басып алуға жауапты болған одақтас күштер негізінен 12 мыңға жуық сарбаздан тұратын, өте тәжірибелі Австралияның 26-шы бригадалық тобының айналасында шоғырланған болатын. 26-шы бригада 1940 жылы құрылған және Солтүстік Африка мен Жаңа Гвинеяда әрекеттер жүргізген. Бригаданың жаяу әскер бөлімдеріне 2/23-ші, 2/24-ші және 2/48-ші батальондары кірді, олардың барлығының да көптеген соғыс тәжірибесі болды. Бұл батальондарға 2/4-ші коммандос эскадрильясы және 2/3-ші пионерлік батальон қосылды, олар осы шайқаста жаяу әскер ретінде күш көрсетті. Бригадалық топқа сондай-ақ 24 дана 25 фунттық зеңбірекпен жабдықталған 2/7-ші далалық артиллериялық полкі, 2/9-шы бронетанкілік полкінен 18 «Матильда» танкысы, 2/2-ші пулемет батальонының ротасы, 53-ші біріктірілген зениттік полкі және екі инженерлік далалық эскадрильясы кірді. Бұл жауынгерлік бөлімдерге үлкен мөлшерде логистикалық және медициналық бөлімдер көмек көрсетті, оның ішінде 2-ші жағажай тобының міндеті – шабуылдық флоттан жабдықтауды түсіру болды. 26-шы бригадалық тобы Тараканның жапондық қорғаушыларының белгілі күштерінен салмақты басымдыққа ие болғанымен, одақтастар осы үлкен күшті салған себебі, олардың бұрынғы тәжірибесі жапондық күш Тараканның қиын-қыстау ішкі аймағына шегінсе, оны жеңудің қиын болатынын көрсеткен. 26-шы бригадалық топқа одақтас әуе және теңіз күштері қолдау көрсетті. Әуе күштері Австралияның Бірінші тактикалық әуе күштерінен (1 TAF) және АҚШ-тың Он үшінші әуе күштерінен алынған, сондай-ақ истребительдер мен бомбалаушы эскадрильяларын қамтыды. Теңіз күштері АҚШ-тың жетінші флотынан алынған және бірнеше Австралия Корольдік теңіз күштерінің соғыс кемелері мен көлік кемелерін қамтыды. Тараканға шабуыл жасаудың басты мақсаты аралдағы әуежайды пайдалану болғандықтан, шабуылға қатысушы күштерге Австралия Корольдік әуе күштерінің көптеген жердегі бөлімдері де кірді, оның ішінде No. 61 әуежай құрылыс қанатын, оған No. 1 және No. 8 әуежай құрылыс эскадрильялары кірді. Тараканға түскен күштерге АҚШ пен Нидерландтың шамамен мың әскері кірді. АҚШ әскерлеріне АҚШ армиясының инженерлері кірді, олар шабуылдық күштің LCM және LCVP кемелерін басқарды, сондай-ақ АҚШ армиясының 727-ші амфибиялық трактор батальонының Co. A компаниясы, олар LVT машиналарын басқарды, және АҚШ теңіз күштерінің «Seabee» жасақтары кірді. Нидерланд күштері голланд офицерлері басқаратын амбон жаяу әскерлерінің ротасынан және азаматтық істер бөлімінен құралды.

Жапония

Одақтастардың қону кезінде Таракан аралындағы жапон күштері Императорлық Жапон Армиясы мен Императорлық Жапон Әскери-теңіз күшінен таңдалған 2200 сарбаздан тұрды. Ең ірі бөлім – 740 сарбаздан құралған 455-ші тәуелсіз жаяу әскер батальоны, оған майор Тадао Токой (常井忠雄) басшылық етті. Тараканға 150 әскери қолдау тобы да келді. Әскери-теңіз күшінің Таракан гарнизонына қосқан үлесі командир Каору Кахару басқаратын 980 теңізшіден тұрды. Басты әскери-теңіз бөлімі – 600 сарбаздан тұратын 2-ші әскери-теңіз гарнизондық күш болды. Бұл бөлім жаяу әскер ретінде күресуге дайындалған және бірнеше жағалау қорғаныс қаруларын пайдаланған. Таракандағы 350 жапон азаматы, мұнайшылар да одақтастар шабуыл жасаған жағдайда соғысқа қатысуға міндетті болды. Жапон күштерінің құрамында 50 индонезиялық, жергілікті қарулы күштерде қызмет еткендер де болды. Майор Токой Тараканның жалпы қорғанысын басқарды, алайда армия мен теңіз күші арасындағы қарым-қатынас жақсы болмады. Жапон күштері Лингкас аймағында шоғырланды, ол Тараканның негізгі порты және әскерлерді түсіруге жарамды жағажайлардың орналасқан жері еді. Бұл қорғаушылар басып кіруге дейін айлар бойы қорғаныс позицияларын құрып, миналар орнатқан. Бұл бекітілген қорғаныс ұрыстар кезінде кеңінен қолданылды, жапондық тактикасы алдын ала дайындалған позицияларды қатал қорғауға бағытталды. Жапондықтар ірі қарсы шабуылдар жасаған жоқ, ал көптеген шабуылдық әрекеттер австралиялық шепке енуге тырысқан шағын топтармен шектелді.

Дайындық операциялары

Таракандағы жапондық күштеріне сәуір айында, одақтастар аралға шабуыл жасамас бұрын, жақындап келе жатқан шабуыл туралы ескертілген болатын. Аралдың командирі жақын арада шабуыл жасалатынын ескертетін радиосигнал алды, ал Тараканның мұнай қоймасының командиріне 15 сәуірде мұнай ұңғымаларын жою туралы бұйрық берілді. Бұл ескерту Қытай Республикалық Армиясының Австралиядағы өкілі немесе МакАртурдың штабынан шыққан қауіпсіздік туралы ақпараттың жария болуына байланысты болуы мүмкін. Бұл содан кейінгі шайқасқа әсер етпеді, өйткені жапондықтар бірнеше ай бойы шабуылға қарсы тұру үшін қорғанысты дайындаған және жапондықтар Борнеоға шабуыл жасау үшін Моротайда жиналған одақтас күштердің үлкендігін білген. Жапондықтар Тарканда және Борнеодағы жапон гарнизонын 12 сәуірден 29 сәуірге дейін қарқынды әуе және теңіз шабуылына ұшырады. RAAF және USAAF сонымен қатар Қытайдағы, Француз Индокитайындағы және NEI-дегі жапондық базаларға әуе шабуылын жасады. Бұл шабуылдар Таракан аймағындағы барлық жапон ұшақтарын жойды. Тараканды әуеден бомбалау қарқындылығы қонуға бес күн қалғанда артты. Бұл шабуылдар Линкаста жоспарланған қону жағажайларына жақын аймақтарға бағытталған және осы аймақтардағы жапон қорғанысын бейтараптандыруға тырысты. Лингастағы мұнай қоймалары басты мақсат болды, өйткені бұл резервуарлардағы мұнай тұтанып, одақтас әскерлерге қарсы қолданылуы мүмкін деп қорқынышты. Бұл бомбалаулар Тараканның көпшілік тұрғындарын ішкі аумаққа қашуға мәжбүр етті. Кем дегенде 100 бейбіт адам қаза тауып, жараланды. Тараканның шабуыл күштері 1945 жылдың наурыз және сәуір айларында Моротайда жиналды. 26-бригадалық топ Австралиядан Моротайға АҚШ армиясының көлігімен жеткізілді және сәуірдің ортасында келіп, амфибиялық қонуға арналған жабдықтарын дайындауға кірісті. Кеме қатынасының жетіспеушілігіне байланысты барлық бөлімшелерге 20 сәуірде шабуыл көлігіне кірісе бастағанда Моротайда қажетті емес көліктерді қалдыруға бұйрық берілді. 1-ші тактикалық әуе күштерінің командирі бұл бұйрыққа қарсылық көрсетуге тырысты, бірақ оның жоғары тұрған офицері, авиация вице-маршалы Уильям Босток оны басып алды. Көптеген бөлімшелер 22 сәуірге дейін ұшып кетті және шабуыл жасақтары бірнеше күн бойы десанттық операцияларды жаттықты. Таракан жағалауындағы Саду аралын басып алуға бұйрық берілген кемелерден тұратын шағын конвой 26 сәуірде Моротайдан шығып, келесі күні 150 кеменің негізгі басқыншылық конвойы жүзіп кетті. Тараканның айналасына салынған көптеген теңіз миналарын және Лингкастағы кең жағалаудағы кедергілерді жою қажеттілігіне байланысты одақтастар күтпеген жерден қонуға тырыспады. 27 сәуірде Америка Құрама Штаттарының әскери-теңіз флотының мина сыпырушы кемелері мен эсминдері Тараканға келіп, көбінесе одақтас ұшақтар қойған миналарды тазарта бастады. Бұл операция 1 мамырға дейін аяқталды, екі шағын мина сығушы кеме зақымдалды. 28 сәуірде Тараканға АҚШ-тың ПТ-қайықтары да келіп, жапондықтардың жағажай қорғанысын жөндеуден өтуіне жол бермеу үшін түнде жағалауларды жарықпен және оқпен қоршады. PT қайықтары сонымен қатар Лингкаста зәкірленген жеті шағын жапон жүк кемесі мен жүк тасушыларына шабуыл жасап, олардың бірінен басқасының бәрін батты немесе зақымдады. 30 сәуірде 2/4 коммандос эскадрильясы мен 2/7 далалық полкінің 57-батареясы жақында орналасқан Саду аралына басып кіру жағалауларындағы кедергілерді жоюға арналған инженерлерге қолдау көрсету үшін қонды. Бұл күш тез арада қорғалмаған аралды қорғай алды. Саду аралына қону 1941 жылдың соңында Австралиялық сарбаздардың Тынық мұхиттағы Австралиядан тыс аумаққа қонуы болды (Австралияның 1942 жылдан бастап Жаңа Гвинея кампаниясына қатысуы Жаңа Гвинеяның австралиялық бөлігімен шектелген). Бұл операцияда одақтастардың жалғыз зардабы Женкинс кемесі болды, ол қонуды қолдаған кезде минаға соққан кезде зақымдалды. Лингкастағы жағажайдағы кедергілерді жою міндеті 2/13 далалық ротаға жүктелді. Бұл қорғаныс қатары тікенекті сым, ағаш бағаналар мен болат рельстерден тұрады, олар жағажайдан 125 метрге дейін созылған. 30 сәуір күні сағат 11:00-де инженерлердің сегіз тобы кедергілерді жою үшін ЛВТ және десант кемелерімен алға шықты. Инженерлерге Саду аралындағы қару-жарақтар, одақтас әскери кемелер мен ұшақтар қолдау көрсетті. Жапондықтардың атысы астында жұмыс істеп тұрған инженерлер қону жағалауларын бөгеп тұрған барлық кедергілерді жойды. 2/13-ші полк үлкен зардап шекпеді және тапсырмасын орындады.

Құтқару

Басты шабуыл күштері 1 мамыр күні таңертең Тараканға теңіз арқылы келді. Ауадан және теңізден ауыр бомбалау арқылы қолдау тапқан 2/23-ші батальон мен 2/48-ші батальон таңғы сағат 08:00-де қонуға кірісті. 2/23 батальон америкалық ЛВТ-дан жағажайдың оңтүстік жағындағы "Грин Бич" деген жерде терең сазға түсіп, Лингкас маңындағы төбелерде бірнеше шағын жапондық позицияларын жеңді. Түнгі уақытта ол Таракан қаласына (австралиялық жоспаршылар оны "Гленелг тас жолы" деп атаған) астаналық негізгі жол бойында бекінді. 2/48-ші батальонға жағалаудың солтүстік шетіндегі "Қызыл жағажайға" жету әлдеқайда оңай болды, өйткені әскерлердің көпшілігі құрғақ жерге жақын жердегі ЛВТ-ден түсірілді. Батальон "Анзак тас жолы" және жақын маңдағы төбелер бойымен солтүстікке қарай жылжыды және жағажайдың артында бірнеше пулеметтік ұяларды және мұнай қоймаларын тез бақылауға алды. Күннің соңында 2/48-ші батальон Таракан қаласынан батысқа қарайғы таулы жерлерде бекінді. 2/24 батальон да Red Beach-ке таңғы 9.20-ден бастап қонуға кірісті және күннің көп бөлігін резервте өткізді. Бірлік түстен кейін түнде Anzac тас жолымен солтүстікке қарай ілгерілеу туралы бұйрық алды, бірақ ешқандай қарсылыққа тап болмады. Түнгі уақытта Австралия жағалауындағы жағажайдың беті ішкі аумаққа дейін созылып кетті. Алайда, 1/2 мамыр түнінде жапондық снайперлер осы периметрде белсенді болды, ал 2/2 Пионер батальоны (ол 2-ші жағажай тобының негізгі бөлімін құрды) оқшауланған жапондық күштермен бірнеше шағын шайқастар өткізді. Одақтастардың зардаптары күткеннен аз болды, 11 адам қаза тауып, 35 адам жарақат алды. Жапондықтардың жеңіл қарсыласуы қону алдындағы ауыр бомбалауға байланысты болды, бұл Тараканның қорғаушыларын Лингкастағы қорғаныс позицияларын тастауға мәжбүр етті. Жаяу әскердің жағажайды бақылауға алуы сәтті болғанымен, жағажайдың нашар жағдайы қонуға кедергі келтірді. Австралиялық көптеген көліктер Лингкас жағалауының жұмсақ саздарына батып қалды, ал жеті LST кемесі олардың командирлері кемелердің жағаға жақындағанын дұрыс бағаламағаннан кейін қиын жағдайда қалды. Жағажайдың ішінде қатты жердің аз мөлшері қатты тығырыққа әкелді және 2/7-ші далалық полкінің бірде-бір пулеметін қонудың түстен кейін дейін іске қосуға мүмкіндік бермеді. Бұл жағдай 1 мамырда RAAF-тың көптеген көліктерімен қонуынан да туындады. Жеті LST 13 мамырға дейін қайтадан жүзбеді. Жағажайды бақылауға алғаннан кейін 26-шы бригадалық топ Таракан қаласына шығысқа қарай және әуежайға қарай солтүстікке қарай алға жылды. Австралиялықтар жапондықтардың күшейе түскен қарсылығына тап болды. Тараканның әуежайын басып алу міндеті 2/24 батальонға жүктелді. Батальонның 2 мамыр күні түнде әуежайға алғашқы шабуылы жапондықтардың үлкен жарылғыш зарядтар жібергенінен кейін кешіктірілді, ал әуежай 5 мамырға дейін бақылауға алынбады. Әуежайды басып алу 26-шы бригадалық топтың негізгі міндетін орындағанмен, жапондықтар әлі де Тараканның қиын-қыстау ішкі аумағын ұстады. Басып алудың алғашқы аптасында 7000 индонезиялық босқын Австралияның алға қарай жылжып келе жатқан майдан шебінен өтті. Бұл күткеннен көп адам болды, ал денсаулығы нашар босқындардың көпшілігі Голландтың азаматтық істер бөлімін басып қалды. Одақтастардың бомбалауынан және басып алуынан болған апатқа қарамастан, көптеген азаматтар австралиялықтарды азат етушілер ретінде қарсы алды. Кейін жүздеген индонезиялық азаматтар одақтастар үшін жұмысшылар мен жүк тасушылар болып жұмыс істеді. Австралия әскери күштерінің қолбасшысы генерал Томас Блэйми 8 мамырда Тараканды тексеруге барды. Уайтхедпен кездесу кезінде Блэйми 26-шы бригадалық топқа аралдың қалған бөлігін тазартуда "сақтықпен әрекет етуін" бұйырды, енді басып алудың негізгі мақсаттары орындалғаннан кейін.

Ішкі бөлмені бекіту

Аралды қамтамасыз ету және әуежайды шабуылдан қорғау үшін 26-шы бригада тобы Тараканның тығыз орманды төбелерінен жапондықтарды тазалауға мәжбүр болды. Аралдың солтүстігі мен орталығында шамамен 1700 жапондық әскері бекініп, ор қазып алған. Бұл позициялар тұзақтар мен миналармен қоршалған. Осы позицияларға шабуыл жасау қажеттілік бойынша қымбатқа түсетін жаяу әскер шайқасына әкелгенімен, австралиялық әскерлер шығынды азайту үшін барлық қолдағы артиллерия мен әуе күшін тиімді пайдаланды. Тараканның қалың ормандығы, батпақты жерлері мен тік төбелері танкілердің қозғалысын жолдармен шектегендіктен, австралиялық танкілер жаяу әскерге шектеулі қолдау ғана көрсетті. Сондықтан, танкілер шабуылға жетекшілік ете алмады, олардың рөлі жаяу әскер шабуылына қолдау көрсетумен шектелді, ал артиллерия тікелей қолдаудың басым түрі болды. 2/3-ші пионерлік батальон мен NEI ротасына Тараканның оңтүстік-шығыс бөлігін қамтамасыз ету міндеті жүктелді. 7 мамырда пионерлер Таракан қаласының шығысына қарай жылжуды бастады, бірақ күтпегендей күшті жапон қарсылығына тап болды. 10 мамырдан бастап батальон "Хелен" учаскесінде тоқтатылды, оны шамамен 200 жапондық әскер қорғады. 12 мамырда ефрейтор Джон Маккей үш жапондық пулеметтік орнын басып алғаннан кейін қаза тапты. Осы ерлігі үшін Маккей өлімнен кейін Виктория кресімен марапатталды. "Хелен" шайқасы кезінде ауыр бомбалаушылар алғаш рет жақыннан әуе көмегі көрсетті, ал бомбалаудан кейін бірден P-38 Lightning истребительдері напалм тастады. Бұл комбинация өте тиімді болып шықты және австралиялықтардың сұраған әуе көмегінің стандартты түріне айналды. Жапондық күштер 14 мамырда шамамен 100 адамдық шығынға ұшырап "Хеленнен" шегінді, ал 2/3-ші пионерлік батальон 16 мамырда Тараканның шығыс жағалауына жетті. Осы операция кезінде батальон 20 сарбазды жоғалтып, 46 сарбазы жараланды. Осы кезеңде NEI ротасы оңтүстік Тараканның қалған бөлігін бақылауға алды және алға жылжу кезінде аз қарсылыққа тап болды. АҚШ және Австралия теңіз күштері жағалауға қонғаннан кейін шабуылға қолдау көрсетуді жалғастырды. АҚШ әскери-теңіз күштерінің PT катерлері 1 мен 10 мамыр аралығында Таракан мен Борнео жағалауындағы өзендерде кем дегенде он шағын кемені батырды. PT катерлерінде Голландтік Үндістанның азаматтық әкімшілігінің аудармашылары болып, жапондықтардың қозғалысы туралы ақпарат жинау үшін жергілікті тұрғындарды сұраққа тартып, тексеру жүргізді. 23 мамырда АҚШ кемесі "Дуглас А. Манро" Тараканның солтүстік жағалауындағы Джеоата мүйісіндегі жапондық батареяны жойды. Жапондық гарнизон біртіндеп талқандалды, аман қалғандары таулардағы қалған бекіністерін тастап, 14 маусымда аралдың солтүстігіне шегінді. Сол күні 112 қытай және индонезиялық жұмысшы жапондықтар бақылауындағы аймақтан шығып, жоғары лауазымды жапондық офицердің оларға жақсы қарауды сұраған хатымен кетті. Радио Токио 15 маусымда Тараканның түскенін хабарласа да, соңғы ұйымдасқан жапондық қарсылық 19 маусымда кездесті, ал Уайтхед 21 маусымға дейін аралды қауіпсіз деп жарияламады.

Құрылыс проблемалары

26-бригадалық топтың жаяу әскерлері тауларда жапондықтармен шайқасқанда, No. 61-ші әуеайлақ құрылыс қанаты Тараканның әуежай жолағын пайдалануға беру үшін күшті күш салды. Әуежай жолағы шабуыл алдындағы бомбалаудан ауыр зақымданған және батпақты жерде болғандықтан, күтілгеннен гөрі жөндеуі қиын болды. Жолақты қолдануға жарамды күйге келтіруге сегіз апта уақыт кетті, ал күтілген бір апта емес. Марстон маты кеңінен қолданылды, ол кілем сияқты төселген бір-бірімен байланысқан болат пластиналардан тұрады. Пластиналардың қалдықтары әлі де Таракан әуежайының тұрақ орнында сақталып қалған. Әуежай 28 маусымда ашылса да, Бруней мен Лабуанға (10 маусым) немесе Баликпапанға түсуге қолдау көрсету үшін ол кеш болды. Дегенмен, No. 78-ші қанат 28 маусымнан бастап Тараканға орналасып, соғыс аяқталғанға дейін Баликпапан операциясына қолдау көрсету үшін ұшты. Тараканның мұнай кендерінде өндірісті қайта жандандыруға жасалған әрекеттер нысандардың ауыр зақымдануы және жапондықтардың бекініп қалуы салдарынан кешіктірілді және соғыс аяқталғаннан кейін ғана іске қосылды.

Тазалау

Ұйымдасқан қарсылық тоқтағаннан кейін, Таракан аралындағы аман қалған жапондықтар кіші топтарға бөлініп, аралдың солтүстігі мен шығысына қарай тарады. 26-бригадалық топтың негізгі жауынгерлік бөлімдеріне Таракан аралының жапондықтардан тазартылған учаскелері берілді. Көптеген жапондықтар Таракан мен материк арасын бөліп тұрған бұғазды кесіп өтуге тырысты, бірақ одақтас теңіз күзеті тарапынан тоқтатылды. Одақтас әскерлері Тараканның солтүстік-шығысында, 15 миль қашықтықтағы Буню аралында да жапондықтарды іздеді. Шілде айының басынан бастап аман қалған жапондықтар азық-түлік жетіспеушілігіне тап болды және аралдың орталық бөлігіндегі бұрынғы орналасқан жерлеріне қайтуға, сондай-ақ азық-түлік іздеу үшін австралиялық бекіністеріне шабуыл жасауға тырысты. Аштық күшейген сайын көбірек жапондықтар бағынды. Австралиялық бөлімдер соғыс аяқталғанға дейін жапондықтарды іздеуді жалғастырып, күн сайын бірнеше жапондықтар қаза тапты немесе тұтқынға берілді. Бұл операциялар 21 маусым мен 15 тамыз аралығында 26-бригадалық топқа тағы 36 адам шығынға ұшыратты. Шамамен 300 жапондық әскер одақтас күзеттерін айналып өтіп, тамыздың ортасында, соғыс аяқталғанда бағынды.

Салдары

26-шы бригада тобы 1945 жылдың 27 желтоқсанына дейін Тараканды оккупациялық күш ретінде басып алды, алайда оның көп бөлігі қазан айында таратылды. Бригада штабы 1946 жылдың басында Австралияға қайтып келді және 1946 жылдың қаңтар айында Брисбенде ресми түрде таратылды. Тараканның мұнай кен орындары тез жөнделіп, қайта өндіріске қосылды. Одақтастардың жағаға қонғаннан кейін инженерлер мен техниктер бірден келді және 27 маусымда алғашқы мұнай сорғысы іске қосылды. Қазан айына қарай аралдағы мұнай кен орындары күніне 8000 баррель мұнай өндіріп, көптеген таракан тұрғындарына жұмыс берді. Шабуылға қатысқан одақтас бөлімшелері өз міндеттерін "шеберлікпен және кәсібиліктің жоғары деңгейінде" орындады. Операцияны қорытындылай келе, Сэмюэл Элиот Морисон "бұл жалпы алғанда, өте жақсы ұйымдастырылған десанттық операция болды, ол минималды шығынмен мақсаттарына жетті" деп жазды. Таракан шайқасы біріктірілген қарулы күштердің маңыздылығын, әсіресе джунглидегі шайқаста жаяу әскердің танктермен, артиллериямен және инженерлермен ынтымақтастығы мен қолдаудың қажеттілігін көрсетті. Морисонның бағалауына қарамастан, 26-шы бригада тобының жоғалтулары Борнео кампаниясының басқа десанттарымен салыстырғанда жоғары болды. Бригада Солтүстік Борнеодағы операциялар кезінде 9-шы дивизияның қалған екі бригадасынан екі есе көп шығынға ұшырады және 7-ші дивизия Баликпапан шайқасындағыдан 23 адамға артық қаза тапты. 26-шы бригада тобының жоғары шығындары Таракан гарнизонының Солтүстік Борнео мен Баликпапан гарнизондары сияқты шегіну мүмкіндігі болмауымен байланысты болуы мүмкін. Десант күштерінің жетістіктері аралдағы әуежайды пайдалануға келтіре алмауынан жоққа шығарылды. RAAF жоспарлаушыларын әуежайды жөндеуге болады деген қателігіне сендірген дұрыс емес барлау үлкен кемшілік болды. Сонымен қатар, RAAF-тың Таракандағы өнімділігі көбінесе нашар болды. Бұл көрсеткіш көптеген бөлімшелерде төмен моральдың және 1 TAF басшылығын бұзған "Моротай бүлігінің" салдарынан туындаған болуы мүмкін. Борнео кампаниясының қалған бөлігі сияқты, Австралияның Таракандағы операциялары да әлі де даулы болып қала береді. Науқанның мағынасыз "қосымша шара" ма, әлде 1946 жылы басталуы жоспарланған Жапонияға шабуыл жасау және Нидерландтық Шығыс Индияның қалған бөлігін азат ету контекстінде ақталады ма, деген пікірталас жалғасуда. Австралияның ресми тарихшысы Гэвин Лонгтың "жетілген нәтижелер Таракан операциясының шығындарын ақтамайды" деген қорытындысы шайқасқа қатысты қалыптасқан жалпы көзқарасқа сәйкес келеді.